Skip to main content

Full text of "Universiae Campaniae Felicis antiquitatis"

See other formats 


.:ii 


■  h 


V,  K 


:f^f> 


m  .''■^^A-k. 


^^ 


UNIVERSAE 

CAMPANIAE  FELICIS 

ANTIQUITATES 
A 

MARIANO  DE  LAURENTIIS 

ELUCUBRATAE.    . -^ 
PJRS    PRIOn. 


►<><3>'C^eafc«^jj'«»— ^ 


N  E  A  P  O  L  I ,_ 

XypiS    RAPHAEHS    MANSII 


MDCCCXXVI. 


BEVERENDISSIMO  ,  ET  IXLUSTRISSIMO  DOMINO 
MICH/^ELI  ARGHANGELO   LUPOLI 

ARCHIEPISCOPO  CQMPSAm 


-■>o».>»4;4<.^c»« — . 


PRAESUL  AMPLISSIME , 


F 


uiT  quovls  tempore  in  more  positiim  apiid 
scriptores  ,  ut  quoties  allquid  operls  in  lucem 
cdendum  statuerent  ,  Virls  virtute  praestan- 
tlbus  j  et  in  Republlca  literarla  pollentlbus 
dedicarent.  Atque  id  non  alia  de  causa  factum 
est,  nisl  ut  horum  vlrtutes  ,  et  auctorltas  non- 
nunquam  Illos  ab  Invidlae  morslbus  ,  atque 
Aristarcliorum  censurls  indemnes  praestarent. 
Quapropter  cum  vellem  meos  de  Campaniae 
Antiquitate  llbros  In  lucem  proferre  ,  Tu 
Pmesul  Amplisslme,  mlhi  statlm  occurrlsti  j 
cul  dedicandos  satagerem.  Cul  enim  tua  non 
dlcta  virtus ,  et  In  rerum  philologicarum  ,  et 


'%. 


IV 


^ 


sacrarum  txhisrn  yvSsts  ,  dum  tot  annis  non 
solum  apucl  nostrates,  verum  etlam  apud  exte- 
ras  gentes  pro  tuis  doctls  ,  et  laboriosis  ope- 
ribus  tam  cognitus  es  ^  quantum  praeteritis 
temporibus  praeclari ,  ct  eruditi  qulque  bo- 
mlnes  extitere  ? 

Tu  inter  Praesules  Neapolitani  Regni  do- 
clisslmusiam  trlginta  prope  annis  sacra  Infuia 
donalus  ab  optimo  Rege  Ferdinando  I  Bor- 
bonio  primum  ad  Ecclesiam  Pelusianam  re- 
gendam  ,  deinde  ad  Archiepiscopatum  Gom- 
psanum  evectus  fuisti. 

Sub  tanti  igitur  Vlri  auspiciis  ,  ac  tute- 
la  hoc  opus,  quod  non  paucorum  annorum 
labore  milii  stetisse  fateor^  seciu'um  laetum- 
que  lucem  adspiciet.  Ac  sicuti  Luna  notho 
lumine  splendet :  ita  hoc  opus  per  se  obscu- 
rum  perpetuo  maneret,  nisi  tuarum  spectatis- 
slmarum  vlrtutum  fulgorCj  tuique  Nomlnis 
radils  inlustraretur. 

Excipe  igitur ,  Praesul  Ampllssime  ,  hoc 
tenue  munus ,  quidquid  ,  et  quaiecunque  est, 
ac  tuis  suffragiis,  tuoque  patrocinio  fove  at- 
que  tuere. 


JNomini  tuo  addictlssimus 
Marianus  de  Laurentiis. 


PRAEFATIO 

IN  CAMPANIAE   REGIONEM. 


j|  .V  dubium  verLendum  haud  arhitror ,  Ilaliam  ierra- 
rwn  orbis  praeclarissimam  esse  regionein.  Heic  enim 
dulcis  aer  ,  agrorum  amoenitas  ,  montium  apricorum 
adspeclus  :  liaec  quorumque  civium  urb anitas  ^  eamo- 
rum  est  coniitas  ,  ut  meriio  ac  ralione  cum  ah  anti- 
quis  ,  tum  a  nuperae  aelalis  historiograpliis  ea  una 
existimata  fuerit ,  quae  inter  ceteros  universi  angnlos 
regina  veluti  adsurgat.  Et  videtur  Deum  O.  31.  iUam 
prae  cunctis  selegisse  ,  quo  aliis  iam  tuni  ex  vetustissima 
iempestate  leges ,  et  popnJis  scepira  ferret.  Si  enim 
ppiscos  historiarum  annales  post  hominum  evolvamus 
memoriam  ,  profecto  illam  (  si  duos  e  medio  populos 
tollamus  Hehraicum  ,  ,^gyptiumque  )  primorem  e 
Graiis  ,  aliisque  celehratis  populis  fuisse  reperiemus. 
Etruscos  enim  prae  celeris  antiquiores  esse  ,  nullus 
adest  qui    nesciat. 

Ea  enim  gens  ante  Romanorum  rempuhlicam  futt 
adeo  celehriSf  ul  vetusti  auclores  maximam  illorum  prae- 
dicaverint  potentiam  ,  cum  magnam  Italiae  partempos' 
sederint.  Hinc  apud  ilLos  ipsos  artes  ^  aique  scienliae 
in  inagno  fuere  pretio.  Postquam  vero  Etruscl  in  Itw 
lia  sunt  dominali .,  Romani  deinde  everso  eorum  im- 
peno  paulatim  ,  illorum  urhes  in  eorum  pervenerunt 
polestatem .,  atque  longe  lateque  vicinis  dissitisque  po- 
pulis  helluni  intulere.  Hinc  Samnites  per  LXXK.  pro- 
de  annos  quotidianis  armis  cum  Romanis  decertarunt^ 
atque  postea  eorum  ager  Romanis  adiunctus.  Inde 
aliae  exterae    gentes  ,    hinc    Galli  ^    Hispani ,   aliique 


VI 

popuU,  iotus  oriens  ,  et  Africa  ipsa   Romanorum  fuit 
in  servitutem   redncla 

Prae  ceteris  gentibus  aclmimerantur  Graeci  ,  qui 
Romajiorum  adeo  excoluere  irigenium  ,  ut  oh  ipsis 
ingenuae  artes  in  agrestem  Latium  inlalae  fnerint. 
Campani  praeter  omnes  alios  praeclariores  prae  ce- 
ieris  vicinis  populis  existimantur.  Ea  gens  profecto 
ad  maximam  evecta  fuerat  maiestatem ,  et  celeherrU 
vxas  per  ea  tempora  urhes  possidehat.  Quid  dicam  de 
praeclaris  illorum  opidis  ,  apud  quae  Romani  immeu' 
sos  expenderunt  swnplus  ?  Earundem  urbium  non  so- 
lum  nomen ,  verum  etiam  monumenta  usque  ad  nos 
pervenere. 

Tot   urhes   iajn  celehres  in  toto    Romano   imperio 

penilus    periere  ,  ct  vix   ad  postems  illorum    pervenii 

memoria.  lure  merito  celehrantur  Corinthus  ,  Athenae^ 

Lacedaemon  ,    totque  aliae  Graeciae  urhes  ,  et  ^gjpti, 

at   uhinam  Jlorentes  ,    atque  nohiles  eae  urhes  fuerint , 

nulla  ad  posteros  pervenit  memoria.     Campaniae  tan- 

tum  urhes  ,  uti  prae  ceteris  Puleoli.,    Cumae  ,    Neapo- 

lis ,    Capua ,  et  praesertim  Herculaneum  ,   et    Pompeii 

quaeJiam  pretiosa  servat  in  praesejitiarum  jjionumenta? 

De  tantis  interim   antiquis  opidis    cum    nulla   su- 

persit  memojna  ,   CajnpaJiia  perquam  ferax  in  antiquis 

est    jnonujneniis .    Quantum    ipsa   clarior    esse    dehei ! 

Gaiuleajjvus   igilur  ,    atque   ovejjuis  ,  cujjj  luius  hic  prae 

ceieris  ierrarum   orhis  angulus  a  harharojmjn  jjiajiibus^ 

ei    teniporuJJi    colluvie    cladejji     ejfagerit.    JSos    igitur 

quocujJiqne   oculos  vertinius  ,  maiorum   nostrorum  ve- 

stjgia ,    et   rudera  aspcctamus.  Dici  potest  solajji  Cam- 

paniajji   nunc  temporis  infegras    quasi  antiquitatis    re- 

liquias    ser^msse  :  jmm    prae   ceteris  ex     quihus    re- 

stani^  PojJipeii ,  et  Herculaneum  urhes  iniegrae  ad  nos 

pervenere.  Nostra     CajJipaniae   regio ,   utpoie  a  Roma- 

nis  plus   aliis   dilecta  ,   sumptus  permagJJOS  ,  atque  ar- 

tem   iJi   aedijicajjdo  praesetulii.   JJnus  Lucullus  omjiium 

Rofnanorum  ditissimus   ingentes   domos  ,  villasque  huc 


vri 
illuc  in  solo  Campano  ex  Asiaticorum  immensis  ga- 
zis  ereptis  condidit.  Nihil  heic  memorem  Caesaris  , 
Pompeii  ,  Tullii  ^  p^edii  Pollionis  ^  aliorumque  equitum 
villas  uhique  positas  :  nihil  hic  prodam  templa  ,  thea- 
ira  ,  domos,  aliaque  permillia  aedificia  privata  ^  et 
puhlica  ,  quae  immenso  divilum  procerumque  sumptu 
condita  fuere. 

Quae  cum  ita   sint,  lector  humanissime^  nos  heic 

de    hisce    peculiariter  ,     et   minutatim    rebus    agemus. 

Quapropter   hoc    nostrum     elucubratum    opiis'    in    qua- 

tuor   dispertiemur    lihros.  In   primo    de  Campania    in 

^enere  agemus  ,    quitiam   eam  incoluerint  populi.,  quae- 

nam    urbs  princeps  illius  fuerit :    hinc    de    Oscis ,     de 

urbe  Capua  ,  de  variis  eiusdem  vetustis  ludis ,  de  am  - 

phitheatro  ,  iheatro  ,   templis  ,   de  fluminibus  ,  de  mon- 

iibus  ,    de  viiSf  de  aedificiis',  ac  ruinis  simul ,    rebusque 

singiclis  dicemus ;  tandem  de  urhibus  anliquis  citra  ul- 

traque    Capuam  verba  faciemus.   In  altero  qui  sequC' 

tur  libro  de   Herculaneo  ,   et  Pompeiis   nunc    primum 

eruderatis  ,    deque   f^esuvio  dgemus.    In    tertio    de   no- 

stra    Parthenope ,    de  elus  origine^  de    antiquis    aedi- 

ficiis ,   de  vetusto  regimine  ,   ac  magistratu  :  tandem  de 

eiusdem  antiquo   cultu  ,  de  Neapolitanorum    moribus  , 

deque  decremento.  In  quarto  tandem   lectori   reprae- 

sentabimus  Puteolanum  antiquum   agrum   cum  urbibus 

Puteolis  ,   Baiis  ,   Cumis  ,  Miseno  ,  Literno  ,  necnon  et 

lacus ,   moTitesque ,   et  P^ulcanorum  describemus    con- 

fiagrationes :   hinc    de  opidorum    origine  y    hinc  de   iU' 

cremento  ,     de  maiestate  ^de  decremento ,  et  hinc  quid 

tandem  ad  nostra  usque    iempora    devenerint ,    verba 

faciemus.  Atque  haec  profeclo    sunt  quae    lectoris    oh 

vculos  exponemus. 


LIBER  PRIMUS. 

C  A  P  U  T    T. 

Z>e   Campatiia  Felici  in   genere. 


Ri 


.EGIONEM  quam  incoHmus  tum  antiqui ,  cum  nuperi 
scriptores  Campaniam  Felicem  non  ab  hominum  felicita- 
te  ,  sed  ab  arboribus  campisque  vulgo  salutarunt.  Hinc 
Ph'nius  lib.  III.  c.  5  iure  meritoque  sic  tradit  ••  Hinc  Fe- 
lix  illa  Campania  est :  ab  hoc  sinu  incipiunt  vitiferi  col- 
les.  At  vero  undenam  huic  Felicis  cognomen  ?  CI.  Ma- 
aochius  de  Amphit.  Camp.  c.  i  sic  dictam  autumat,  quod 
olim  a  Sylla  Felice  fuerat  constituta  colonia  in  hac  re- 
gione  ,  quae  ab  auctore  cognomentum  desumpslt. 

Ea  vero  regio  Latium  inler  _,  Samnium  ,  Picentinos, 
Inferumque  mare  est  posita ,  ut  Strabo  prodlt  lib.  V. 
Geograph.  pag.  167  edit.  Amslelod.  1707  ITadioy  suj^n- 
(KovscjTaTov  Ta-y  5.ira.v!:S>v  ,  idest  omnium  fertilissima  est  re- 
gio  j  qnippe  cuius  etiam  ysa-Xo^rat  suxixpiror,  colles  niaxi- 
me  frugiferi.  Sanfelicius  de  Situ  Campan.  pag.  3  edit. 
Neap.  1726  eosdem  fines  Campaniae  assignat  his  verbls  .-  A 
Liri  flumine  ad  Sarni  ostium  pertinet  ,  sexaginta  passuum 
millibus  excurrente  planitie  ,  quae  ab  ipsa  camporum  la- 
xitate  facta  est  Campania.  Hi  amnes  ,  eius  dtio  latera 
constituunt  :  hic  ab  ortu  ,  ille  ab  occasu.  Boream  versm 
montibus  cingitur:  Samnites  et  Jrpini  excludentibus  ^  cjuar- 
tum  vero  latus  mare  possidet.  Latitudo  eius  varia  ,  ut  ta- 
men  qua  maxime  panditur  ,  triginta  non  excedit  m.Uiaria. 
Quod  si  totius  ambitus  subducatur  ratio  ,  colliges  ad  cen- 
tumet  sexQginta  passuum  millia.  lisdem  fere  verbis  fusius 
Carapaniam  describit  Cluerius  Ital.  Anliq.  lib.  IV.  c.  i. 
riuminibus  rigatur  Savone  ,  Vuhurno  ,  Clanio,  Sar- 
no  ,  aliisqae  minoribijs  ,  ut  Sebetho.  Moniibus  coronaluic 


2 

"  '  Masslco  ,  Falerno  ,  Gauro  ,  Apennloorum  calena ,  cam- 
pis  Phlegraeis  ,  ac  Leboriis  ,  et  Vesuvio  praesertim  mon- 
te  ,  qni  veliiti  Rex  adsurgit  maiestate  ,  et  proceritate  ce- 
teris  vicinis  supereminet.  Lacus  celebriores  adnumerantur 
Fund.iuus  prope  Caielara  ,  Acherusius  ,  Lucrinus,  Aver- 
nus  ,    Aniarjus  ,  aliique. 

Campaniae  vero  nomen  fertilissimam  designat  Italiao 
regionem  ,  in  qua  ut  belle  testatur  Plinius  ioco  ante  ci- 
tato  Summum  est  Liberi  Patris  ,  Cereris-que  certamen  ,  a 
palcniibns  campis,  in  quibus  sedet.  Eam  eiiam  veteres 
terram  Laboris  niincupavere  ,  ul  vel  a  Leboriis  campis  , 
qnos  idem  Plinius  lib.  XVIII  c.  2  Capuae  vicinos  com- 
memorat  _,  vel  ob  agrorum  fertilitatem ,  quippe  qui  ad 
culturam  maxime  sint  apti.  Hinc  agri  ubertate  ,  coliiuni 
araoenitate  ,  marium  portuumque  opportunilate  ,  percnni 
aquarum  adfluentia  ,  quin  et  ingeniorum  felicitate  longe 
fortunata  fuit ,  quae  ad  omnes  liberales  artes  a  Deo  O.  ]\L 
facta  aestimetur.  Variis  hinc  eam  laudibus  exornant  pas- 
sim  veteres  auctores  et  prae  ceteris  Florus  h'b.  I.  c.  16 
hoc  modo  :  Omnium.  non  modo  Italiae  ,  sed  toto  terrU' 
rum  orbe  pulcherrlma  Campaniae  plaga  est :  nil  mollius 
coelo  i  denique  bis  Jlorihus  verncity  nihil  uberius  solo,  ideo 
Liberi,  Cererisque  certamen  dicitur ,  mhil  hospitalias  ma- 
ri.  Hic  illi  portus  Caieta  ,  3Iisenus ,  et  tepentcs  fontibur 
Baiae  ,  Lucrinus  ,  et  Avernus  ,  quaedam  maris  otia.  Hlc 
amicti  vitibus  montes  Gaurus ,  Falernus  ,  et  pulcherrimus 
omnium  Wesuvius  JEtnaei  ignis  imitator.  Vrbes  ad  mare 
Formiae  ,  Cumae ,  Puteoli ,  NeapoUs  ,  Herculaneum,  Pom- 
peii^  et  ipsa  caput  urhium  Capua  ,  quondam  inter  tres 
maximas  ,  Romam  ,  Carthaginemque  numerata. 
Vrhes.  In  hoc  igitur  tam  parvo  beatoque  solo  plures  urbes, 

et  opida  celeberrima  extitere.  Ea  quidem  fuerunt  dubio 
procul  quadraginta  tria ,  ut  praeteream  florentissimos  vi- 
cfts ,  villas  innumeras,  aliasque  incerti  nominis  urbes. 
At  undenam  ia  hoc  tam  parvo  telluris  spatio  tot  ac  tan- 
ta  opida  ,  nisi  ex  soli  ,  coelique  foecunditate  atque  uber- 
tate ,  quae  inter  terrarutn  orbis  angulos  illi  regioni  a  na- 


3      ^^. 

turae  auctore  bona  donata  fuere  ?  lure  meritoque  memo- 
ratur  Promissae  Terrae,  seu  Palaestinae  in  sacris  Lileris 
loecunditas  _,  quae  lacte  alque  melle  manavit  idjique;  tot 
iirbes  in  eo  solo  quondam  extiterunt  ,  sed  illam  praeter 
tolius  mundanae  universitatis  regio  nulla  adcrit  quacum 
nostram  Campaniam  ausim  comparare, 

Ager  vero  Campanus  floribus  cjuarumcuraque  abun-  ^^^^"- 
dat  specierum ,  et  rosis  praesertim.  Campanas  enim  prae- 
cipue  ,  aeque  ac  Paestanas  laudat  Martiah's  lib.  IX.  Epi- 
gr.  6i.  Hiberno  praesertim  tempore  tanta  erat  rosaruni, 
aliorumque  florum  in  Campania  ubertas ,  ut  j^gyptum 
aemularetur.  Merito  vero  haec  regio  Felix  dicta.  Q|m- 
panorum  enim  felicitatem  longo  tempore  perdurasse  te- 
statur  Livius  lib.  XXIil  c.  2  cum  de  oppugnatione  ur- 
bis  Neapolis  ab  Hannibale  instltuta  verba  facit.  Hinc  etiam 
tot  laudibus  ab  antiquis  praedicatur.  TuUius  orat.  ll  con- 
tra  Rulkim  num.  28  sic  scribit;  yigrum  Campanum  or- 
his  terrarum  pulcherrimum  ,  et  Capuam  urhem  amplissimam  , 
atgue  ornatissimam  esse:  Livius  lib.  Vlll.  Campanos  com- 
mendat  quod  agrum  Italiae  uberrimum ,  et  urbem  agro 
dignam  possiderent.  Ita  etiam  Silius  lib.  VIII.  ne  ad  ra- 
vim  usque  dicara.  Quod  si  tot  encomia  agri  Campani  in 
medium  afferre  vellem  ,  profecto  rem  bistoricam  in  lon- 
gum  protraherem  ;  qnare  de  fructibus ,  et  aliarum  reruni 
copia  ,  et  abundantia  raptim  verba  faciemus. 

Neminem  fugit  quantum  ab  antiquis    Falernum    vi- 
num  fuerit  laudatum.  Et  re  quidem  vera  hoc  vel    maxi-  ^ '"""!,,«?'" 
me  ab  illis  ,  et  praecipue  a  poetis  fuit  aestimatum:  unus 
prae  ceteris  canit  Virgilius  Georg.  II.  v.   96. 

Et  quo  te  carmine  dicam 

Hhaetica  /  nec  cellis  ideo  contende  Falernis. 
Neminem  etiam  praeterit  hoc  vinum  plus  quam  ceteris 
pep  plures  aanos  ab  antiquis  conservatum.  Hinc  quc 
annosius  erat  Falernum ,  eo  pluris  aeslimabatur  ,  et  il- 
lud  quod  paucos  per  annos  servabatur  ,  minoris  h.ibeba- 
tur.  Quid  vero  dicam  de  Coecubo  Falerno  forsiian  prae- 
»ta«tiu»,  et  ge^erosius/  de  hoc  innuit  Plinius  lib.  XIV^ 


^4  '  , 

c.   6.   Qvii  1  idem  ibiJera  scriblt ,  vinum    illuct    quod  ex- 
Tsressum   fait  sub  consule  Opimio  _,   qui  consulatum    ges- 
sit  anuo  V.   C.  DCXXXUI,  perquam  celebre ,    et    eden" 
tultim   fiiisse  ad  CC.  Tere  annos  couservalum   ,     illudque 
post  tam  longaevura   tempus  in  speciem    mellis    esse    re- 
dactum.  De  boc  etiam   Petronius  Satyr.  c.  34  mentioneni 
facit.  Quid  eiiam  praedicabo  de  Surrentino,  cuius  memi- 
nit  Strabo  lib.  V.  Georg.   ailque  illud  fnisse    optimum  , 
et    maxirao  iu  pretio  habitum  apud  Romanos ,  aeque    ac 
Falernum,  et  Gauranum  / 
€asi»nc«c.  Adhaec  castaneae  laudatissimae ,    et    frequentissimae 

in  Campania  fuerunt,  quamvis  Martialis  lib.  V.  Epigr.  ^9 
ad  quendam  scribens  Turanium  haud  corpori  benefacct 
re  sentit, 

De  agri  Carapani  oleo  fit  menlio  quam  frequentissi- 
me  apud  veteres.  Campanus  enim  ager  non  solum  Bac* 
cho  ,  Cerereque  ac  pascuis  ,  verum  etiam  oleo  fuit  fera- 
eisslmus.  Oleo  abundavit  Vcnafranum  praecipue  soluni 
prae  Liciniano  ;  nam  hoc  ,cuius  ager  Venafrano  propia- 
quus  erat ,    Italiae  praestantissimum  aeslimabatur. 

At  ne  silenlio  quldem  praetereundum  est  ^  Cam- 
FrumeRiuw.  panam  regionem  fuisse  etiam  abundautem  frumento^  hor- 
deo ,  et  leguminibus  ;  hic  enim  ager  aestate  scatet  per- 
petua  ,  et  a  natura  huiusmodi  abuntantiae  donis  fuit  cu- 
mulatus  ,  ut  prae  cunclis  orbis  angulis  unus  hic  usque 
fuerit  praedicatus.  Constat  enimvero  Romanos  saepe  an- 
nonae  caritate  oppressos  in  hos  agros  misisse,  qui  sibi 
frumenla  compararent.  Anno  enim  praesertim  CCLXI. 
ab  V.  C  Geganio  Maceriuo ,  et  P.  Mlnulio  Coss.  Ro- 
manum  Senatum  legatos  ia  Etruriam  misisse ,  et  Cam- 
paniam  ,  et  in  agrum  Pomptinum,  quo  coemerent  ma- 
ximam  frumenti  copiam.  TuUius  etiam  Orat.  contra  Rul. 
lum  n.  2  de  frumentis  omnium  specierum  agri  Campa-. 
ni  mentionem  facit. 
©jtm.  Nunc  tandem  de   ostreis   sermo    capessendus.    Nihil 

heic  dicam  de  vivarijs  tam   celebratis  a   scriptoribus ,   et 
praecipue  Licinii  Muraenae  ,  Hortensii ,  LucuUi ,     Sergii 


5 

Oratae  ,  ^liorumque.  Hunc  aulemOralam  ostrearum  viva- 
ria  inveuisse  in  Baiaoo  litore  narratur  aelate  Lucii  Grassi 
oratoiis  aute  Marsicum  bellum  ,  quoJ  accidit  anno  V,  G. 
DCIII.  nec  gula.e  causa,  sed  avaritia:  magua  vectigalia 
er  talt  ingeuio  percepit  ,  et  optimum  saporem  ostreis 
Lucriui  adiudicavit ,  quamvis  Valerius  Maxiraus  lib,  III. 
c.  3  ,  ipsum  aedificiis  spatiosis  ,  et  excelsis  ,  deserla  per 
eam  tcmpestatem  ora  Lucrini  lacus  pressisse ,  quo  re- 
centioie  usu  conchyliorum  frueretur,  seutit.  Hiac  Lucri- 
nus  postea  celeber  ,  ostreisque  copiosus  evasit  eo  modo 
ul  Romanae  reipublicae  quam  magno  forel  emolumento 
Infinitum  autem  esset  si  nobis  singula  in  mediuni 
producerentur  ,  quae  ex  agro  Cympano  percipiuntur.  Hoc 
unum  satis  dictu  est ,  illum  quovis  tempore  adeo  rebus 
omnibus  foecundum  fuisse  ,  quae  sunt  necessaria  ad  vitae 
rationem  ,  ut  Italiae  cunctae  fruges  cuiuscunque  generis 
submiuistrarit. 

Hactenus  tolius  agri  Campani  fertilitatem  in  rebus 
omnibus  in  medio  attulimus.  Neapolitanus  vero  ager  e 
cuncta  Campania  fortasse  prinoipem  locum  occupat  irx 
omni  rerum  abundantia  a  natura  comparata  :  at  fru- 
ctuum  exquisitissimorum ,  et  cuiusque  generis  ubertate 
dubio  procul  omnibus  terrarum  angulis  ,  et  praesertim 
ipsi  Gampaniae   praecellit. 

Excussis  quae  ad  agri  Campani  foecunditatem  attinent, 
se^-mo  nunc   de    velustis  populis  ,  qui    eandem   incoluere 
'legioiiem,    instituendus   erit. 

G  A  P  U  T     II. 

De    Ccunpanine  iricoUs  ,   et  praes-ertim   de    Osca    geiUe 
de    iUoritm   moribus ,  atque  Ungua. 

Ex  historia  disciraus  ,  quo  celebrior  fuit  popukis  , 
et  quo  ubericvem  incoluit  agrum  ,  eo  magis  nunc  ia 
tmam  ,  nuuc  ia  aham  pervenisse  manura.  Quid  igitur  mi- 
rnm.,  si  Campania  Felix.  ulpole  prae  ceteris  amoeuissimus 


6 

angulus  lot  habuit  {lominos  ,  quot  erant  illius  aevi  vici- 
niores  non  solum  ,  veram  etiara  dissitae  naliones.  Norunt 
interitn  eruditi  vetuslissiraamCampaniae  historiam  esse  adeo 
confusam  ,  ut  quidquid  de  ipsa  antiquae  ,  nuperaeque  ae- 
tatis  praedicarint  auctores  ,  sint  omnia  prorsus  mcerla. 
Per  eam  enim  tempestatera  Ilaham  incolebant  adhuc  gen- 
tes  silvestres  barbaraeque ,  ac  nobis  incognitae.  Hinc  qui- 
nam  mores ,  quaenam  religio  ,  hisloria  usque  modo  nulla 
nos  perdocet  ,  cum  nullus  adsit  auctor,qui  rerum  histo- 
ricarum  annales  ad  seros  Iradiderit  nepotes ;  vel  si  fue- 
rit ,   tempus  edax  omnia   surripuerii. 

Oranium  primos    Campanlam    habitasse  veluii  huma- 
nae  voluptatis     certamen    Oscos  ,    Anruncos  ,    Ausones  j, 
Samnites  ,  Vmbros  ,    Gimmerios  ,  Campanosqne  ipso;  per 
historiam  conslat.  Strabo  lib.  V.   Geogr.  ab  Oj)iois  habi- 
tatara  luisse  eam  regionem  narrat ,  qai  iidera  atque  Au- 
sones    exislimanlur.  Ferunt  ahi  cum    ea    loca    qaond;un 
Opici  3  Ausonesque  tenuissent ,    fuisse  ea  dcinde  ab  Osca 
gente  occupata  ,  quae  a  Gumanis  pulsa  deinde  fuit ,  quos 
rursus  Etrusci  eiecerunt  :  etenim  cura    duodecim  habila- 
rent  urbes,   quarum  una  qnasi  caput  esset ,   ea  de  cau- 
sa  Capuam    nuncuparunt.    Cum    vero    per    bixuriam  a-J 
molHtiem    se  tradidissent ,   Samnites  nacta  occasione  Cam- 
panos  in  servitutem  sabiecere.  Hinc  Romani  vicinis  paulo 
po&t  subactis  geniibtis  Campaniara  occuparunt.  lisdem  ita 
verbis  tradit  hanc  historiam  Polyblus.   Vide  qnaeso,  quot 
gentes  Cani  regionera  diversa  tempestate  per  Orbem   occu- 
parunt.  Vna  vero  eaderaque  gens  Osca  (ij   fuit  isthjec  , 


(i)  Ennius,  et  Verrius  apud  Festum  dc  Verb.  Sign.  Oscos, 
Opscos  cl  Opicos  eosdetn  fiiisse  dicunf,  Oscos,  quos  dic/mns,  ciit 
ferrius,  Opscos  antea  dictos  ,  teste  Ennio  curn  dicat :  de  rnuro 
rem  gerit  Opscus.  Alii  vcro  distingnunl  eos  populos  a  Graiis  , 
a  Latinis  Oscos  dictos.  Theodorus  Rickius  Disse^t.  dn  primis  Ita- 
Hae  incolis  idem  asserit.  Hinc  iidem  duo  populi  cosdem  liabuere 
jnores  ,    linguam ,     atgne  domiwn,    Sanfcllcius  De  Orig.    Camp. 


7 

tit   diximus  ,  qiiae  variis  fuit  nominibus  salulata  ,  nempe 

Ausones,  Aurunci  ,  Opici  ,  qnorum  vocabulum  ])Ostmo- 
duni  a  Romanis  contractum  in  duas  fuit  syllabas  ,  et 
Opsci  ,  vel  potius  Obsci  ,   ac  tandem  Osci  auJivere. 

Hae  vero  gentes  quamnam  postea  Campaniae  inco- 
luerint  partem,  nunc  videndum.  Oscorum  montes  a  Straho- 
ne  descriptos  nullos  alios  ess3  ,  quam  id  iugum  ,  quod 
orientali  latere  duo  sus^tinet  opida  Suessam  nempe  Aurun- 
corum  ,  et  Theannm  Sidicinum  ,  ait  Cluerius  lib.  III.  c.  9 
Ital.  antiq.  ad  quam  sententiani  comprobandam  scribit  ^ 
omnem  Opicam  gentem  fuisse  etiam  Oscara  appellatam  : 
pars  Carapaniam  inter,  et  Volscorum  fines  Auruncisunt 
dicti.  Quod  autem  ad  Oscorura  ,  sive  Opicorum  attinet 
inores  ,  dicendum  est  ,  hos  inter  cetera  quosdam  edidis- 
se  ludos  ,  comoediasque  tam  ridiculas  ,■  incultasque  quoad 
gestum  et  verba  ,  ut  flagitium  potius  essent  nnncupan- 
dae ,  «ti  narrat  Tacitus  Annal.  lib.  IV.  c.  14.  Et  Tul- 
lius  fuisse  risui  quosdara  Arpinates  senatores  in  senatu 
ob  gestnm  et  linguam  scribit  epist.  lib.  VlII.  I.  Hosque 
ludos  fabulas  Atellanas  appellatas  tradunt  passira  histori- 
ci ,  quippe  quod  Atella  Oscorum  urbs  fuerit. 

Has  autem  genies  Oscos  uempe  in  Campania  habi- 
tasse  anle  Troianum  bellum  canit  Virgilius  ,  qui  quidem 
eos  i^neae  facit  contemporaneos  ,  quamvis  inillas  sedes 
urbesve    illis    certas  assignet.    Servius    Capuae    urbis  ori- 


Oscos  OpMcorum  genus  fnisse  arbitratur  ,   ct  ad  hoc  denionstran- 
dnm  Slrabonis  alTert  anctorltnlcra  lib.   V.   Geogr. 

Hi  vcro  Ausones  in  varias  reglones  sese  diviserunt  sedemque 
fixernnt,  et  pro,  diyersitat(^  regionis,  qiiam  incolebant,  Osci,  Opici, 
Aurunci,  et  ctiatn,.Sidtcini  fuerunt  compellali.  Pellegrinius  Disc.  I. 
opinatur,  eos  Ausones  dorainatos  esse  circa  Vullurnum,  et  Sar- 
num  ,  eamque  regionem  dictara  Opicam  ab  Opicis,  sive  Oscis  , 
et  Sidicinos  ,  Auruncosque  ab  urbibus  quas  iucoluerunt  :  liinc 
tcrta  ea  regio  Ausouia  quoqiie  fuit  vocitata  ,  ut  Manluaniis  ca- 
nit  vales  M\\.  XI.  v.  3^.  Eos  vero  populos  Servius  in  Virgi- 
liuru  credit ,  primos  fuisse  Italiae  habitatores. 


8 

ginern  ex  ipslus  Virgilli  ^uctorllale  iEn.  XI.  v.  146  cui- 
tJam  Troiano  Capy  attribuit.  At  quornodocunque  res  se 
habet,  alii  receniiores  Capuam  Oscorum  urbern  fuisse 
tradunt,  qui  originem  ab  Etruscis  trahebant  ,  ut  ante 
diximus  ;  et  res  isthaec  per  se  probabilior  est  ,  cum  ex 
Livio  compertura  sit  lib.  XXIV.  c.  19,  Medituxticum  [i) 
appellatum  fuisse  sumraum  Campanorum  magistratum, 
Campanos  eosdem  ac  Oscos  fuisse  persuasum  est  etiara 
Silio  lib.  XIV   cum   canit  : 

Osco    memorahilis  ortu. 

Mamerlinos  innuens  Campanos  ,  qui  illarn  sceleste 
occuparunt  ,  qui  sub  Opicorum  quoqiie  noraine  In  Cam- 
pania  siti  ,  iidem  ac  Osoi  fuere.  In  eandem  sententiam 
it  Cluerius  ,  qui  Campanos  fuisse  Oscos  ex  SaraniliGa 
credit  origine ,  de  quibus  teslatur  Llviiis  lib.  IV.  c.  9 
fraudulenter  Capuara  ab  Etruscis  occupatam  C.  Scni- 
pronio  ,  et  Q.  Fablo  Vibulano  Coss.  quod  accldit  anno 
V.  C.  CCCXXX.  Hinc  ait  laudalus  Cluerius  Ital,  Ant. 
lib.  III.  c.  9  Cmnpani  ah  Sa?imitibus  orli  illud  hahuere 
vocahulum  Medituxticus,  Samniliura  vero  iinguam  ean^ 
dem  ac  Oscam  fuisse  prodit  Livius  b'b.  X.  c.  20.  Cum 
enim  narrasset  Romanura  Consulem  L.  Volumniura  ex 
condicto  quosdam  exploratores  iliius  b'nguae  perilos  ad 
exercitirra  misisse  Saraniticum  ,  qiii  Falernum  campura 
populatus  erat ,  ait  quosdam  gnaros  Oscae  linguae  explo- 
ratum  quid  agatur^  misisse. 

Capuam  ,  et  Campanam  reglonem  in  Etrnscornin 
potestatem  redactam  ,  linnuam  ,  illorumquc  raores  conser- 
vasse  fama  est  etiam  ,  cum  in  Romanorura  inciderunt 
manus ,  cum  adhuc  ,  et  multura  post  tempus  et  ludi 
Osci,  Atellanaeque  fabulae  in  more  fuerint  positae,  post. 
quara  gens  illa  penitus  fato  fuerat   extincta'. 


(i)  Medilusticus  fiiit  Oscae  gentis  sinnmus  niagistralus  , 
qui  a  Tyrrhenis  fuit  diclus  Merrlss,  et  Tubtiks.  At  Ij^narra  Pa- 
laesfra  Neap.  pag.  264  ex  tabula  marmorea  Herciilanei  delecta,  a»- 
jerit  hoc  noracn  Medituxticum  scripium  esse  MERRISSTUBTIKS. 


.9 

At  equldem  exisllrao  aliarura    genlium  linguas    citra 

Romam    (  ciim    esscnt    omnes    unius    corporis  )    cmnes 
luisse  aequali  modo    Oscae  linguae  noniinc    vocatas ,     et 
Campanorurn  sermonem  fuissc  Romanis  risui  atqiie  ioco 
plus  aliis  speciali  modo,  aut  ob  locorum  vicinitatem,  aut 
ob  eius  poeticarum  vocum  formam   atque  raodum.    lllud 
vero    certum    est,  Oscorum  iinguam  a  Romana    prorsus 
differentem  esse.  Affertur  antiquus  Titinnii  versus ,  qui  sic 
habetur  :     Qui    Osce    et    Volsce   fahulantur  :     nam    Laii- 
ne   nesciunt.   Theodorus    Rickius    de  primis  llal.    inc,  ait 
Oscorum  linguam   vocabula  ,  et  characteres  (    i   J  habuis- 
se ,   qui^nec  Latini  ,  nec  Graii  ,  nec  Hebraei  fuerc:   hinc 
laudatus  auclor   quasdam   vetustas    voces  cx  veteribus  cx- 
cerptas  affert  grammaticis  ,  quas  heic  refcrendas  censeo, 
ut   Casnar  senex ,   Cascus   vetus  ,     Dalivus    insanus  ,    Fu- 
mel  servus  ,  Gela  pruina  ,  Maesius  Maius  ,  Mamers  Mars, 
Medituxticus   summus  magistratus  ,  Mulcta  poena  ,  Qniens 
quiescens ,    Patera  quatuor  ,    Pipatio   clamor    plorantis , 
Pitpit  quidquid  ,   Sollo   totus  ,    Veia  plaustrura  ,  Vngulus 
annulus  :  et  apud  Sabinos  Ciprum  bonnra  ,  Crepemm  du- 
bium  ,   Curis  hasta  ,    Nar  sulphur  _,    Herna    saxa  ,   Nero 
lortis,   Cuestre  ,  quaestor ,   Theze  Theseus ,    Apulu  Apol- 
io  ,    Vluxxe   Vlysses  ,  Menrra    Minerva  ,  Laucina  Lucina, 
Pultuce  Pollux  ,  Turan  tyrannus  ,  aliaeque  huiusmodi  Elru- 
scorum ,    Oscorum ,    Sabinorumque    voces    in     Laliarera 
sermonem  versae  fuere. 

Hac  vero  lingua  Osci  ilias  Atellanas  ,  fabulas  cude- 
re  coeperunt  ridiculas  ,  quas  in  comoediis  postea  passim 
usurparunt.    His  adde  quod  apud  eam  gent«m  in  loquen- 


(i)  lam  diu  est  ,  ex  quo  Abellae  eruderatiis  fiiit  lapis  nunc 
in  aedibus  cScrainarii  Nolani  prostans  Oscis  elementis  a  Re.Tion- 
dinio  Hist.  Nol.  tom.  III.  c.  uh.  allatus.  Re  sane  vera  ex  chara- 
cteribus  qui  asservantur,  rcs  digna  visu  est  :  nam  ipsimet  sunt 
omnino  ignoli  ,  el  nullam  praeseferunt  Uterani  ,  quae  vel  latia- 
ri  ,  vel  Graeeo  conveniunl  idiomali. 

T:     J,  3 


JO 

do  ttsus  iavaluit  ,  ut  ore  uterenlnr  distorto  ^  ut  declarat 
Varronem  Scaliger  comnientans  lib.  VI.  Ex  Livio  lib.  VII. 
c,  2  testatum  habemus  in  ludis  Romae  haberi  solilis  ve- 
tusto  aevo  histriones  ad  sonum  saliasse  mutos  •  Romana 
hinc  iuventus  versus  ridiculos  Fescenninorum  instar  ia- 
vexlt:  postea  Livius  Andronicus  fabularum  immixtione  , 
et  tandem  Osci  fabulas  fecerunt  Atellanas.  Ex  Macrobio 
Saturn.  lib.  Vlll.  c.  9  constat  Nonium  ,  ct  Pomponium 
fuisse  celebres  actores  ,  et  post  illos  diu  iacentem  aiteia 
Atellanicam  suscitasse   Mummium. 

Eas   tandem    fuisse  fabulas   satis    honestas,    quaravis 

ridicules  ,  scimus  ex  eo  cum  apud  Romanosiama  rerum 

primordiis    introductae    fuere ,   eaeque  ad  extreraos    usque 

Caesares  viguere.  Norunt  hinc  eruditi  ,  Romanis  eas  sum- 

mo   studio ,   et   delectationi    fuisse ,   quod    quo    tempore 

Kondum   recii   mores   deperdili ,   et  cum   adhuc    militaris 

maxime   floreret   discipUna ,   tunc   vel    maxime    Atellauae 

fabulae    iu    more    fuere  positae.    Haud    vero    audiendas 

aliquis  Aristarchus,   vel   pseudo-Cato^  qui  scribit  Roma- 

nos   hisce  fabulis    delectalos  maxime ,  quod  oblectationem 

saperent :   nam  hoc  falsum  ,    cum  ex  Valerii  Maximi  le-. 

stiraonio   contrarium  evincitur  lib.  H.    c.  9  de    Spect. 

Atque   haec  de   Osca    gente  ,    deque   raoribus ,     ori- 
gine,  [ingua  ,  el   Atellanis  fabulis. 

G  A  P  U  T    III. 

In  quo  agitiir  de  antiqua   urhe  Capua    Campaniae  metro- 
poliy  de  eius  fundatione,  de  deditionibtts ,    Colonid,  Prne' 
fectura  ,    incremento  ,  maiestate  ,   de  illius  eversione  ,  et 
tandem  de  eius   situ. 

Capuam  olim  extitisse   metropolira  totius  Campaniae, 
pluresque  (  i  )   urbes    habuisse    in    potestatem  redactaa- 


(i)  CampHiius  ager  fuit  salls  dires  ,  ac  patens;  Uinc    pleris- 


1 1 
consentiunl  cxim  veleres ,  tum  recentes  historici.  Ea  vero 
iu  amoenissimo  Campaniae  loco  Init  aeclificata  _,  et  quasi 
mille  passiis  a  Tifata  monte ,  nunc  monte  di  S.  Nicola 
dissita  ^  et  a  Vnllurno  flumine  duo  milliaria,  eta  mari 
XIV.  supra  viain  iVppiam.  Quo  vero  tempore  haec  urhs 
fuerit  cDndita  ,  dissentiunl  iidem  ;  quitlam  aulem  ante 
Romam  urbem ,  aliique  post  tria  saecula  aedificatam  in 
sentenliiim  ierunl. 

Quinam  vero  urbis  huiusce  conditor  ,  nunc  enucle- 
andum.  Etruscos  (  ut  superius  dictum  est  )  hac  regione 
dorainatos  esse ,  et  hanc  urbem    aedilicasse     quidam   me- 


aiie  uibibiis  fult  doniinata  ipsa  Capua  mctropolis.  Es  his  me- 
icoratur  Casilinum,  Calatia  ,  Acerra  ,  Atella  ,  Suessula  ,  Cumae, 
campus  Slellatis  ,  cL  ipse  Falernus  mons ,  ut  scribit  Chierius 
Ital.  Ant.  lib.  111.  c.  5.  Hinc  etiani  cunclaui  Ilaliaeparlem  qnon- 
dam  possedil  ,  quae  ad  Rliegiura  ipsum  exlcndcbatur  ,  ncmpe 
usque  ad  Siciliam  citra  Phajum.  Ex  quo  vide  quara  ditissiraa 
ci  potentissiraa  ea  fuerit  Respublica  ,  quae  Cumanis  ,  Sabinis  , 
et  Rcmanis  ipsis  bcllum  inferre  est  ausa.  Livius  lib.  IV.  c.  lo 
haec  de  quodam  Gneio  Mngio  Atellano  scribit :  Servitiaaue  et 
pJebem  promiscue  nrmnhat  ,  ut  casira  Romana  intnderel.  Hinc 
Ausonius  hacc  de  Capua   cecinit  dc  cl.  urb.  VI. 

Nec  Capuam  pelago  ,  cultuque  ,  penuquc  yolentem 
Deliciis  ,  opibus  ,  famaque  priore  silebo. 
Ex  quibus  uarratis  vide  quaeso    quaenam    cum  hominum  ,  tum 
camporum  fuerit   uberlas  ,   ut  Hannibal  hanc  urbem    iraperii  ca- 
put   statuendam  designaril. 

Ex  tot  ac  tantis  Canipanorum  divitiis  in  tantara  vitiorura 
conuviem  sensim  cives  adeo  irrepsere  ,  ut  temporis  progressu 
illorum  intemperantia  co  pcrvenerit  ,  ul  cunctae  gcntcs  in  Cam- 
panorum  lusuriara  declaraarint  :  hinc  ad  vitia  cuncta  aniraos  ad- 
disere,  et  sequiori  aevo  in  raorbum  pessimum  inciderunl6'am/3a- 
num  vulgo  dictum  ,  cniqsHoralius  nieminit  Satyr.  lib.  IV.  ubi 
riTam   describit  scurrarum  Sariiienli  ,  et   Cicerri*i 

at  illi  foeda  cicatrix 

Setosam  hie\<i  jrontem  iurpaverat  oris 

C ampanum  in  morbwn, 
Vide  in  hunc  locum  doctura  Lambinum  Horatium  commenlanteui. 


12 

moriae  prodidere.  Quamobretn  ut  ipsa  alianim  nrbinra 
fuit  c:iput  ,  iude  Capuam  a  capite  dictam  arguit  Pelle- 
grioius  Appar.  Gamp.  disc.  i.  Alii  suum  elymen  (  ut  mo- 
hns  mihi  videtur  )  ab  Etrusca  voce  Capy  derivarunt, 
Virgilius  Mvi.  X.  v.  146  canit ,  hunc  Capym  Capuam 
aedificasse. 

Et  Capys  hinc  nomen  Campanae  ducitur  urhi. 
supra  quem  versum  Servius  hunc  Capym  urbis  condito- 
rem  fuisse  adnotat;  at  Patavinus  histonographus  bb.  IV. 
c,  3/  hunc  fuisse  Etruscorum  ducem  scribit.  Laudatus 
anctor  eani  urbem  antea  Kullurnum  eliam  dictam  tra- 
dit  loco  citato- 
Dtaiiioufs,  Subaciis  iode  viciols  populls  ,  qui  Capuam  .perplura 

occuparunt    saecula ,   Romani     omnia    in  sui    potestatem 
reduxerunl  •,  hinc  iure  belli  Campanus  popuius ,   necnoa 
agrl  j   deorum  delubra  ,    diviua  humanaque  omnia  in  Ro- 
inanornm    ceciderunt    dominium.     Quae    quidem  deditio 
accidlt  anno    CCCCXI  ab  V.  C.  Valerlo  Cofvo    tertium 
et  Aulo    Cornelio    Coss.    Duos  post  annos  in    Consulatu 
Plautii  secundum  ,  et  L.  iEmiiii  Mamerci  Romanl  respon- 
sum  Samnitibus  dedere  legatis  ,  Campanornra  nempe  aliam 
esse   conditionem  _,   qui  noa   foedere  ,  sed  per  deditionem 
in  fidem  venissent.  Postea    Campanl    temporis  progressu 
societatem    cum   Roraano    populo    peplgere    paulo    anle 
Samniticum  bellum  ,  et  quo  tempore   Romanorum   exer- 
citus  per  Furculas  translit  Caudlnas,,  lara  societatem   cum 
Romanis  inierant. 
campaiiorum         Ita  urbs  Indc  Cdpua    evaslt  adeo  celebris ,    ut  in\i- 
fortima!iorcns.jj-jg  longe  allis  foret  populis :  et  eo  res  rediit  ,  ut  cum 
,  Hannibal  in   Italiam  descendit ,  omnesque  subegit    popu- 
los  ,  Capua  fuerit    potitus  luxuriante  longa    felicitate  ,   et 
indulgentla  fortunae.  Cui  ipse  hanc  urbem    Itallae  totias 
caput ,  et  prlncipem  facturum  spopondit.    ^uo    tempore 
tantae  erant  huiusce  illecebrae  ,  nt  Hannibalis  exercitu* , 
qui  innumeras  Roman.orum  fregerat    legiones  ,    mollitle  , 
luxuria  ,   otioquo  captus  fuerat ,  pauci  vix  mllites    ex  la- 
terneoione  erepti  fugatique    ad  Carthaginem    confugcrint.. 


i3 


Audiatur  MarcfcUus  apud  Livium  lib.  XXIII.  c.  4^  mili- 
tes  alloquens  ,  dum  Hannibal  cuni  ipso  congreditur  ad 
|,  Nolae  portas  ,  ul>i  verba  facit  de  Campanoruin  luxuria  , 
et  de  Hannibalis  copiis  iam  pristino  anirao  deperdito. 
Non  omnes  esse  in  acie  ,  praedanies  vagari  in  agro, 
sed  qui  pugnent ,  marcere  Canipana  luScuria  ,  vitio  , 
scortis  ,  omnihusque  /uptris  per  totam  hiemem  confe- 
ctos :  ahiisse  illam  vim  ,  vigoretncjue  j  dilapsci  esse 
rohora  corporum  ,  animorumque  ,  quihus  Pirenaei^  Al' 
piumque  supevata  inga  ,  reliquias  illorum  virorum  t'i>r 
arma  ,  membraque  suslinentes  pugnare.  Capuam  Han- 
nihali  Connas  fuisse  :  ihi  virtulem  bellicam  ,  ihi  mili- 
iarem  disciplinam  ,  ibi  praeteriti  temporis  famam  ,  ihi 
jpem  fnturi  ejctinctam.  Uem  auctor  ita  describit  huius 
urbis  maieslatem  fortunamque  ibidem  :  Prona  semper 
civitas  in  lujcuriam  ,  non  ingeniorwn  rnodo  vitio  ,  sed 
qffluenti  copia  voluptatum  ,  et  illecehris  omnis  amoe- 
nitatis  maritimae  terrestrisque  ;  tum  vero  ita  ohsequio 
pfincipum  ,  et  licentia  plehls  lascivire  ,  ut  nec  lihidini, 
nec  sumptibus  esset  modus,  ad  contemptiim  legum^  ma* 
gistratuum  ,   senatusque  etc. 

Luxus  autem  ,  toique  divitiarnra  origo  ,  ut  sileara 
soli  ubertatem  (  de  qua  dixi  )  dubio  procul  commercio 
est  tribuenda  ,  quod  Campani  iam  a  suae  urbis  iucuna- 
bulis  cum  vicinis  dissitisque  etiam  exercuere  popnlis.  Ca- 
pua  enim  posita  erat  in  ielicissimo  Carapaniae  Fcbcis  an- 
gulo,  et  parum  distabat  a  Vulturno  ,  per  quem  mercea 
iii  urbem  iuvehebanlur.  DitissiiHae  propinquae  urbes  Graiae 
lal  Neapolis  ,  Cumae  ,  Herculancum  ,  aliaeque  cum  Grae- 
ci»  ipsis  transraiirinis  commercium  habebant  opportunum, 
et  cum  Sicub's  ,  Carlhaginiensibus ,  aliisque  qui  mcrces 
iu  maritimas  Campanas  introdiicebant  urbes.  Hinc  Ca- 
])U'»  cum  cunciis  hisce  gentibus  facillime  commercium 
exerctbat ,  atque  haec  causa  divitiaruai.  Mores  hinc  tot 
geoiium  dissitarum  Capunm  saepe  advenienlium  et  com-- 
morantium  ad  maximum  florentissixnumque  luxus  magni.- 
ficen»aeque  stalimi  illam  perduxere. 


p«e<,iiu$  caia-  CeleDre  est  IIlucl  faclnus  quod  secuado   Panlco  bello 

cirei  Campim  hac  acciclit  urbe  de  racuUo  Caiavio  Lampano  cive. 
"''  Hic  enim  nobilis  ,  et  popularis  homo  et  senator ,  quo 
tempore  Hannibal  uibem  ingressus  ,  domo  hunc  ducem 
excepit ,  eique  convivium  satis  lautum  paravit  (iam  urbs 
in  Romanos  socios  defecerat ,  quiii  imo  quam  maxime 
In  eos  saevierant  cuncti  Campani).  Unus  Perolla  Paculli 
filius  adolescens  ,  et  Romanis  addictissimus ,  cuius  ani- 
mus  vere  eximias  haud  vinci  potuit ,  et  in  parentem 
ipsura  instilit ;  nam  haud  ad  epulas  adesse  voluit.  Cum 
jiarens  cjuare  ad  iilas  noa  accederet  ,  sciscitaretur^  in  se- 
cretum  eo  adducto ,  reiecta  toga  gladium  nudat  :  lam 
ego  ,  inqult  sanguine  Hannihalis  sauciam  Bomanum 
foedus :  te  id  prius  scire  volid  ^  si  forle  abesse  ,  dum 
facinns  patratur  ,  malles.  Ita  describit  Patavinus  auctor 
lib.  XXIII.  c.  9.  Difficile  dictu  est  quot  preces  pater 
adhibuerit  ^  qno  filli  a  taulo  facinore  patrando  animuai 
amoveret. 

Deciiis  Ma»iMs.  PeroIIac  exeraplum   seculus    est     Decius   Magius  vir 

uobilissimus ,  qui  moximum  ob  odium  in  castra  vinctus 
e&t  ductus  ,  quo  Carthaginem  miiteretur.  At  Cyrenas  ipsum 
tempestas  detulit ,  ubl  ad  Piolomieum  i^gypti  Regem 
a  custodibus  deportalus  ,  ibique  vitam  duxit  ptivatam. 
Liviiis    ibidem. 

Cspiiac    obsi-  Paucos  post    annos  Poenorum  in  Italia    res  paulatlm 

iractae :  Capua  ipsis  luerat  causa.  nomani  interim  viri- 
bus  collectis  ,  cum  Ipsis  saepe  congrediuntur.  Eo  tem- 
pore  Hannibal  In  Apulia  morabatur  ;  tunc  ei  nuntii  al- 
lati  fuere  ,  qui  dlcerent  Capuam  obsidione  cinctam  esse. 
Poenus  hlnc  Hux  mngnis  itineribus  cum  exercitu  ad  il- 
lam  defendendam  accurrit.  Cn.  Fnlvius  Centumalus  ,  et 
P.  Sulpicius  Galbi  Coss.  cum  exercitu  prope  muros  cum 
hostibus  congredluntnr  ,  nbi  ferox  praelium  nbortum.  Eo 
di.e  caesa  fuisse  octo  millia  hominum  de  Hannlbaiis  exer- 
citu  ,  ex  Campanis  tria  millia  scribit  Livius  llb.  XXIII.  c.  9. 
Eo  vero  Campanae  obsidlonis  auno  Medituxticus  erat 
Seppius  Laesius  obscuro   loco  natus  homo,  Quum  perli- 


i5 
»aciu5  Campanorura  odiutn  iii  Romatios  crevisset ,  raii 
in  se  ipsos  saevituros  Vibius  Virius  Campanus  senator  , 
qui  defeclionis  ab  Romanis  auctor  fuerat,  senatura  pro 
concione  habet ,  persuadctque  uibeni  baiid  ipsis  traden- 
ilam  ,  quin  clves  ouines  terro  venenove  polius  seipsos 
trucident.  Eo  d'ie  apud  ipsum  suinptuose  epulatum:  post 
epulum  venenum  amnes  sumpserunt.  Hqrum  pars  domos 
reJeunt  ;  pars  alia  apud  Vibiura  manserunt,  Postridie 
oaines  antequam  Romani  urbera  occuparent ,  sunt  mor- 
lui.  Adeo  igitur  haud  nobiles  hosce  lallebat  viros ,  Ro- 
manos  capta  Capua  ,  crudeliler  asperriraequc  in  ipsani 
auiraadversuros !  Re  sane  vcra  postera  die  lovis  porla 
aperta  est  ;  per  eara  intromissa  est  legio  cum  G.  Fulvio 
lcgato.  Hic  pritnum  arma  omnia  ad  se  ferri  iubet.-  inde 
dispositis  per  omnes  urbis  portas  custochis  ,  Punicum 
primum  occnpat  praesidium.  Senatum  inde  catenis  vin- 
ctum  ad  castra  pergcre  iubet.  In  ea  urbe  auri  pondo  LXX. 
argenti  tria  millia  pondo  fuit  repertum.  :  Adhacc  descri- 
bit  idem  Patavinus  auctor  c.  i6  ibid.  hoc  modo  ;  Ter- 
c(nti  ferme  nohiles  Campani  in  carcerem  conditi ,  alii  per 
sociorum  Latini  nominis  urbes  in  custodias  dati ,  i'ariis 
casihus  interiere  :  multitudo  alia  civium  i'enundata.  De  iirhe 
^groque  reliqua  consultatio  .-  quihusdam  delendam  censsn- 
tibus  urbem  praei>alidam  ,  propinquam  ,  inimicam. 

Capta  urbe,  et  relms  inde^  reslitutis  nihilominus  prlma-  capua  Praefe- 
tum  ceteras  inter  Camnaniae  urbes  retiauit:  nnae  cuni  an  '^"'"' .** '^'^'°" 
'>ea   fuissent  Komanorum     praeleclurae  (1)7    fuerunt  ,   nl 


(1)  rracfccliirac  eae  iu  Italia  fiierunt  ,  in  qidbus  et  iiis 
ru«(hiiae(]iic  agobanlur,  parvatnque  habebant  reipublicae  fonnaii), 
rteque  luagistraUis  aderant  :  in  eas  praefecti  quotannis  milfehan- 
lur.  Hariun  gencra  duo  fiierunt  :  alterutiv  in  quas  ibant  quattwr 
praefecli  :  alteruiu  in  quas  ibat  praeior  urhanus  quolannis.  Toto 
co  teropore  ,  quo  Capua  fuit  Praefeclura  ,  maximas  ulilitates  et 
rGiru.cit!a  |eicccit  co  naodo  ,  ut  pristinum  in  slaliira  fuerit 
mtituts. 


i6 

fallor,  sub  eodem  regiraine  ,  nempc  Praefecto ,  qul  quo- 
tannis  Roma  mittcbatur.  At  landem  Caesar  (i)  cum  cod- 
sul  primnm  fuit  anno  ab  V.  C.  DCXCIV  iegera  tiilit 
ut  Campanus  ager  piebi  divideretnr  ,  suasore  legis  Pom- 
peio  ;  et  ita  circiter  vigiati  millia  civium  eo  adsportaii  , 
et  ita  ius  ab  iisdem  restitulum  post  annos  circiter  CLII. 
quam  a  Punico  secundo  bello  ab  Roraanis  Capua  in  Prae- 
fecturae  formam  erat  redacta,  Idem  Gaesar  XX.  viros 
creavit,  ut  divisionis  haberent  curam.  Ita  eo  terapore 
quo  Capua  fuit  colonia  ,  ad  maximum  raagnificentiae  sta- 
tum  fuit  redacta  :  nam  Romani  tunc  phira  condiderunt 
aedificia.  Haud  ita  vero  evenisse  Corintho^  et  Carthagi- 
ni  cum  captae  fuere  ,  narrat  historia,  lure  igitur  meriio 
Caesar  idem  haud  dubitavit,  qnin  Gapuam  anjphssiraam 
et  frequentissimam  deduceret  Coloniam.  Et  Augustus  post 
dcbeliatum  Sext,  Pompeium  ,  novos  adiunxit  colonos  , 
quo  factum  est  ,  ut  rursus  nobihs  ,  atque  conspicua  eva- 
serit.  Si  ergo  denuo  celebris  fui(,  Caesari  incrementum 
debuit  ,  qui  iliara  luUae  Felicis  nonilne  dedicavit.  Hinc 
aedificia  ibi  erecta  fuere  tam  magnifica  ,  ut  cum  Roma- 
na  possent  raaiestate  utique  decertare.  Testatur  enim  hoc 
amphitheatrum  adhuc  marmoreum  ,  quod  magnificentiam 
praesefert. 
Aiiiquaf  titi.is  Antequam  manum  de  labula  ,  dicendum  restat,  quo 

in  loco  fuerit  ollm  sita  hatc  urbs  ,  et  de  novae  auctore. 
Livius  lib.  XXVI.  ad  Tifatam  montem  sitam  declarat;  Han^ 
nibal  in  valle  occulta  post  Tifatam  montem  imminentem 
Capuae  consedit.    At    videndum    quiuam    heic    sit  Titata 


(i)  Duas  Campanae  Cotoniae  deductiones  antc  Caium  I«- 
liuna  enumerat  Mazochius  de  Araph.  Cnmp.  c.  i.  Quas  qcHdem 
deductiones  non  magno  intervallo  inter  se  in  Ciceroais  iuven- 
lute  accidisse  exisllmat  idetn  auclor.  Una  est  illa  M.  Bruli  ,  cu- 
iiis  saepenumero  idem  TuUins  meminit  in  Agrar.  et  praecipua 
nnm.  34-  Altera  est  L.  CorneUi  SyUae ,  qui  primus  raiiitariljus 
Coloniis  Itaham  repleTit ,  et   Capuam  praesertim. 


jnons ;  quandoqnidem  Capua  in  huiusce  raoniis  plano 
fuit  ad  oricntem  ;  quo  in  loco  magnifica  adhuc  rude- 
ra  ,  alque  amplae  aedificiorum  restant  ruinae ,  necnon 
iununiera  veteris  sculpturae^  et  artis  Ojtera  per  mullam 
tempestatem  disiecta  sunt.  Qui  locus  ubi  Capua  fuit^  nunc 
incolitur  quibusdam  vicis  satis  cognitis  ,  S.  Mariae  a  tem- 
plo  Virgini  dicato  ,  et  a  Campano  EpiscOpo  Symmacho 
S.  Pauhni  Nolanl  contemporaueo  aedificato  ,  qui  fatofun- 
ctus  est  anno  CCCXXXV.  a  Partu  Virginis.  Alius  proi^e 
S.  Mariam  est  -5".  Petrus  in  Corpore  ab  alio  vetustissimo 
templo  SS.  ApostoHs  Petro,  et  Paulo  olira  dicato.  Hoc  in 
loco  sita  fuit  antiqua  Capua  ^  a  nova  vero  duo  dissila 
miUiaria. 

Praeter  hos  hodiernos  pagos  ,  ad  lecloris  eruditi  ocu-j}^'p'^^j\fciQ;, 

los  quosdam  alios  velustos  suppingemus  ad  Capuam  quoa- 

dam  pertinentes  ,  quorum  memoria  obb"terata  ,  vixque  ad 

posteros    iliorum  pervenit  nomen.  Primum    omniura    oc- 

currit  pagus     lovius  ,  hodiedum    Casa     /oi^e ,  vel  potius 

Casa  Nova.  Huic  pago  uomen  inditum  putarim  a  celebri  lo- 

vi  templo  dicato  ,  vel  in  ijisa  urbe  vicina  Capua  ,   vel  in    hoc 

vico.    Ipsius    extat  menlio    in    duobus    veluslissimis   mar- 

tnoiibus  Capuae  repertis,et  a  Mazochlo  recilatis  Amph. 

Camp.  c-  8  in  quorum  primo  legitur  pagus  Herculaneus,  et 

pagus  lovis.  In  alio  vero  pago  Herculaneo,  uunc  Recale  Her- 

culi  ttmplum  dicatum  esse  probatur  ex  epigraphe  a  Reiuesio 

allala  Class.  I.  num.   6^.    Fuit   alius   prope  Capuam  vicus 

ApoUinis ,    puta   ab   hulusce   Dei  aede  ,     cuius   nulla    in 

praesentiarum   rudera     snpersunt  .  Hodiedum    pagus  hic 

ab   indigenis   Casapulla  dictitatur.    Ab   ipso    prOcul   aberat 

alius   vicus  ,   nunc  Marcianise  Martianisiura  a  Martis  lem- 

plo   dictus.   Pagus   Camilli   proximus  est ,   nunc  Camiglia' 

no  ;    intra  buius    ruinas  IWercurii   ex  aere     statua  fait  re- 

j^erla    anno  MDCCLIl.   et  heic  quondara  extitisse  templum 

ex   Pratillio  constat  de  Via   Ap.   lib.  III   c.    i.    Fuisse  au- 

tem   prope  Capuam    Veneris   pagum  ,  et   proprie  in  Stel- 

latis  campo   constat    ex  ara  huic   numini    dicata.    In  Ve- 

neris  templo  Gratias   sorores  cultas  putarim  ,  utpote  pa- 

J^'    L  4 


gus  hic  hodiedum   salulatur    Grazzanise.    Cereris    vicum 
quoque  ad  Capuam  perlinuisse  putalur ,  qui  nunc  ab  ac- 
colis  dicitur    Casa  Cellola:   heic  olim  velustas  fabricas  ef- 
fossas   creditur. 
«tpia  nova.  Haec  urbs  tandem  nova  a  Campano  Comite  Lando- 

ne  fuit  condila,  ubi  olim  vetustum  adsurgebat  Casilinum 
anno  DCCCLVI.  Temporis  progressu  celebris  evasit  arx 
fortissima  ,  ut  nirnc  conspicitur  ,  dum  nempe  tota  muro 
circumvallata  est ,  et  Vulturno  flumine  munitur.  Vrbs 
haec  variis  temporibus  longas  fuit  experta  obsidiones ,  et 
fame  potius  fuit  capta ,  quam  armis^. 

C  A  P  U  T    IV. 

Describitur  Amphltheatrum   Campanum  ,  uti  hodiedum 
existit ,  deque   eius  partibus. 

Ad  magnlficenllsslmum  amphitheatrum  Campanura; 
describendum  nunc  veniamus.  Haec  enlm  a  Campanis  ip- 
sis  excitata  moles  aedificii  masimae  fnit  oblectalioni  (ij. 
Ipsam  autem  celeberrimam  fuisse  neminem  profecto  la- 
tet.  Nam  hodie  eius  rudera  fidem  adhuc  faciunt  Campa* 
nae  maiestatis  ,  quae  quidem  conspersa  huc  illuc  conspi- 
ciuntur.  At  nihilhominus  tantae  magnificentiae  aedificium 


(i)  Verbis  haud  dici  potest,  quanlum  Campanus  popuhis  lu-- 
dis  gladialoriis  fuerit  delectatus.  Hanc  ob  causam  illorura  in  lu- 
dos  studium  eo  pervenit,  ut  nulla  mensa  lautior  haberelur  ,  ni- 
si  paria  gladiatorura  committerent.  Hinc  Patavinus  auctor  lib, 
IX  c.  4o  de  Campanis  sic  indicat.  Campani  ab  superbia  ,  et 
odio  Samnitium  gladiatores  (  quod  spectaculum  inter  epulas 
erat  )  eo  ornalu  armanmt  ,  Samnitiumque  nomine  appellarunt, 
Hinc  ex  eo  originera  duxit  ludiis  Samniticus.  Ad  hoc  ea  civitas 
nobilissiraum  excitavil  amphitheatrum  ,  circum  ,  gymnasium  ,  et 
alia  aedificia  ,  ut  neroge   hisce  ludis  identidera  delectaretiir. 


»9 

Dlhil  obstantlbus  Barbarorum  cladibus  flammisque,  nihil 
ipsis  incolis  ,  nunc  tamen  quasi  manet  integrum  vetustu- 
lis   monumenlum. 

Hoc  amphitheatrum  sicnt  illud  qiiod  Romae  ,  Vero- 
nae  ,  Pompeiis  ,   Puteolis  ,  aliisqne  restat  locis  ,   roiundum 
vel  ovali  potius  forma  esse  constat.  lUnd  vero  Campanum 
fuit  variis  nominibus  appeilatura.   Cavea   primum  dictum 
quia  iUud  undique  erat  clausum  ,  vel  in  miram  quandam 
exurgebat  sublimitatem.  CoUsaei  quoque  nomen  ei  datum  , 
ut  etiam  Romano,  uti  autumat  Cl.  Mazochius  de  Amph. 
Camp.     c     7    nam     l^olooaos  diclus  est :   'ff»?»  t»  v.oloSny  ri 
t^j^i ,  ab  immitiuendis  ,   et  decitrtandis   ociilis.     Lipsius    de 
Amph.  c.     I.     Colisaeum  ab    Ncronis  colosso  in    vicinia 
reperlo  dictum  pulat.   Sed  laudatus    Mazochius    loco  cit. 
a   veritate   penilus  errasse  Lipsium  scribit  _,   cum  hoc  ae- 
dificium  ab  eius  immensa  mole  ,   et  a  colossaea  celsitudi- 
ne  doclissime  nuncupatum  probat.  Ulud  tandem  Berelais, 
sive  Berolasis  usque  adhuc  ab  ipsis  Campanis^     et    prae- 
sertim    ab  incolis  dicitur  i  Vorlasci ,    cuius  originis  cty- 
mon  ab  eodem  Mazochio  clare  aperilur  ,  illud  vocabulum 
csse  affirmanie  ,   seplentrionalium  linguarum,  et    ad  hoc 
probandum  longam  affert  auctorum  segetem  :  praesertim 
adest  Erchemperti  auctoriias  ,  qui  aono  scripsit  saeculo, 
et    qui    de    quodam    sic    narrat  Guaifario  Hist.  Langob. 
c.  41  ;  Adveniens  Berelasis  ,  hoc  est    amphitheatrum  :  ab 
eodem  auctore  illud  saepe  hoc  nomine  significatur.  A  Lan- 
gobardis  vero  in  arcis  formam    fuit    hoc  amphitheatrum 
redactum  ,  postquam   vetusla  Capua  IX  a  Saracinis  saecu- 
lo  fuit  eversa.  Moles  externa  quadratis  magnis  convestitur 
silicibus  :  circa  amphithcatrum  fuissegradum  affirmat  idem 
Mazochius.  Tota  moles  structa  saxis  terno  porticuum  or- 
dine  in  orbem  erigebatur.  Columnae  vero  variis  ordinibus 
sunl  constructae.  Super  fenestras  dispositas    corona  mar- 
morea  erat  scnlpta.  Supra  aedificii  huius  extremitatem  fo- 
racBina  in  orbem  aderant  ,  per  quae  antennae  demitteban- 
tur ,  quibus  fuoes  ad  vela  sustiDenda  ligabantur.  Qui  raos 


inducendi  Theatris  umbram  (i)  a  Campanis  primtlm  ori- 
gitiem  ducens  ad  Romanos  temporis  progressu  derivavit, 
Fuere  eitiam  imagincs  forniciiaus  adhaerentes.  Lipsius  de 
Araph.  c.  4  in  arenae  plano  lovi  Latiari  aram  ,  aut  Plu- 
Ipni  sacram  extilisse  credit. 

In  amphilheatri  vero  plano  fuisse  llquet    imas    por- 

tulas  per  orbem  positas  ,  quae  quidem  erant  foraniina   ^ 

"vel  ostiola  ,  ex  quibus  ferae   emittebantur.     Amphithcatri 

vero  area  arena  (2J  consterni  fuit  solita  ;    unde    recte  ad 

arenam  descendere    ab    aniiquis  in    amphiiheatri    planum, 

venire  ,   et  ad  ahquid  capessendum  fuit    usurpatum.  Prae- 

ter  haec  supradicla  ostiola  fuere  et  alia   duo  :  qaorum  al- 

terum  erat  Libitinense  ,     ex  quo   mortui  educebantur  gla- 

diatores:  alterum  huic  e  reglone  positum  ,    de  quo   sileut 

anctores.  Supra  has  portulas  Podium  erat     columeUis  per 

orbem  circumseptum  ,  et  hoc  pedis    instar     aliquantulum 

prodibat. 

Post  podlum  locus  6rat  ad  spectandum  destinatus  , 
isque  aliis  ceterls  dignior  habebatur,  ibique  Imperatoris 
erat  suggestus  ,  et  constitutum  tribunal ,  el  magistrateis, 
et  Vestales  ,  nobllissimique  adsidebant  viri.  Statira  supra 
hos  alla  subsellla  quatuor  ,  vel  quinque  per  gradus  di- 
stiucta    sequebantur  ,   in  quibus    erant    senatores  ^   eaquc 


(i)  Carnpanorutn  ulpotc  luxurianle  urbe  per  longam  teni- 
pestalenr  ,  luxus  ingens  usqne  pcrduravit  ;  hinc  Veloium  in  am- 
pliilheatro  usus  aJ  ipsos  Romanos  pervenit  ,  ut  nos  docct  Va- 
lerius  Maximus  lib.  II.  c.  6.  Hinc  in  summ  i  amphilheatri  cir- 
eumferentia  partim  foramina  erant  ,  quibus  mali  ad  sustinenda 
vela  immittebantur,  si  solis  aeslus  urgetet,  vel  pUivia  ingrueret. 
Ea  vela  vel  serica,  vel  purpurea  erant.  De  hisce  vclis  ad  ihea» 
trum  praesertim  ,  vel  amphithealrum  opacandum  cecinit  Lucre- 
tius  ]ib.  VI  V.   108. 

(a)  Hinc  tcmporis  progressu  ad  eam  magnificentiani  est  per- 
ventum  ,  ut  Gah'gula  chrysocoliam  et  minium  in  amphitheatro; 
spargi  curarit ,  c\  Nero  cinnabarim  adiecerit,  ut  scribit  Traoquil- 
lus  in  eorum  Vita. 


rypx^w^p»  VOcabanUir.  Supra  senatum  quatuQrddcim  gra- 
(lus  equitibus  assignati.  Hinc  sedere  (i)  in  quatuordecim 
pertinuit  aJ  equestrem  ordinem.  Reliqui  gradus  populo 
dabantur  ;  unde  popularia  dicebantur  ,  qui  plures  erant, 
iique  gradus  in  iniam  ,  raediam  ,  summamque  tribuebau' 
tur  caveam.  Ima   cavea  erat  omuium  honestissima. 

In  amphitheatro  vero  fuere  tres  praecinctiones ,  seu 
baltei  ,  nempe  gradus  latlores  ita  interiecti ,  ut  primus 
gradus  orchestram  ab  equitibus  ,  alter  a  popularibus,  ter- 
lius  universam  divideret  caveam.  Hae  vero  praecinctiones 
non  erant  ad  sedendum  factae,  sed  graduum  ingressus  ; 
iu  his  aderant  Vomitoria  ,  vel  aditus  ,  ostiola  nempe  qnae- 
dam  ^  ex  quibus  ab  externis  porticibus  quisque  ad  suas 
perveniebat   sedes. 

In  cunctis  subselliorum  ordlnibus  aderat  graduum 
augustorum  series  ad  ascendendum  a  praecinctione  ad 
locum  occupandum  ,  quae  dictae  fuere  Viae  ,  seu  itine- 
ra  ,  vel  scalaria.  Vltlma  amphitheatri  pars  Cathreda  fuit 
appellata  ,  quae  quidem  erat  portlcus  opere  arcuato_,  quae- 
que  totam  amphitheatri  supremam  occupabat  extremita- 
lem.  Heic  foeminae  a  viris  divisae  in  suis  sedebant  sedibus. 
Lipsius  de  Amph.  c.  i3  heic  eliam  sedere  puUatos  ho- 
mrnes    credit ,   idque    probat  ex   Suetonio  in  Octav.  c.  ^/^. 

Sunt  qui  scribunt ,  hauc  immensam  aedificii  rnolem 
continnlsse  ad  nonaginta  prope  milh"a  hominum  ,  ut  de- 
clarat  Carlettus  ,  Storia  della  Regione  Brugiata  nota  3r. 
Hinc  ad  tantam  hominum  frequentiam  ampiexandam,  et 
ad  publicam.tranquillitatem  variae  leges  latae  fuere,  quo 
rectus  servaretur  ordo  ,  et  praeserlim  quo  senatoribus 
honor   tribueretur. 


(i)  Hic  vero  asus  ad  sedendum  invaluit  ,    ut  senaloribus 
virisque  dignltate    praestantibus     pulvinus     daretur.     Id    e  TuJlio 
coniperlura    habemus    epist.    ad  Trcbat.    lib.    VII,    Reliqui   vero 
ordines,  populares  nempe  nudo  insidebant  lapide  ,  nt  apud    Gar- 
ios  iti  Theatro  raosidera  obtiuuit.  Adisis  Bulengerum  de    Theatr©, 


Ladi  vero  in  amphithcatro  vel  ab  Imperaloribns , 
▼el  a  senatii  ,  vel  ah  aliis  edendurn  assuetis  identidem  fie- 
banl  ;  hisque  -  habend's  nulia  temporis  [jraescri[)tio  erat, 
sed  pro  re  nala,  vel  pro  aliqua  victoria  ,  vel  pro  aliquo 
festo  ingruente    iidem  edebantur. 

Hactenus   dicta  spectant  aJ    antiqiiara    amphitheatri 
Campani  historiam.  Quid  aevo   sequiori   liuic    evenerit  , 
per  auctores  vix    compertum    habemus.     Credibile   enira 
est ,  Barbaris  in   Italiam  saepe  advenieatlbus,   oninia  fuis- 
se  redacta   in  extreraum  statum.   Bsrolasis    nomine     post 
Jlomani   Imperii   excidiura  amphitheatro  imposito  Gampa- 
no  ,  nihil  aliud  significatur  ,     quam  ^rx.    Mazochius  de 
Araph.  Camp.  c.  7    affirmat ,   Gothorum  aevo  Carapano 
in    amphitheatro  ludos  ,   et   gladiatoria  spectacula  magno 
fuisse  in  pretio.   At  Langobardi   postea  ,  qui  Gothis  suc- 
cessere  ,    plures  igne    concremarunt    urbes ,    quas    inter 
Capua  ab    iisdem  incensa ,     quo    tempore    amphitheatro 
damnum    etiam  maximum   fuit  allatum. 

Hoc  vero  insigne  antiquitatis  monumentum  ,  quod 
decertare  poterat  cum  diuturna  saeculorum  longaevitate, 
a  Barharis  igne  consumptum  ,  et  in  arcis  postea  formam 
ab  ipsis  fuit    redactum  ,   ut  paulo  ante  diximus. 

Hoc  tandem  monumentum  ,  ut  affirmatur  a  Mazo- 
ohio  hjco  ante  cit.  Campanam  erexisse  Coloniam  liquet; 
nara  in  coloniis  suum  cuique  fuit  aerarium  ,  quemadmo- 
dum  et  ipsi  Romae.  Capua  enim  ditissima  habebatur,  et 
redditus  habuit  maximos  ;  Leucogaeos  praesertim  posse- 
dit  colles  in  agro  Leborio  ,  aliasque  innumeras  posses- 
siones  vel  principura  liberalitate  ,  vel  privatorum.  Ad- 
haec  portoria  ,  et  vectigalia  ,  quibus  Augustus  suas  di- 
tavit  colonias  ,  in  quibqs  Capua  fuit ,  ut  ex  Suetonio 
constat  in  eius  vita  c  46.  Hinc  mirum  non  esse  debuit, 
si  hanc  immanem  amphitheatri  molem  erexerint  Campa- 
ni ,  qua  v/x  subiungilur  a  Mazochio  loco  ante  cit.  ma- 
ior  conlatis  regum  opibus  attolli  vossit.  Hoc  tandem  am- 
phitheatrum  erectum  fuisse  creditur  ante  Vespasiani  ae- 
yum  ,  de  quo  confersis  quaenam  Cl,  auctor  ibidem  opi-; 
natur. 


C  A  P  U  T    V. 

I>e  Theatro ,  Templis  y  Catabolo  ,  ludo  Gladiatorb ,  Circo, 
Gymnasio  ,  Thermis- ,  de  Foro  Seplasio  ,  Albanoque'^  dc 
variis  vicibus  j  de  Christiana  Religione ,  de  vetustis  Ca- 
puae  nummis  ,   aliisque  monumentis. 

Postquam  de  amphiteatri  Campani  maiestate  ,  de- 
que  omnibus  quae  ad  illud  spectarunt  ,  breviter  dixi- 
;-nus  ,  nunc  antequam  ad  alias  urbes  describendas  acce- 
lamus ,  rei  ratio  postulat ,  ut  primum  cetera  antiqua  , 
|uae  restant  urbis  aedificia  ,  lectoris  ob  oculos  propo- 
lamus. 

Campanos  ludis  studiosissimos  fuisse  quondam  ante  Th«ati>ini. 
Jiximus.  Hi  enim  fuere  delectati  praesertim  de  rebu* 
tlieatralibus  :  hinc  raolem  istam  condiderunt  prope  tur- 
xim  S.  Erasmi  ,  cuius  adhuc  rudera  supersunt  prope 
Cryptoporticum  ,  i>unc  le  Grotte  di  S.  Francesco,  hodie- 
dum  ad  regiorum  stabulorum  usum  inservientem.  Locum 
ipsum  describit  Pratillius  Via  Ap.  lib.  III.  c.  I.  Hinc 
Theatri  pars  adhuc  Mazochii  aevo  restabat :  magna  enim 
ilHus  hemicycli  pars  fuit  disiecta  ob  causam  figulinae 
ibi  exercendae  ,  quo  patenlior  explicaretur  area.  Hoc 
vero  Theatrum  sub  Caesaribus  fuit  aedificatum  ,  et  for- 
tasse  a  Campana  colonia  ,  sed  post  Augusti  aevum  ex- 
citatum. 

In  hac  urbe  plura  fuere  templa  ,  inter  quae  lovis  Tt.npia. 
illud  ,  quod  conditum  fuisse  creditur  e  regione  cuiusdam 
civitatis  portac.  Alterum  Dianae  Tifatinae  in  parte  oc- 
cidentali  eiusdem  montis.  Quod  quidem  magnificum  fuit 
erectum  in  loco  ,  qui  olim  appellabatur  S.  Michaelis 
Archangeli  Ecclesia,  et  nunc  S.  Angeli.  Huiusce  templi 
Velleius  Paterculus  lib.  II.  c.  aS.  meminit.  Prostat  Ca- 
puae  marmor ,  in  quo  legitur  ••  Sacrum  Dlanae  Tifati- 
nae  Triviae.  Hoc  templum  fuit  in  occidentali    parte  Ti- 


24  ,  .    . 

iatae    (  i  )  montls ,  uncle    Tifatinae    nomen    impositum. 

Es  Patavino  historico  lib.  XXII.  c.  8.  compertum 
hsbemus  Gapuae  etiara  fuisse  Fortunae ,  et  Martis  tem- 
pla.  Quo  vero  urbis  loco  ea  fuerint,  nulla  ad  nos  us> 
que  vestigia  tradita.  Fuisse  etiam  aliud  INeptuno  dica- 
tum  ex  marmore  ,  quod  Capuae  servatur  ,  clarescit.  Prae- 
fatum  templum  fuisse  in  eo  loco  ,  ubi  olim  dicebatur 
Fossa  Neptuni  ,  ex  Instrumento  anno  MGCLXIX.  a  Cam- 
panis  Sanctimonialibus  exarato  probatur.  Prope  tarrira 
S.  Erasmi  fuisse  erutam  lapidis  partem  cum  columnio 
narrat  Pratillins  de  Via  Ap.  lib.  III.  c.  I.  ubi  olim  fuit 
Mercurii   aedes. 

Praeter  alia  aedificia  publica ,  quae  quondam  Ga- 
puae  erecta  fuere ,  memoratur  Capitolium  a  Suetonio  in 
Tib.  c.  40-  IIoc  ab  eodem  Imperatore  dedicatum  nihil 
aliud  fuit ,  quam  lovis  Tonantis  atdes  Romanae  instar  , 
quamvis  minor.  Silius  lib.  XI.  v.  2.66.  huiusce  etiam 
mentionem  facit.  Hinc  recte  intelligitur  Taciti  Annal. 
lib.  IV.  c.  67.  textus  narrantis  eundem  Tiberium  Capuae 
hoc   lovi  templum  sacrasse  :   Tandem    Caesar  in  Campa- 


(i)  Tifati  mont<?s  ,  et  mons  Tifata  est  supra  Capuatn  vete- 
rem  ,  qui  ut  docet  Feslus  ,  nomen  liausit  ex  iliciljus;  hinc  apud 
cundem  :  Tifata  ilicela.  Nobilis  veio  evasit  hic  mons  Romano- 
rum  aevo  ;  in  eo  cnim  fuit  Dianae  Tifatinae  tfimplura  ,  iit  su- 
pra  dixiraus  ,  et  aliud  Jovi  Tijatino  sacrum.  Hic  insuper  mons 
memoralur  ab  antiquis,  et  praesertim  a  Livio  lib.  Vll.  c.  29  et 
lib.  XXIV.  c,  7.  Silius  etiam  bunc  momorat  lib.  XII.  v.  4^  de 
Bello  Pun. 

In  verticQ  huius  montis  pro^>e  Nolam  (  nara  Tifata  mons 
est  montium  catena  )  hodiedum  stat  adliue  vastum  saxorum 
stupendae  molis  septum,  quod  dabio  procul  Hannibal  super  bos 
monles  lendens  extiuxit.  In  tabula  Peutingeriana  locus  isle  his 
iudicaiur  verbij.  CASTRA  HANIBALIS. 

Ex  alia  parte  iusla  Mazochium  de  Ampb.  Camp,  c.  i  lo- 
eus  hic  es  lacva  nempe  parte,  Theodosii  Imperatoris  tempestate 
Addiana  fuit  vocatus  a  Diajiae  teinplo  ;  ex  deKtera  vero  parte 
fuit  lupiter  Tifatiniis- 


a5 

niam  specie  dedlcaiidi  templum  apud  Capuam  lovi^  apnd 
Nolam  Aiigusto  ,  sed  certas  procul  urhe  degere.  Hoc  ve- 
ro  Capitolium  ,  s!ve  lovis  templuin  Capuae  iion  solum, 
sed  in  aliis  quoque  praeclaris  urbibus  faisse  ex  nisto- 
ria  liquet.  Adhaec  teraplum  Veneris  extitit ,  ut  ex  quo- 
dam  constat  marmore  ,  et  Cybelis  es  sfcatua  reperta  in 
loco  ,  ubi  nunc   adsurgit  S.  Lazari  aedes. 

11  1   ■   1  •        J  ..    •  A.-cus 

Apparent  non  ionge  ab  amprutueatro  cumsaam  trium-  triuiupiiaJij. 
phalis  arcus  ^'^''nae  uon  procui  a  porta  Casiliensi  ,  qui 
quidem  arcus  erectus  fuit  in  Appiae  viae  medio  ,  quae 
per  mediam  transibat  urbem.  At  quinam  eiusdem  au- 
clor ,  aihuc  sub  iudice  lis  est.  Sunt  qui  putant,  hunc 
erectum  fuisse  multum  post  tempus  a  lulii  Cacsaris  fa- 
to.  Facile  enim  credi  potest  ,  hunc  dedicatum  Augusto 
Octaviano  fuisse ,  qui  hanc  coloniam  illustravit  ,  et  ma- 
gnificentiorem  reddidit.  At  ex  inscriptione  a  Pratillio  lib. 
III.  c.  I.  recitata  ,  quae  mentionem  Hadriani  Imperatoris 
facit ,  credi  potest ,  hunc  arcum  m  eiusdera  memoriam 
dicatum.  Nam  hic  Imperator  pUira  praesliiit  Campanae 
coloniae  beneficia  ,  et  praecipue  amphitheatrum  restau- 
ravifc,  ut  patet  cx  marmore  a  Mazochio  de  Amph.  Camp. 
c.   8.    reperto  ,   atque    pcEpotuo  Commentario  inlastrato. 

Non  longe  ab  eodem  araphitheatro  etiam  fuisse  Ca-  CataLokm, 
taholiim  indicat  Mazochius  de  Amph.  Camp.  c.  4  cuius 
rudera  supersunt  prope  Ecclesiam  S.  Mariae  Gratiarum 
in  vico  S.  Mariae  ,  qui  locus  vulgo  ab  indigenis  Catavolo 
dicitur  in  praesentiarum.  Hoc  vero  aedificium  ad  be- 
stias   (1)  detinendas,  et  ad  crudelitatem  in  bestiarios  acuea- 


(1)  Mazochiiis  loco  supra  cifato  in  Campano  Catabolo  non 
proprie  feras  ,  sed  equos  circenses  detincri  fatelur.  Locus  ve- 
ro  in  quo  bestiae  in  ludorum  usum  detinebanlur  ,  proprie  /7- 
variiim  vocabatnr  ,  ut  ipsemet  probat  ex  quodam  lapide  Romae 
reperto  anno  MDCCX.  Consulsis  etiam  Ducangium  Lexic.  Med. 
Lat,  artic.  Catcibolum  ,  Vossiura  Elymolog.  Pitiscum  Diction. 
Antiqq.  Rom.  aliosque  viros  doctos.  Verum  apud  Romaaus  usu^ 

T.    I.  5 


25 

dam  fiiit  ereclnm.  In  lioc  aulein  loco  alebantur  bestiae  , 
quae  quidcm  prout  festum  aliquod  ,  vel  publici  ludi  ede- 
rentur  ,  emittebantur  ,  quo  po{)ulo  spectacula  darent. 
Earum  vero  fcrarum  numerus  eo  cxcrevit  ,  ut  ad  qua- 
tuor  vel  quinque  millia  in  am[)bitheatro  ,  vel  alio 
pubHco  loco  pervenerit.  Hanc  ipsam  narrationem  ex 
Tranquillo  in  Tito  c.  ■y  accipimiis  ,  qui  scribit ,  uua 
die  quinque  milba  ferarum  omne  genus  ludorum  edi- 
disse.  Eaedem  vero  bestiae  ,  quae  per  longura  tem- 
pus  in  eodem  alebantur  Vivario  ,plerumqiie  eo  mansue- 
tudinis  pervenicbant ,  ut  identidem  currus  vel  ia  Circo  , 
vel  in   Ampbilheatro  traberent. 

iioc  Catabobim  insuper  fuit  repertum  a  Peliegrinio, 
iit  testatur  Pratillius  de  Via  Appia  lib.  lll.  c.  i  qui  nar- 
rat  hoc  reapse  esse  prope  Mariae  Gratiarum  iEdem  ,  et 
subterraneum  esse  locum  duodecim  palmos  Neapolitanos 
iatum  ,  et  sexdecim  aUitudinc.  Pcr  hunc  bestiae  in  .nm- 
philheatro  ducebantur.  In  abquibus  Instrumentis  ab  eodtm 
PraliUio  allatis  legitur  ;  jid  Scollia  prope  Cataholum  aj. 
occidentem  ,  ubi  ad  Scollia  nibil  aliud  esse  creditur,  quam 
vicina  gladiatorum  schola  ,  qui  cum  bestiis  in  Catabolo 
manentes  sese    exercebant.    Hae  tandem  subterraneae   ca- 

■'  veae  viam  habebant   in   ipsam  am])hitheatri   arenam. 

j^^^j^jj  Prope  etiam  amphithealrum   ex  Mazochio  fuisse  acci- 

ciidistorius,  pimus  Luc/um  Gladiatorium  ,  ut  ex  variis  ipse  veteruui 
aedificiorum  arguit  ruinis.  Capuae  obm  celeber  fuit  hic 
ludus  ,  ex  quo  anno  ab  V.  C.  DCLXXX.  Servile  beUum 
in  Romanis  faslis  fuit  conflatum  duce  Spartaco  ,  ut  fuse 
narrant  Velleius  Paterculus  b*b.  I.  c.  3o  Florus  lib.  lll. 
c,  20  aliique.  In  hoc  autem  ludo  quid  agebatur ,  quae- 
uam  gladiatorum  munia  ,  quaenam  vitae  ratio  ,  videsis  Ro- 
mau.  Anliqq.  scriptores. 


venit  CatabolJ  noraine  significari  non  solum  equos ,  aliasque  be- 
stias  ad  onera  vehenda  ,  sed  eliara  alendas  silvestres ,  Uti  leo- 
nes  y  tigres ,  abaque  id  genus  anjinalia. 


Prope  Catabolum  fult  ctlam  Circus  ,  qui  celeber  e-  *^'""'- 
vaslt  LuJis(ij  Camiiauis,  ut  palet  ex  lcge  Codicis  Theo- 
dosiani  lib.  XV.  tit.  lo.  Huius  occurrit  Kientio  ifi  qui- 
busdam  Medii  iEvi  instrumentis  a  Pralillio  iib.  111.  c.  i 
alLtis  :  in  quodam  anni  MXGI.  sic  legitur  :  In  pertinen- 
tiis  villae  S.  Erasmi ,  et  proprie  ul>i  dicitnr  ad  Circum. 
Ideai  auctor  afiert  mutili  lapidis  parlem,  in  quo  fit  men- 
ijo  de  Campanis  ludis  Circensibus. 

Adhaec  uonnulla  Campanae  antiqultatis  monumenta  f/xhcn".™.' 
huc  illuc  partim  in  vico  S.  Mariae ,  partim  in  illo  S.  Pe- 
tri  in  Corpore  sparsa  adspectaniur ,  ut  praecipue  Ther- 
marum  ruinae  ,  quae  hodiedura  mulato  nomine  militibus 
ad  Capuae  defensionem  inserviunt.  His  tandem  adde  ve- 
teris  aquaeductus,  et  Gymnasii  reliquias  ,  quae  adhuc  inte* 
grae  sartaeque  mauent  a  temporum  colluvie,  et  a  Barba- 
rorum  manibus  ereptae  ,  quaeque  veluti  venerandae  an- 
liquitatls  monumeuta  eruditis  viris  commoostrantur.  Ca- 
puae  vero  fuisse  GymQasium  ,  et  Thermas  ediscimus  ex 
Mazochio  Amph.  Cam.  c.  7  qui  affert  lapidls  fragmen- 
tum ,  quod  apud  Casampullam  in  suburbano  olim  Ca- 
milli  Pellegrinii  aderat  ;  in  hoc  marmore  occurrit  de  Ther- 
mls  praecipue  mentio. 

Fuit  in   hac  urbe  platea  ,  sive  forum  nomine  Sepla-    sepiaii».; 
sia  ,  in  qna  ixvpoif&kxt  ,  idest  unguentarii  negotiari  solebant, 
qnique  heic   unguenta  adeo  pretlosa  conficiebant,  ut  Cam- 


(i)  Certum  est  cx  Pralilho  lib.  III.  c.  1.  lianc  urbem  post- 
qiiam  ibi  Caesar  Coloniam  deduxit  ,  fiiisse  salis  amplam.  Nam 
ipse  iuxfa  Appiannm  lib.  XIV.  deduxit  viginti  millia  bominum. 
ilis  adde  gladiatorum  scholam  ,  quos  Caesar  habebat  eosque  in 
famihas  divisil.  Eorum  numerum  Cicero  ad  Allic.  hb.  VII.  i^ 
uarrat  fuisse  usque  ad  quadraginta  millia.  His  superadde  Cam- 
panos  ipsns  clves  ,  es  quibus  licet  conieclare  ,  hanc  urbem  fuis- 
se  frequentissimam  :  hinc  urbis  antiquae  moenia  fuere  satis  am- 
pla.  Et  re  sane  vera  es  rudcribus  quae  restant,  piures  vicos  oc- 
cupant  ,  ul  ante  disimus  :  vide  igilur  tunc  temporis  ,  quara  lata 
«l  nobiUs  fuerit  Capua/    ^ 


28 

paniae   aliis  opidis  ,  quin  et  aliis  longinquis   venundaren  t 
Hinc  factum   ut  ipsi  Campani ,    qui   ionge  lateque     Inxu- 
rias,  atque  illecebras  inter  usque  palantes ,  unguenta  islhaec 
efficerent ,   quo   mensas  inter,    vinum,   scorta»  aliaque  id 
similia  semper  odorem  effluerent.  Plures    ex    vetustis  au- 
ctoribus  Campanorum  hoc  vitium  adnotarunt.  Inter  alios 
Tullius   num.  II.   Pisonis  vitia   increpans    haec  scribit:  i^e- 
plasia  mehercule ,    iit  dici  audieham  ,  te  ut  primum  adspe- 
xit  Campanum  Consulem   repudiavit.  Et  paulo   post  de   Ga- 
binio  Duumviro   haec    tradit  9    Gahinium  denique  si  vidis- 
sent    Duumvirum  vestri   iUi  unguentdrii  ,  citiiis  agnonssent: 
erant   iUi  compti  capilli  ^    et  madentes  cincinnorum  fimhriaet 
et  Jluentes  ,    cerussataeque  buccae  ,  dignae  Capua  ,  sed  illa 
vetere.   Vide   quaeso  ad   quem  inepliarum  gradum    perve- 
nerant  Campani ,  ut   non   solum   ipsi  ,  sed  magistratus  e- 
tiam  Capuae  degentes  >   ad   civium  mores  seipsos  accomo- 
darent.  Id  omne  derivavit  ex  illorum  fortuna;  et  in  eum 
inciderunt    luxum  ,  ut   quae  olim   de    Crotone  _,     Sybaris- 
que  traderentur ,   longe    ea    tempestate    Carapani   supera- 
rent.  Videsis  quae    scribit   Livius  de  illorum  luxuria  lib. 
XXllI.    c.   45.  De  ilsdem   unguentariis    si    plura    cupis  ^ 
legesis  Pellegrinium  Disc.  III    qui   fuse  de  ipsis  agit  ,  ubi 
inter  alia  monumenta  lapidts  quosdam  recitat  ,  in  quibus 
eorum   occurrit  meutio. 
rornm  (^Ua-  Extivisse   ahud   forum   in  hac   urbe    celebre  ,    et  for- 

tasse  a  Se[)lasia  haud  dissitnm  nomine  Aibanum  coiifir- 
matur  ex  Tullio  Orat,-  -contra  Kiil,  II  hoc  modo :  lam 
vero  qui  metus-  erat  tunicatornm  illorum  ,  et  in  Alhana  ^ 
et  SeplaSia  ,  quae  concursatio  percunctantium^  qnid  prae- 
tor  edixissel  ?  Hoc  fjrum  Pratillius  Hb.  111.  c.  i  de  Via 
Ap.  haud  longe  ab  Albana  porfa  nomen  desumpsisse  ar- 
bitratur  ,  a  qua  parum  disiat  vicus  le  Curti. 
Yaiiac  vic(s.-  Hacc  insuper-    urbs  celebris    eva'sit  ,    atque    nobills  , 

qnae  post  plura  stetit  saecula  florentissima  respublica,  et 
aemula  Romanae  magnificentiae  ,  et  miiestati  ,  et  magi- 
stratibus  ipsis^  quaeque  tot  bella  gessit ,  quaeque  cnm 
yiciiiis ,   lum  dissitis  gentibus  invidiae  semper  fuit,  quae- 


29 

que  usque  luxuriavit  diuturna  Saeculorum  longaevitate. 
Everso  hiuc  Romanorum  Imperio  ,  per  Barbarorum  ma- 
nus  misere  corruit.  tjensericus  enim  anno  CCCCLV.  ut 
narrat  auctor  Ilistoriae  Miscellaelib.  XVI.  Gothorum  Rex 
priraum  Capuae  urbi  ruinas  attulit ,  et  per  id  temporis 
in  parte  fuit  restaurata  a  quodam  Posthumio  Campaniae 
Consulari  (i)  >  ut  patescit  ex  ruarmore  repeito  prope  am- 
phitbeatrum. 

Adhaec  Latlgobardica  vigente  dominatione,  quo  tem- 
pore  Radelchisius  Bcneventanorum  Princeps  Carnpanis 
infcnsissimus,  quod  hi  Siuiculpho  Salernilanorum  Principi 
essent  accepti  ,  Saracenos  sibi  accivit ,  et  adiunxit  ,'• 
Capuam  primariam  redegit  in  cinerem  ,  ut  narrat  apud 
CI.  Muratorium  anonymus  Cassinensis  tom.  II.  Rer.  Ita- 
lic.  Et   Paulus   Diaconus  lib.  V.  Hist.  Langob.   sic  etiam 


(i)  luvat  heic  breviter  adnotare  a  auonani  ,  et  quando  in- 
ilituti  faeritit  Coiisulares  viri,  Ex  Pliuio  Hist,  Natur.  lib.  III 
c.  5  primum  certiores  facti  sumus  ,  Augustuna  circiter  annura 
V.  C.  DCCXXVIII.  Italiam  in  undecim  dlvisisse  regiones  ,  et 
fortassc  sinifulis  niagistratus  Proconsulura  nomine  ad  cuiusque 
regimen  adsignasse.  Verum  sequiori  acvo  Hadriano  nempe  Juipe- 
riuui  moderatUe  rursus  mutata  ,  et  in  quatuor  regiones,  provin- 
ciasvc  divisa  ,  Cousularis  vir  cuique  datus.  Id  omne  narrat  Spar- 
tianus  in  eius  vita.  At  quinara  eo  terapo  e  Italiaefmes  ,  per  au- 
ciores  iaccilun  quidem  est.  Ex  pluribus  quae  restant  moimtnen- 
lis ,  icitnus  Canipaniau]  siios  habuisse  Consulares.  Mutala  per  eairi 
tempestalem  Ilalia  ,  Campania  noslra  quos  haberit  iine* ,  haud 
tst  conipertuai,  Pellegriaius  Disc.  I.  part.  VII.  et  Pratillins  cle 
ConsuhifiliHS  hanc  regiancm  cum  Irpinis,  el  Samuii  parte  ad  Apu- 
Iiam  usquc  exteusam  autumant ,  quamvis  alii  hanc  novam  ab 
Hadriano  factam  divisionem  credunt  de  provinciis  Itahae  lueri- 
dioiialibus  tantum.  II,iiid  nosira  inferest  scire ,  utrura  divisio 
istLec  ad  totam  pertiiiuorit  Italiam  ,   ac  an  regiones    meridionales. 

Qua  vcro  Campaniae  urbe  Consularis  suam  habuerit  sedem, 
incertum  :  probabiie  est ,  Capuatn  magistratum  hunc  excepisse. 
Quae  vero  iisdem  fuerint  raunia,  haud  constat  :  mutata  republi- 
ca ,  et  moribus  ,  tales  luagisuatus  per  id  temporis  allcros  iuisse 
Regcs  creditur,  qnibus  ilbmitata  esset  potesias. 


$0 

de  Capna  scribit :  Eelicia  urbe ,  per  Cawpanlam  T^anda- 
li ,  Maurique  ejfandentes  ^  cunctaferro  ^  Jlammisque  con- 
suT?iunt.  Quidquid  superesse  potest  ,  diripiunt ,  Capuamque 
nobilissimam  civitatem  ad  solum  usque  deiiciunt ,  captivant , 
praedantque.  luvat  heic  adverlere  ,  eo  tempore  Gampanos 
Comites  incensa  urbe  alium  in  locnm  commigrasse  ,  se- 
demque  fixisse  super  Triflisci  ,  et  Palumbarae  colles,  iibi 
castriim  fuil  conditum  nomiae  Sicopolis,  et  ubi  novam 
aedificarunt  Capuam. 

Temporis  progressu  diviso  Beneventi  principatu  a 
Salernitano  ,  Lando  Capuae  Comes  erat ,  sub  cuius  [)0- 
testate  plures  erant  urbes  ,  Sicopolis  nempe  a  Sicone  pau- 
lo  ante  aedificata  ,  eaque  caput  erat  ;  Berelais  ,  ut  ante 
diximus  ,  a  Gampano  amphitheatro  nomine  desumfito  ^ 
per  ea  tempora  velusta  significabatur  Capua  .•  urbs  Vul- 
turnum  ,  Suessa  ,  Teanum  ,  Gasamirta  a  veteris  Saticu- 
lae  fortasse  ruinis  condita  ,  Calvum  ,  Calinum  ,  vel  Ca- 
rinula  a  Calibus  nomine  mutuato ,  Venafrum ,  Aqui- 
num  ,  Arx  ,  Sora  ,  aliaeque  cum  vicinis  vicis  Campano 
parebant  Comiti. 
^''sS*  Q^o   vero  tempore  Capua   urbs  fide  fuerit  imbuta  , 

ea  ipso  tempore  fuisse  autumarim,  quo  D.  Petrus  Apo- 
stolorum  Princeps  ,  fundaia  prius  Tarentina  ,  Beaeven- 
lana  j  et  Neapolitana  Ecclesia  ,  Romam  ad  suam  cathe- 
dram  stabiliendam  perrexit.  Antiquissima  enim  traditio  , 
et  templa  eidem  dlcata  ,  et  pagus  ipse  S.  Petri  in  Cor- 
pore  id  nobis  confirmat.  Consiat  S.  Priscum  (  unde  lera- 
poris  progressu  vicus  eidem  Divo  dicatus  )  unum  t-x 
LXXII.  Cliristi  discipulis  Canij)anae  urbis  praesukm  a 
B.  Petro  sacratam.  Id  nos  docei  Michael  Monachus  in 
Sanctuar.  Camp.  qui  ex  vetustis  illius  Ecclesiae  monumeu- 
tis  eruit.  Confersis  etiara  quae  scribit  Petrus  Natahs  Ib. 
Vni.  c.  i8  et  Pellegrinius  Disc.  II.  c.  18.  Huuc  aufem 
D,  Priscum  Capuae  martyrii  laurea  donatum  testatur  R  j. 
manUm  jNtartyrologium. 
Y*i«!ti  «Mmmj.  Autequam  ad  alia   progrfdi^mur  (  quoniam  de     sin-> 

gulis  rebus ,  qua§  ad  Capuam    spectant  ^  diximus  J  iuvat 


3i 

liiic   nonnulla    adnectere  Je-  nammis  Ciunpanorum    Yetu* 
stis.   Franciscns    Danielius  librnm    exaravit  anno    1802   et 
lvi)is   editlit  Neapoli  Itallco  sermone  :    Blonete   antiche   di 
Capiia.  In   eo  quidcm   decem  et  octo  prodit  Catnpanoruru 
niiuinios  ,  ubi   erudite  probat ,    eos  omnes  ab  ipso  coUe- 
cios  ad  Gapuam  urbem  spectasse.  Ex  bis  cunciis    ab  eo 
allaiis  sex  lovis   effigiem  praesrferre   constat,  in  quorura 
])riino   ex  antica  parte  lovis  adspicitur  birbatum  caput  , 
et  lanrea   donatum   cum    du(.bus  stcllis.  Ex  poslica  parte 
adest  .^qnila  ,  ex   cuius   pedibus   fulraen  emittitur.  Sex  a- 
lios   au   Dianam  ,    abos  ad   Cererem  ,  duos  ad  Paliadem  ^ 
et  ceteros   ad  Hercnlem    perlinuisse   satis    elacet  ,     prout 
videre  est  ex  singubs    nummis  lypis   ecVitis  ab  ipso  Danie- 
Ijo.    Ex  bis  igitur  decem  et  octo  citatis  constat  Campanos 
])raefatorum   numinum  cuhui  raaxime  addictos  fuisse ,  qui 
et  tem[)la,  et  numismata  eisdem  dedicarunt.Crediderim  Cam- 
j)anos  abos  babuisse  nummos  :   nam  ex  his,  quae  diximns 
ante^   et  rempublicam  satis    divitem  ,    et    muko  nobilem 
fuisse  h*quet  :  liinc  eam  ob  causam  aha  fuere  cnsa  numis- 
mata  ,   qute  liaud  ad  nostram  pervenerunt  aetatem,  cum 
fortasse  I5arbarorum  causa  ,   et    lemporum   colluvie  ut[K)te 
quae  fuerint  deperdila. 

Ad  calcem  dicendum  ,  Capuam  fulsse  quorundam  vl^ 
rorum  ctleb;jum  palriam  ,  qnos  inter  ab'os  velusto  aevo 
memoralur  Cn,  Naevius  poeta  Atellanarum  ,  Osrarnmque 
fabularum  scriptor  ,  qui  primo  Punico  bello  fecit  stij)en- 
dia  ,  ut  scribit  Ennins.  Ipse  tanta  in  scribendo  libertale 
usus  est  ,  ut  nobiUum  faciione  ,  et  praesertim  Metelll  _, 
et  Scquonis  Africani  opcra  Roma  pulsus  ,  Utlcae  diem 
obierit  extremam,  uti  in  Chronico  Eusebiano  tradit  D.  Hie- 
ronymus  ad  Olympiadem  CXIV.  Campanus  fuit  etiam  CI. 
Camillus  Pellegrinius,  necnon  laudalissimus  usque  Symma- 
chus  Mazocbius  ,  Pratillius  ,  aliique  docti  Viri. 

Atque  haec  satis  sint ,  quae  de  veteri  Capua,  deque 
rebus  ad  illara  spectanlibus  erant  dicenda. 


3i 

C  A  P  U  T    YI. 

In  qno  agitur  primum  de  Appia  vla  ,  de  monte  C  alli^^ 
cula ,  de  opido  Casiiino ,  deque  eius  obsldione ,  de 
Butitini  copiis  prope  CasU.ni  ponteni  a  Narsete  per  fra- 
ctis  j   de   Calvis  ,  de   Sldicino    et   agro  Falerno. 

Qwxn  salis  prata  biberint  ,  et    cura  fuerimus    locuti 

de  rebus,  quae  acl  veterem   Capuim   pertinuerunt  urbem , 

nuiic  sermo   verteQdus  ad   alias   urbes ,    quas  olim  antiqui 

incoluerunt  Campani.  Antequam  vero  alio  progrediamur, 

heic  primum  de  ilLi  nobilissiraa  viarum  regina  Appia  nem- 

pe  agemus.  Quid  iuterim  hoc  incundius,  quam  magnificas 

Campaniae  urbes  ,  pagosqne  percurrere  ^   vins,  fluvioruta 

origines  ,    et  cursura  ,   homfnum     mores  ^     cuiusqne    loci 

iiaturani  ,   et  montes  agnoscere  ?  Quae  cum  ita   sint,  siri- 

gulas   nrbes  invisemus  ,  deinde  dc  cuiusque  dicemus  ori- 

gine  ,  quis  deinde  sedes  occuparit  ,  et  ad  quo>  transierint. 

Tandem  de  rebus  ,   necnoii  et    aatiquis    aedificiis  adhuc 

extantibus  verba  faciemus. 

Nemo  ex  eruditis  adest ,  qul  inficias  iblt  ,  quantum 
Eomanus  populus  in  privatis ,  et  praesertira  in  publicis 
constituendis  aedificiis  fuerit  usque  laudatus,  Nam  ipse- 
met  ad  grandia  sane  natus  perexiraia  artis  opera  ubique 
terrarum  extruxit.  Et  re  quidem  vcra  tantarum  raagaifi- 
centiarum  [  et  ut  ita  dicam  )  rairaculorum  adhuc  extant 
passim  ,  el  vicatim  raonumenta,  Hic  vero  popubis  ditis- 
simus  fuit  aestimatus  :  nam  propter  illam  btUicam  virtu- 
tem  ,  quam  huic  quidem  naturae  auctor  fuit  elargitus  , 
cunctas  bello  gentes  tunc  cognitas  subegit ,  et  ex  hisce 
quasdam  ihesaurorum  pondera  immensa  possidentes  per- 
domuit  :  hinc  ex  ereptis  spohis  ditissirai  prae  ceteris  eva- 
serunt  Romani.  Teraporis  progressu  pace  gentibus  partt, 
commercioque  promisso  ,  et  ad  magnifica  animum  ma- 
numque  appulerunt.  Hinc  perplura  pubbca  condideunt 
aedificia  cum  Romae ;,   tum  aliis  passim    locis.    Mitto  tot 


33 

templa  ,  tlieatra  ,  clicns  ,  nquaeductus  ,  et  alia  Itl  gtnus, 
quae  undequaque  per  urbes  singulas  excilarunt  iidetn. 
in  his  enim  quam  raagna  ,  et  eximia  artis  opera.  in  ex- 
struendo  praesetulere  !  At  prae  cunctis  aliis  unum  pr3- 
fecto,  propter  quod  Ronia  sibi  gloriam  raasimam  compa' 
ravit,  et  ad  nKignitudinis  veiuti  fastigium  pervenit  ,  fuit 
Appia  nempe  via  ,  ad  qiiam  sternendara  sumptus  insum- 
psit  perraagnos.  Haec  enim  ut  alias  praeteream^  fuit  quo- 
vis  aevo  celebrata. 

Primum  islhaec  laudibus    exornatur    a  cunctis  vetU'     '''"*  ""^' 
slls  scriptoribus  qui  passim  illam  magnificam,  et  nobilem 
salutarunt :  inter  ceteros  ,  qui  de  illa  mentionem  fecere , 
fult  Strabo  lib.   V.  Geogr'   qui  hanc    praeclarlssimam  ap- 
pellat ,   et  Statius  lib.  li.  Silv.  c.   2   v.  lasic    canlt : 
Qua  limite  noto 

Appia  longarum  teritur  regina  viarum. 
Huiusce  viae  auctorem  iuxta  omnes  Appium  Claudlum 
Coecum  nomlne  fuisse  memoraiur  ,  qui  a  suo  nomi- 
ne  Jppiam  feclt.  Extat  apud  Gruterum  pag.  MCL 
bpls ,  ex  quo  Appium  Claudium  fpsius  vlae  auctorem 
fuisse  eruitur.  Haec  vero  via  incoepta  est  anno  CCCCXLI. 
V.  C.  luxta  Tacitum  Annal.  lib*  II.  c-  3o  aliosque  non- 
nullos  ab  eodem  Claudio  Appio  creditur ,  hanc  Capuam 
nsque  sllice  stratam  fuisse  ,  non  vero  Brundusium.  Haec 
enim  via  eo  quidem  tempore  fuit  aperta  ,  quo  Samniti- 
cam  adhuc  bellum  persaevum  exardescebat,  cum  non  ul- 
tra^  Capuam  tunc  teraporls  Romani  protendereutur  fines; 
hinc  ne  reipublicae  slatus  alienis  patesceret  gentibus^huc 
usque  fuit  producta.  Sunt  qui  scribunt  ,  ut  e  ceterisPlu- 
tarchus  in  Craccho  hunc  reapse  confecisse.  AUi  Caesarem 
Augustum  perfecisse  contendunt ,  sed  Suetonlus  in  eius 
Vita  c.  3o  ,  hunc  Imperatorem  opus  absolvisse  testatup. 
Lipsius  in  II.  Tac.  Annal.  c.  74  utrum  a  C.  Craccho,  aa 
a  Caesare  Augusto  Appia  a  Capua  ad  Beneventum  usque 
producta  fuerit ,  dubitat.  At  Lecterius  Anlich.  di  Sues- 
sola  part.  I  c.  10  ex  eruderato  marmore  milhario  in  horr 
tk   Maffeianis  prope  pagura  valeo  Forchia  clare   eruit ,  a 


Caesare  Augusto  lianc  ■vlam  sillclbus  constructam  essff, 
Alii  narrant  idem ,  ut  Strabo  loco  cit.  quem  ceteri 
seqountur.  Illustrissiraus  Lupolus  Iter  Venus.  Clas.  II. 
pag.  3oo  alios  Imperatores  ,  hanc  viara  fuisse  prosecutos 
autumat.  Quamvis  ergo  haec  diversos  agnoscat  auctorcs  , 
non  inde  coHigendum  ,  hanc  illorum  nomea  usurpasse, 
sed  Appiae  semper  retinuisse. 

Laudatus  Lupolus  duas  disJinguit  vias  ante  Traia- 
num  (i)  Imperatorem  (  hic  enim  etiam  viam  restaura- 
vit ,  et  perduxit  ad  Brundusium  forlasse  )  et  ad  hoc  de- 
monstrandum  TuUii  Ep.  ad  Atlic.  lib.  VlII.  14  auctori- 
tatem  afftrt,  quo  id  probet  ,  ac  iter  Horatii  lib.  1.  Sa- 
tyr.  5  Brundusium  usque ,  ubi  poeta  eandem  viam  per- 
ductam  esse  usque  ad  eam  urbem  narrat.  Strabo  lib,  VL 
fuisse  duplicem  viam  demonstrat ,  qua  Benevento  Brun- 
dusiura  usque  perveniri  facile  erat  ,  per  Peucetios  nem- 
pe  ab  eodem  Venusino  poela  descripta  ,  et  per  Daunios 
altera  ,  quae  Appia  dubio  prncul  ipsamet  fuit ,  et  per 
Venusiam    Brundusium    eundum    erat. 

Quoad  vero  Appiae  maieslatem  et  magnificentiam 
spectat,  legendus  est  Procopius  de  Bello  Goth.  lib.  I.  c.  14 
qui  hanc  mirandum  in  modum  describit.  luxta  vero  Pra- 
tillium  CXXIV.  miUiaria  a  Roma  ad  Capuam  exlende" 
batur  Appia  ,  et  ad  Brundusium  CCXCIU.  qui  quideni 
exislimat  ,  hanc  viam  latani  faisse  in  qnibusdam  locis  vi- 
ginti  sex  pedes  ,  et  in  ahis  rainorem  ,  quod  certe  tribuen- 
dum  arbitror  variis  locorum  incoramodis.  Ea    vero    inci' 


(1)  Eandem  vero  riam  a  Benevenfo  atl  Brundusiuni  usqne 
instauralam  essc  a  INerva  Traiano  Imperatore  constat  ex  qiiadatrs 
Columna  milliaria  a  Grutero  pag.  CLI.  tecitata  ,  et  apud  Ascu- 
lum  reperta.  Hanc  etiam  viaux  lcmporis  progressu  niuitis  abhinc 
saeculis  vetuslate  senescentem  restauralam  fuisse  ab  aliis  Impera- 
toribus  probatur  ex  a!io  raarmore  a  Lecterio  recitato,  ex  qno 
quidem  satis  ernitur,  Theodosium  Imperatorem  refecisse  ,  quam- 
vis  ipsa  seraper  Appiae  nomen  retinuerit. 


35 

piebat  a  Capena  porta  ,  quae  hodiedum  Romae  dlclilaiur 
porta  di  S'  Sehasliano.  Eo  loco  incipiebat  inilliare  pri- 
mum  ,  quod  Jiireum  fuit  appeliatum.  Ab  hoc  loco  Brun- 
dusium  usque  olim  super  hanc  viam  passim  ab  utroque 
lalere  adsurgebant  publica  ,   et  privata  aedificia. 

Pralillius  librum  elucubravit  <fe  Appia  Fia  ,  in  quo 
alTeft  infinita  monumenla  ,  quae  olim  erant  super  Ap-  ' 
piam  viam  dispersa.  Hoc  unum  addendum  restat  ,  ut  de 
tantis  ,  ac  praeclaris  monumentis ,  nibil  abud  nunc  tem- 
poris  supersit^  quam  in  quibusdam  locls  pauca  vesligia  , 
ct  ut  jta  dicam  ,  vix  Appiae  nomen  ad  posteros  pervasit: 
tot  enim  saecula  ,  hominumque  barbarorum  colluvies  Tta- 
liam  a  fundamentis  evertentiura  ,  coeli  aerisque  inclemen- 
tia,  tot  bella  ,  caedesque  ,  terraemotus  ,  atque  humanae 
vicissitudines  locorum  faciem  penitus  adeo  inverterunt ,  ut 
d  e  Appiae  maiestale  lacrymabile  nomen  ad  seros  nepotes 
vix   Iradiderint. 

Postquam  de  Appia  via  verba  fecimus  ,  ad  singula- 
rum  nunc  Campaniae  urbium  descriptionem  accedamus 
oportet.  At  iuvat  heic  advertere  ,  auctores  antiquos  ,  et 
recenles  pauca  de  his  memoriae  prodidisse.  Nos  igitur 
quoad  in  nobis  erit  situm  ,  de  illis  dihgenter  ,  duce  hi- 
storia  ,  ac  lum.ine  pauca  appingemus,  cum  heic  potius 
Daedali  Labyrinlhum  ingredier  fatemur. 

Omnium  primum  occurrit  ad  alteram  Vultumi  ( i )  Mow  eaiue»u, 

{i)  Quoniam  lieic  Vulturni  occurrit  mentio ,  aliquid  de  lioc 
fluvio  pro  re  nala  appingere  curae  sit.  Hic  a  Sanfelicio  de 
Origine  Carnp.  pag.  5  maximus  omnium  Jluviojum^  a  PolvLii  in- 
terpetre  Alhurmis  iib  III.  dicitur.  Quidam  autumant,  Vulturnnm 
(li\'isorem  significare,  quippe  quod  Samnites  a  Pelignis  ,  et  Cara- 
panis  seiungeret  agris.  Pellegrinius  Disc.  II  a  volvendo  vult  di- 
ctum  ob  varios,  dubiosqne  cursus.  lluiusce  ffuminis  fontes  sunl 
in  Samnio  in  Caracenorum  finibus  ,  ul  etiam  scribit  Sanfelicius 
loao  titafo.  Pcr  Yenafrum  hinc  decurrit ,  Alifas  ,  Telesiam ,  Ca- 
latiam,  Casilinum  (  nunc  novam  Capuam  )  alluit  ,  atque  inde 
m  Tyrrbenum  se  exonerat  raare  in  eo  loco  ,  qui  dicitur:  Ca~ 
sieW  a  Maredi  Fol/nrno,  qui  sane  cursus  cst  LXXX  propc  milliaria. 


36 

ripam  mons  Callicula  ,  qul  Campano  ab  agro  FornnantJm 
(lividebat :  mons  hic  hodiediim  Baronia  di  Formicola 
dicitur ,  et  Monte  Maggiore  ,  ef  S.  Salmdore ,  qui  qui-. 
dera  a  propinquis  Calibus  nomen  fortassis  usurpavit.  Ex- 
tenditur  a  Massico  Monte,  et  a  Savone  amne  ad  Vul- 
turnum  usque.  luxta  Savonis  laevam  ripam  Hannibalem 
transisse  putat  Cluerius  Ital.  Antiq.  lib-  IV.  c.  ■y.  Quin 
imo  certum  est  ex  Livii  auctoritate  h'b.  XXII.  c.  i5  per 
hunc  locum  ipsum  traiecisse,  et  a  Fabio  Maximo  Casili- 
num  apud  fuisse  obsessum. 

■aaniiiiis  Celebris  est  illa   super  hoc   monte  Haanibalis   calli- 

ditas  :   cum  enim  a   Q.  Fabio  Maximo  Dictatore  circum- 
daretur  ,  nec   unde  se  eriperet,    haberet   (  cum  inclusus 
in   hisce  valbbus  ipsius  exercitus  esset  )  hostem   ita  fru- 
:  atratur.   Undique  ex  vicinis  agns   virgarum  fasces,  atque 

arida  collecta  sarmenta  iubet  bobus  alligari  ,  qui  ad  duo 
millia  ferme  effecti.  Noctis  silentio  ubi  ad  radices  mon- 
tium  ,  et  vias  latebrosas  ventum  est  ,  dat  signum  ut  ac- 
censis  cornibus  armenta  in  adversos  concitentur  montes. 
Calor  hinc ,  ac  flamma  stimulatos  agit  boves.  Rumor  in 
hostium  campos  affertur ,  ad  arma  concurriturj  Fabius 
ipse  quid  hoc  sibi  velit  miraculura  inscius  ,  atque  per- 
territus:  tum  boves  per  agros  ,  perque  montes  palante» 
in  fugaw  concitantur.  Sic  llannibal  traducit  totuin  ag- 
men  incolume  per  saltum  ,  atque  Fabii  manibus  sa  eri- 
w      P^*'  ^*-*  ^^^  cuuctam  iisdera  prodit  verbis  Livius  loco  su- 

.     \i-S.iP^^   citato. 

■canitsiei^.  Casihnum  opidum   supra  viam  Appiam  fuit  situm  , 

ubi  hodie  stat  nova  Capua  ,  et  a  veteri  duo  dissitum  mil- 
liaria  super  Vulturnum  fluvium  ,  utramque  respiciens  ri- 
pam.  Hinc  est  apud  Liviura  hb,  XXII.  c.  i5.  Fulmu 
Casilinum  occupat  modicis  praesidiis  ,  quae  vrbs  Vulturno 
flumine  dirempta  ,  Falernum  a  Campano  agro  dividit.  Stra- 
bo  lib.  V  hanc  urbem  etiam  supra  viam  Appiam  ponit. 
Coloniam  deductam  a  M.  Antonio  esse  declarat  TuUius 

j  i-.  „vj^;„  Philipp.   H.   40. 

Ea  vero  urb»  quo  teinpore  Hanmbal  m  Italiam  qq' 


^7 

scendit ,  cunctieque  domitis  populis  ,  atque  opldis  ,  Ro- 
inanisqne  pluries  in  acie  copiis  perfractis  ,  et  Capua  ipsa 
in  Poeni  ducis  potestatem  adducta  ,  haec  haud  unquam 
in  illius  pervenit  potestatem.  Hinc  factum,  ut  iongam  po- 
tius  passa  sit  obsidionem ,  quam  in  ipsius  manus  perve- 
niret ,  et  res  eo  venit ,  ut  fame  horrenda  civibus  addu- 
ctis  ,  alimenta  defecerint.  En  ut  a  Livio  lib.  XXllI.  c.  i4 
id  aperte  cstenditur;  Postremo  ad  id  ventum  inopiae  ,  ut 
lora  ,  detractasque  scutis  pelles ,  iibifendda  mollissent  aqua, 
mandere  cogerenlur;  nec  muribus  aliove  animali  abstine- 
rent.  Et  Plinius  scribit  Hist.  lib.  Vni.  c  S7  venisse  mu- 
rem  ducentis  denariis  ,  Casilinum  obsidente  Hannibale.  Ean- 
dum    iam   suo  aevo   narrat    pene    eversam    idem    auctor,  5^,;,-^;  j„p;^j 

Celebris  est  insuper  historia  quam  narrat  Paulns  Dia-  prope  casiimi 
conus  de  Geslis  Langob.  lib.  II.  c  2  efe  Agathias  lib  II  «t"pe" 'acm.' 
de  Butilino  Alemannorum  ,  Francorumque  duce,  Hic  e- 
nim  anno  DLlII.  Gothicis  rebus  iam  conclamatis  ,  cum 
ingenti  armatornm  agmine  in  Italiam  descendit  cum  Leu- 
thari  fratre ,  quo  Gothis  suppetias  ferret.  lam  cuncta  fer- 
ro  ,  flammis  ,  et  internecione  extincta  erant :  urbes  captae, 
populatae  ,  eversaeque  per  Barbaros  erant.  Leutharis  ad 
Padum  fusus  cum  copiarum  parte  a  Narsete  iam  er.Jt. 
Butilinos  interim  per  Samnium  in  Campaniam  pervene- 
rat  ,  ubi  castra  ponit  ad  Casilinum.  Heic  praeliumhor- 
rendum  gestum  :  Narses  enim  haud  procul  a  Rutilini  ca- 
stris  cum  Graecorum  exercitu  tendcbat.  f^xcursionos  prius 
factae  inter  utrosque  non  procul  a  Vuhurno  in  eo  lo- 
co  ,  qui  Casilini  pons  dicebatur.  Narsetis  milites  prius 
lurrim  a  Barbaris  sapra  poatem  factam  evertunt  j  haec 
exitialis  praelii  causi  fuit.  Hinc  Graeci  cum  Barbaris  con- 
gredientes  adeo  acriter  pugnarnnt ,  ut  cuncti  ad  inlerne- 
cionem  redacti  sint  :  nam  ad  triginta  prope  millia  eo  die 
caesi  fuere. 

Non   procul  a  Calibus  fuit  Stellatis  ager ,  nunc  ter-      Caies, 
riiorio  di  Carinola  ,  quem  memorat  Tranquillus  in  Caes. 
c.   20.    Campum  Stellatem  a  maioribus  consecratum,  agrum 
Campauum  ad  suhsidia  reipuhlicae ,    vectigalem    relictum. 


38 

In  eodem  agro  fuere  urLs  Calcs  ,  quie  nuDc  CaUd  dici- 
tur  ,  septem  millia  passuum  a  Capua  dissita  ,  sacusviam 
Latiuam.  Livius  lib,  VIII.  c.  lo  hanc  urbem  ab  Auso- 
nibus  oiim  habitatam  esse  credit.  Ipsa  vero  nobilis  evasit 
in  Romanorum  historia  ob  diversas  vicissitudines  :  memo- 
ratur  praecipue  ob  quandam  aquam  ab  antiquis  lauda- 
tarn  ,  cuius  mentionem  fecerunt  Valerius  Msximas  lib.  I. 
c.  i8  de  Mirac.  et  Plinius  lib.  II,  c.  io3.  Nouilissima 
quoque  vina  protulitCalenus  ager  :  quorum  Venusinus  poe- 
ta    meminit   lib.   I.  od.  ao. 

In  ea  urbe  Romanorum  aevo  erecta  fuere  varia  tea> 
pla  ,  ut  adhuc  videre  est  ex  pluribus,  quae  restant  rui- 
nis.  Fuit  heic  Mercurio  aedes  dicata  ;  supersunt  adhuc 
urbis  antiquae  moenia  ,  et  in  ruinis  adhucdum  vasa,  nu- 
mismata  ,  signa ,  aliaque  id  genus  passim  eff)diuntur, 
Paucis  abhinc  annis  reperta  fuere  marmora  quatdam  a 
Matthia  Zona,  recitata  Storia  di  Calvi  c.  i6.  V^x  immen- 
sis  etiam  vetustarum  fabricarnm  ruderibus  clare  patescit, 
in  hoc  opido  Circum  fuisse  ,  et  amphitheairum.  Videsis 
laudatum  Zonam  c  8.  Fuisse  etiam  balnea  ex  aliis  rui- 
nis   indicat   idem   auctor. 

Anno  V.  C.  CCCCXIX.  C.  Tito  Valerlo  ,  et  M. 
Altilio  Regulo  Coss.  subactis  vicinis  gentibua ,  Sam- 
nitibus  ,  Frentanis  ,  Auruncis  ,  aliisque  ,  Ausones^  ct  Si- 
dicini  nondum  in  Romanorum  manus  pervenerant,  Hinc 
a  Patribus  Conscriptis  id  belli  negotium  datum  illis,  Ca- 
les  tunc  Sidicini  incolebant  urbem  munilissimam ,  muris- 
que  cinctam.  Tunc  Consul  Valerius  ad  illam  appropin- 
quayit.  Milituifii  ardor  is  erat,  ut  iam  scalis  ad  muros 
vellent  succedere  j  at  Consul  ab  incoepto  voluit  desiste- 
re  ,  et  aggerem  ,  et  vineas  muro  admovit.  Forte  fortuna 
accidit  »  ut  quidam  Romanus  miles  M.  Fabius  nomine  , 
qui  captivus  ad  Cales  erat,  per  custodum  negligentiam, 
dum  cives  festo  ,  vinoqne  essent  sepulti ,  per  murum  ip- 
&e  reste  religata  manibus  suspensus  se  demiserit ,  et  cum 
ad  imperatorem  pervenisset  ,  hosles  monuit  vino  epulis- 
que  sopitos  iacere,  Hinc  statim  urbs  capta.  Id  omne  narr 


39  . 

fat  Livlas  \\h.  Vin.  c.  i6.  Praeda  ingens  facta  esfc,  de- 
que  illa  triumphatum  ;  posteaque  coloniam  illic  dedtictam 
tradit  laudatus  auctor.  Inde  municipium  evasit  ,  quod 
memoratur  a  TuUio  epist.  lib.  IX.  i3.  Tandem  tempo- 
ris    progressu  paulatim  decidit. 

Everso  antiquo  opido  novum  adsurrexit  Calvum,  SQn^^j^''"^^  "« 
Calinulum  nomme ,  quod  incoeptum  ab  Atenulpno  Lara- 
pano  Comite,   a  Landone  fratre  fuit    absolutnm,    Poslea 
a    Langobardis  ad  Norraannos  transiit.  Varios  eventiis  est 
passa  urbs,  et  in  praesentiarum  sedera  habet  Episcop.ilem. 

luvat  heic  advertere  cnm  doclissirao  Grimaklio,  An-  ' 
nall  del  Regno  di  Nap.  lom.  III.  epoc,  II.  Ilaliara,  cun- 
ctas  prOvincias  ,  et  Campaniam  praesertira  ex  eo  tempo- 
re  ,  quo  Langobardi ,  aliaeque  geutes  sequiori  aevo  in  Nea- 
politani  Regni  provinciis  sedem  fixerunt  ,  eversis  et  popu- 
latis  pluribus  vetustis  opidis ,  novas  urbes  ,  et  vicos  ae- 
dillcasse  ,  nOvis  eisdem   datis  nominibus. 

Sequitur  Sidicinum  super  viam  Latinam  ,  nnnc  Tea-  s^^'«'""'"' 
?!(?  ,  a  Gapua  duodecira  milliaria  in  via  j  qua  Casinum 
ducit,  et  a  Neapoli  octo  et  viginli  distans.  Hanc  ab  Etruscis 
aedificatam  sentiunt  nonnulli,  Hinc  a  Mazochio  Opusc. 
lora.  II.  pag.  143  ex  nummo  quem  affert,  Etruscim, 
vel  Oscam  esse  creditur  ,  cui  assentit  Ganacius  lib.  I.  c. 
12  Hist.  Neapol.  Ea  vero  fuit  appellata  Teanum  Sidici- 
num  ad  alterius  differcntiam  nomine  Teanum  Appuhim. 
Horatiiis  lib.  I.  Ep.  v.  86  ip^ius  mentionem  facit.  Fronti- 
nus  iib.  de  Col.  in  hanc  urbem  coloniam  deductam  scri- 
bit.  Hoc  opidum  celebre  fuisse  dicit  Patavinus  auctor  lib. 
II.  c.  3  hoc  modo  :  Reliqaas  si  ei  compares,  opida  sunt, 
excepto  Teano  Sidicino  ,  quae  urbs  est  magni  nominis.  Id- 
que  confirmat   Strabo  lib.   V.  Geogr. 

Urbis  agrura  fuisse  olira  aquis  mineralibus  celebra- 
tnm  narrat  Plinius  Hist.  Nat.  bb,  XXX.  c.  2.  In  ea  Cam- 
piniae  regione  Sinuessanae  aquae  sterilitatem  foeminarum, 
virorum  insaniam  abolere  produntur.  In  ^naria  insula  cal~ 
cuLosis  mederi ,  et  qiiae  vocantur  acidulae  ah  Tcano  Sidi- 
cifio  quatuor  millia  passuum,   Ubi  vide  baac  miraadam  a- 


4°      . . 

quam    Pllniano   aevo  suL  acidulae    nonnne    vemre  :     baee 
nunc  temporisab  indigenis,  vocitatur  V  acqua  delle  calda- 
relle,  Huius  etiam  mentionem  facit  Vitruvius  lib.  VIII.  c.  3. 
Haec  vero  a  Romaois   urbs  pluris  habita  ,   ut  yidere 
est  etiam  ex  suis  qtiae  restant  ruderibus ,  quaeque    anti- 
quam  commonstrant  maiestatem  :  ibi  enim   et   Circi  ,     et 
Amphitheatri ,  aliorumqne   ruderura    visuntur    Roraanae 
maguificentiae  monuraenta.  Es  quodam  marmore  a    Pra- 
lillio  recitato  lib.   II.  c.  3  de  Via  Ap.  fuisse  olim  aram, 
vel  templum  lunoni  dicatam    eruitur.    Duo    alia    mutila 
xnarmora  ab  eodem  auctore  allata  raentionera  faciunt  de 
Thermis  ,  Theatro  ,   et  Amphitheatro.  Et  re  quidem    ve- 
ra  restant  horum    aedificiorum    adhuc   nonnulla    rudera, 
Fuisse  etiam  ibi  Cereris  templum  ex  alio  ostenditur  lapide, 
Urbis  huins   tandem   ^Evo  Medio  nulla  exfat  memo- 
ria  ;    crediderim    post  Romani  Tmperii  lapsura    Barbaros 
ruinas  huic  attulisse  ,  Ut  ceteris  eveuit.  Sequiori  aevo  Co- 
mitibus  fuit  subiecta.   Re  sane    vera    memoratur    Lando- 
nnlphus  Landulfi  Campajii  Episcopi    nepos    huiusce   Go- 
mes  ,  quem  memorat  Erchempertus   Hist.  Lang.  num.  ar. 
Hodiedum  sedem    habet  Ej>iscopalem  ,    quam   a   saeculo 
usque  tertio  decoratara  fuisse    creditur.   Urbs    recens    ah 
antiqua  parum  distat  ,  ubi   plurima  exiant  opi.di  rudera. 
Aj«  FtinaTi»,  ^q^  longe  ab  Sidicino  fult  campus,   vel  ager  Falor- 

nus  ,  qui  fuit  ad  Appiae  viae  sinistram  fluvium  iuter  Sa= 
vonem  ,  et  Calliculam  montem.  Ager  hlc  fuit  occupatiw 
olim  ab  Ausonibus  ,  vel  Auruocis ,  postea  a  Pelasgis:  acj 
alias  geoles  transiit  ,  el  mde   ad  Etruscos, 


41 
C  A  P  U  T    VII.      . 

Descrihuntur  variae  urbes  ,  uti  Suessa  Pometia^  Ululrae, 
Suessa  Auruncorum  ^  Sinuessa  ^  Rus  Petrinum,  Trifa- 
num  ,  via  Domitiana  Suessula  ,  eiusque  fatum  j  hinc  Ar-- 
gentium ,  -5",  Agatha  Gothorum ,  et  Vultumum  opidum. 
Fit  mentio  tandem  defiuvio  Savone  ,  deque  Mass-ico  monie. 

Plures  urbes  sub  Suessae  nomlne  appellatas  ex  an-^ 
llquis  historiograpbisj  et  geographis  compertum  habemus  j 
quarum  vera  bistoria  adeo  difficilis  ,  et  obscura  est  ,  ut 
permille  de  ipsismet  fabulas  tradiderint  auctores.  Quapro- 
pter  nos  apes  veluti  argumentosa  ,  quae  ex  arboribus  suc- 
cum  percipit  purum  ,  obscura  quaeque  relinquentes,  hi- 
storiam  ,  et  scriptorura  auctoritates  veras  ex  singulis,  quae 
ad  nostram  faciunt  rem  ,   depromemus. 

Primum  omnium  occurrit  urbs  ,  quae  sub  Suessae  f""t%iubr«! 
Pometiae  nomine  super  viam  Lafinam  venit.  Cluerius  I- 
tal.  ant.  lib.  III.  c.  8.  Halicarnassaei  auctoriiate,  qui  hanc 
«rbera  eodem  nomine  appellat ,  populos  Pometinos ,  seu 
Pomplinos  ex  hac  derivasse  arguit.  Hosce  vero  populos 
cam  urbem  incoluisse  aperte  declarat  citatus  Halicarnas- 
saeus.  A  Strabone  iib.  V.  Geogr.  ipsam  urbem  Volsco- 
rum  principem  fuisse  affirmatur.  Patavinus  auctor  lib.  l. 
c.  20  id  ante  confirmarat.  Et  re  sane  vera  istius  situs  a 
Cluerio  ponitur  in  Lalii  finibus  loco  ante  citato;  hinc  ita 
iudicat  :  Patet  igitur  ex  his  ipsam  Pometiam  haud  procul 
Latii  finihus  sitam ,  scilicet  prope  Cosam  ,  atque  f^eli- 
traF  ....  tota  ista  planities  ,  quae  Velitris,  Cosact  Nor" 
hae  ,  Sulmoni  ,  Setiae  ,  atque  Priverno  suhiacet ,  ad  Ter- 
racinam  usque  qua  PomptUia  palus  erat  ,  campus  sive  ager 
Pomptinits  appellatus-  fuit.  Sanfelicius  De  Camp.  pag.  a5 
tandem  hoc  opidum  corruisse  scribit  propter  paludes  ip- 
sas  Pomplinas ,  a  quibus  fuit  absorpta.  Non  parum  ab 
hac   urbe    fuisjc  Ulubras ,   et   proprie  circa    Velitras  ,   et 

T.    L  7 


tS.IIIM. 


Suessam   Pomeiiam    certuin    e%i,  Horaiius    dc    hcfi   Oj)!di> 
mentionem   facit. 
.«;.-«?se  AHnir,-  Sequltur  Siie-ssa   Anruncorura  ,  in   preseniiarura   Ses- 

sa   super  x\ppiae    viae   raraum.  Livius  lib.   Vlil.  c.  l5  ab 
Auruncis  toiani  banc  regionem  ,   quae  Volscos  inler  erat  , 
et   Carnpanos  ,    babitatam  et   conditam    prcdit  ,    et    anno 
ab   V.  C.    CCCCXVIII.  C.  Sulpicio   Lon^o^   et  P..  JlHo 
Paeto    Coss.   orta  seditione  ,   bclloque   Sidicinos    inler  Au- 
runcosque  exardescente  urbem  deletam  fuisse    ?\)    iisdem 
narrat  boc   modo  :   yluruncos   metu   opidum   deseruissg  ^ 
prqfugosgue  cum  coniugihus  ,   ac  libei'is  Suessam  com^ 
measse  ,  moenia  antiqua  eorum  ,  urbe?ngue   ab   Sidici- 
nis  deletam.    In   eandem    postea  Coloniam    deductam    ex 
codem  sic   accipimus   lib.   IX.   c.    19   Suessam ,  ac  Pon- 
tiam  eodem    anno  Coloniae  deductae  sunt.    Tullius    E^ 
pist.   b'b.   VIII.    eam  Municipium    postea  evcnisse  declarat. 
Ipsam  insuper    fuisse   nobilem   salis  ostendiSur   ex  ru- 
deribus ,    quae  restant ,    ut   Theatro  ,  Crypt  oporlicu  ,   et 
nonnullis  sepulchris.   Ex  numismatibus  vero  ,     quae  olim 
eruderata  ^   Apollinis  ,    Mercurii,  aliorumque  deorum  ima- 
gines  visuntur. 

Haec  insuper  urbs  fuit  patria  poetae  Lucilii  Saly^ 
rarum  scriptoris ,  de  quo  luvenalis  Saiyr.  I.  v.  2i  sic 
canit  : 

Cur  tamen  hoc  libeat  potius  decurrere  campo  , 
Per  <jnem  magnus  equos  Aumncae  flexit  alumnus. 
Eandem  temporis  progressu  a  Romanis  restauratam  cre- 
ditur  ,  quamvis  nulluni  adest  ad  probandum  monumen- 
lum.  In  Ecclesiae  tandem  Ghristianaefastis  de  ipsa  occur* 
i-it  mentio  ;  sedem  inde  habuit  Episcopalem  iam  ab  an- 
uo  CCCCXCIX.  Memoratur  Fortunatus  eiusdem  urbis 
Praesul ;,    qui  interfuit  Romano  Concilio. 

Ad  mare  versus  super  Appiam  viam  (  ubi  nuncal» 
indigenis  dicitur  Montragone  )  siia  erat  Sinuessa  sic  di- 
cta  ,  quod  erat  in  opidi  Vesciae  sinu  :  huius  urbis  memi- 
nit  Livius  hb.  X.  c.  21  qui  asserit  _,  hanc  Graecam  fuis- 
ge  Synopem  antea  dictam,  Romanosque  colonosj  qui  eam 


SiRneisi. 


43 
iDColuere  ,  Sinuessam  nuncupasse.  Idem  lib,  \%.  c.  i  6  as- 
serit  ,  hanc  olim  ad  Ausoncs  pertinuisse.  Abundare  ser- 
pentibus  eandem  colligitur  cx  Ovidio  Metara.  lib.  XV.  et 
bodiedum  locus  hic  ,  ubi  etiam  est  Hegia  venatio,  quirn 
maxime  serpentibus  ,  viperisque  abuudat. 

Plinius  Hist.  Nat.  lib.  II.  c.  io3  laudat  huiusurbis 
aquas^  qnae  foeminarum  auferebant  sterilitatem  ,  et  viro- 
rum  insaniam.  Tacitus  Annal.  lib.  XII.  c  66  de  Sinucssanis 
aquis  ita  prodit  :  In  tanta  curarum  mole  Claudius  ad- 
versa  valetudine  corripitur  ^  refovendisque  virihus  coeli 
mollitie  ,  et  aquarum  salubritate  Sinuessam  pergit.  De 
iisdera  uqufs  serraonem  inslituit  etiam  Strabo  lib.  V.  Geo- 
gr,  Cluerius  hanc  urbem  ita  describit  j  Toi  stadia  con- 
ficiunt  millia  decem.  Minturnarum  locum  ab  Fonniis 
novem  millia  abesse  supra  indicatum  est  ;  tantundem 
inlervalli ,  si  porro  in  litore  progrediaris  ,  incides  in 
ingentia  veleris  urbis  vestigia  ,  portusque  ruinas  sitas 
siih  castello  ,  cui  vidgaris  appellatio  :  Rocca  di  Mon- 
ie-dragone ,  a  monte  quaesita  ,  in  cuius  exlremo  ad 
duo  millia  passuum  a  dictis  ruinis  id  conditum.  Mar- 
liahs  lib.  VI.  Epigr.  42  Sinuessanos  laudat  fontes,  et  San- 
nazarius  Ecloga  II.  v.  86  huius  maris  memorat  rhombos. 
Adest  Capuae  marmor  a  Capacio  Hist.  Neap.  lib.  \\.  c. 
J9  allatum  ,  ex  quo  Sinuessanos  Matidiae  Augusli  paren- 
ti  posuisse  constat. 

Falsum  vero  est  illud  ,  quod  quidam  tradunr,  Slnues-  ?*''^n«»' 
aam  vel  locum  ubi  hoc  opidum  fuit  ,  olim  hoc  nomine 
appellatum  ,  et  hodiedum  Montragone  ,  fuisse  quondam 
Petrinum  nuncupatum  ,  cum  nihil  aliud  sit,  quam  mons, 
et  campus ,  hodieque  locus  hic  ab  indigenis  salulatur 
Torre  de' bagni ^  et  olim  Petrinum.  Ex  parte  vero  orien- 
tali  montis  ,  qui  Campaniam  respicit ,  sulphuris  vena  est^ 
euius  meminit  ante  laudatus  Sannazarias  Eleg.  lib.  I. 

Sinuessam  inter  ^  et  Minturnas  locus  quondam  exti- 
Ul  Trifanum  dictus  ,  a  tribus  fortasse  fanis  appellatus  , 
aut  a  trium  deorum  fano  ,  in  Auruncorum  reglone,  quae 
Volscos  iater  ,  et  Campaups  olim  media.  Hudc  autcm  1q- 


Ti  ifatiuis, 


^^      .  . . 

cuni  fuisse   ultraLirim  credilur.  Patavinusauctor  llb.  VIII  . 
c.   2  hunc  ita  memorat  :  Huic    agmini  Torqnatus  consu  l 
ad    Trifanum  (  inter  Sinuessam  ,    Minturnasque  is   lo- 
cus    est  )    occurrit.    Diodorus    Siculus    lib.    XIV.    c.    9 1 
Trifanum  hcc  prope  Sinuessam    ponit. 
v:a  Doiuitun».  Propc  Slnuessam  erat  via  Domitiana  ita  dicla,  quod 

ab  hoc  Imperatore    fuit  restaurata.  Haec  a  Sinuessa   pro- 
pe  mare  Puteolos  usque  protendebatur.  Livius  Hb.  XXIII. 
Consulem  Sempronium  hac  iter  instiluisse  narrat,  cum  Han- 
nibalis  exercilum  prope  Linternum  profligavit.  Hauc  ve- 
ro  vlam   pluribus  abhinc    annis    vetustate   conlapsam  ,     et 
prope  deperditam  ,  et  inviam  rotabllem    fecisse  Domitia- 
num    liquet ,    unde  postea   Domitiani  via  dicta   fuit,   Sta- 
tius  Silv.  lib,  IV.  carm.  3.  eandem  describit. 
8ue«uii.  Urbs  Suessula  est  Campaniae  antiquissima  super  viani 

Nolanam  ^    et  eo    fuit  sita  ,   ubi  nunc  'dichav  Sessola.^  et. 
Castellone  ,    seu    Torre   di  Sessola  :  quatuor  milliaria  ab 
Acerris  dissita   Nolam   inter  ^   et  Gapuam.   Eandem  ab  E- 
Iruscis  aedlficatam   faraa   est  :    hinc  habitata   primura  ab 
ilhs   fuit ,  postea   ab   Oscis.  Strabo  llb.  V.  et  Plinius  lib* 
VIII.    ipsam  poaunt  ia  Carapaaia  \  quam  urbem  Samnites 
etiam    ollm  occnparunt.  Cluerius  Ital.   ant.  lib.    IV.  c.  5 
sic  eam  describit :  Hand  procul  Acerris  erat  anliquissi- 
viwn   itideni  opidum  Snessula  ,   cuius  locus  nunc  etiam 
vocatur   Casiel  di  Sessola  ,    ubi  antiqui  opidi  quaedam 
adhuc  visuntur  ruinae.  Et  Sanfehcius  De  Slt-  Camp.  pag. 
3i   de  ipsa  etiam  scriblt  hoc  modo  :    Acerrae  Jiniiimae 
Suessulae :    opidum  ipsum  interiit  relicium  a   civihus , 
qui  eadem  coeli  intemperie  ,   circumfusis   Clanii  aquis^ 
obsidente  palude  ,  patriis  sunt  coacti  excedere  laribus. 
Fines  vero  agri  Suessulani  ad  occldentem    extende- 
bantur  ad  Calatiam  usque  ,  ut  arBitratur  Pellegrinius  de 
App.  Camp.  disc  ll-  par.  26  at  ex  merldie  ad  Nolam  us- 
que  ,  quod  confirmalur  ex   geographis ,   et  vetustis    Iti- 
nerariis  ,  et  praecipue  ex  Peutingeriano-  Sanfelicius   idera 
scribit  ibidem  ;  Suessulanum  agrum  excipiunt  Nolano  - 
rum  populeta.  In  eandem   senteatiam  descendit   Ambro- 
fiius  Leo  Hist.  Nob  lib.  L 


45 

Haud  longe  ab  antiqua  Suessula  tnontes  erant,  quos 
inter  ille  raemoratur  ,  qui  ab  accolis  diclitatnr  Cancellus 
qui  mons  iclem  esl  ,  ac  ille  a  Livio  lib.  XXIII.  descriplus 
sub  nommeCastroriuji  Marcelli,  seu  Castrorum  Claudia- 
norum  super  Suessulam.  Patavinus  hinc  auclor  Marcel- 
luru  narrat  Consulem  ,  anno  ab  V.  C.  DXXXVI.  post- 
quam  Nolam  est  ingressus ,  et  ibi  postquam  senatum,  et 
populum  rursus  siib  Roraanorum  redegit  potestatera  , 
consedisse  ,   et  supra  Suessulam    castra    posuisse. 

Ad  radices  raeridionales  huiusce  montis  CanceUi  ori- 
tur  unus  e  Clanii  fontibus  :  alius  est  Nolam  inter ,  et 
Abeilam.  Hic  vero  fluvius  Clanius  et  Liternus  est  appel- 
iatus  :  nam  ubi  decurrit ,  fuit  ab  antiquis  Clanius  pro- 
prie  vocatus ,  et  ubi  ad  mare  pergit,  seu  ubi  sunt  ostia, 
Liternus  fuit  salutatus  ab  urbe  Literni  ,  quae  celebris 
sequiori  aevo  evasit  ob  Scipionis  Africani  nobile  exilium. 
Agri  prope  eundem  aranem  ob  fertih'tatera  comraendan- 
tur  ,  et   praecipue  a  Virgilio  Georg.  II.   v.  224. 

Livius  narrat  confecto  bello  cum  Latinis ,  et  hac 
geiilesubacta  ,  urbem  Suessulam  (qnod  foederata  ante  sem- 
per  cum  iisdem  fueratj  ius  Romanae  civitatls  adeptam  , 
aliisque  rebus  esse  potitam.  Postea  haec  Municipium  fuit, 
et  ius  civitatis  acquisivit  Romanae  ,  ut  ante  tradidimus, 
et  ut  a  i.ivio  loco  supra  citato  compertum  est.  Inde  prae- 
fectura  evasit ,  quod  tempore  secundi  belli  Punici  e  Ro- 
mana  defecerat  republica  ,  et  saeviter  in  illam  fuit  ani» 
madversum.  Post  aliquod  vero  lempus  Suessulani  in  me- 
liorem  formim  ,  et  conditionem  pervenerunt  ,  cum  a  Ro- 
manis  Colonia  fuit  deducla  ,  quae  legibus  quidem  Ro- 
manorum  regebalur. 

Suessulani  Cererem  prae  ceteris  deam  colucre,  illique 
uumini  addictissimi  fuere.  Vicinorum  enim  agrorum  ubcr- 
tas  ea  fuit ,  ut  magnam  frumenti  copi.am  p  ropinquis  sub- 
ministrarent  populis.  Suessuiani  hinc  ut  prae  ceieris  ex- 
cultiores  Cererem  veluli  patronam  ,  ac  terrae  dominam 
sunt  venerati.  Coss.  M.  Silvano  ,  el  L.  Norbano  ,  quod 
accidit  Tiberii  Imperatoris  anno  sexlo  ,  Suessulae   Duum- 


46 

viro  Ci).  Publiiio  Fiileriiio,  ca  iirbs  qu^e  erat  ima  eaf 
triginta  jquiuque  Romanis  tribiibiis  Falerina  fuit  salutala. 
Romaois  enim  tn  more  positum  eral  iii  lapjdibus  sueps 
Iribuiim  nomen  ,  ad  quas  erant  adscripti  ,  indicare.  Clus- 
rius  lial.  ant,  lib.  IV.  c.  5  haec  scribit .-  £je  Falerno  , 
et  SteHale  agris  duae  trihus  Folerina ,  et  Slellatina,, 
cognomenta  accepere.  Stellatiua  tribus  noQ  a  Carnpauiae, 
sed  ab  EtrurJae  campo  sic  Tuit  dicla  ,  ut  Panvinias  d« 
Vrb.  Rom.  c,  5o  ex  Festi  restituto  coUigit  loco.  Hic  ve- 
ro  Cn.  Publilius  Cereri  aedem  reslauravit  ,  quo  dieSues- 
sulano  populo  datum  fuit  epulum.  Ob  tantae  igitur  gra- 
litndinis  raemoriam  Suessuianorum  respublica  marruor 
erigcndurn   curavit.  Ita  Lecterius  Storia  di  Suess. 

Herculi  aliud  templum  erexerunt  cives  ,  ut  ex  mar- 
more  liquet  a  patriciis  ,  et  popula  erecto  iu  duurnvirata 
M.  lunii  Severiani  ob  felicem  ex  Afeja  Iruperatoris 
Septirnii  Severi  Pertinacis  redilum  ,  qui  incidit  ia  annum 
CCU.  post  natum  Cbristum.  ForLunae  quoque  aedeu^ 
dicatam  ex  alio  legitur  marmore  a  M.  Pompeio  Novici! 
S,tellatinae  fribus  ex  illustii  Suessulanorum  familia. 

Eversa  vero  Roraanorum  forluna  per  assiduas  et  loii- 
gas  senatus ,  populique  factiones ,  Barbaris  saepius  ia 
Itaiiam  descendentibus  ,  mutata  religione  deorura  inanium 
cultus  fuit  eversus  ,  et  mores  peniius  diversi  evasere. 
Postea  sedes  Episcopalis  fuit  ,  et  in  eo  statu  perdiu  per- 
mansit.  Barbsris  vero  Italiae  faciom  vertenlibus  (  oam 
^psa  variis  novis  principibus  fuit  subiecla  ,  et  praecip«« 
Beneventanis ,  qui  per  ea  terapora  celebres  evasere  ) 
urbs  Suessula  in  illorum  polestatem  fuit  redacta  ,  quae 
etiam  in  principatum  fuit  conversa.  Farido  enim  Landulfi 
fKius  anno  DCCCCLVI,  uibem  Suessulam  in  prinripa- 
tura  mutavit.  Variae  inde  huic  evenere  diversis  teraporibus 
vicissitudines,  donec  per  Saracenos  anno  DCCCCLXXX  , 
ut  tradit  Erchempertus  Hist.  Lang.  o.  48  plnribus  aliis 
nobilibus  Carapaniae  opidis  populatis  ,  et  incensis,  islhaeo 
misere  florarais  ,  populationibus  ,  fatoque  corruit. 
Arst»ti»ia..  Hauti  prcicul  ab  antiquQ  everso  opido  adsurgit  ntti;^ 


temporls  Argentium  ,  %'el  Arentinm ,  viilgO  Jnenzo  , 
qui  vicus  esl  in  Campariia  ,  el  a  Neapoli  dissitus  quin- 
decira  milliaria.  Post  eversam  Snessulam  Oscorum  utbeiu 
anno  DCCGCLXXX.  Suessulani  in  montibus  S.  Angeli 
ad  Palunibaram  et  Cistellum  confugerunt,  ubi  arcem 
condiderunt  ,  quatu  Argentiuni  vetus  nuncuparunt  ,  ut 
scribit  T<^Itsinus  auctor^lib  111.  c.  33  ,  qui  credit  eo 
qiiondam  Dianae  lem[Jum  dicatum.  Quidam  autem  pu- 
lant  ,  Argenlii  originem  antiquiorern  fuisse  ,  et  derivalam 
a  quodam  Capuae  Curalore  Briltio  Argenlio  nomine  , 
«ed  Lectcrius  Stor.  di  Suess.  lib.  II.  ab  Argentio  potius 
fuisse   vetustam  Campanam  faniiliam     opinatur. 

Suessulani  vero  primum  hoc  castrum  aedificarunt 
anno  MCXXXV.  Rogerius  illud  vetus  everterat  ;  incolae 
Dunc  novum  Argentium  dicunt  Terra  Murata  ,  qui  pa- 
gus  situs  est  in  valle  peramoena  ,  et  fructibus  exquisitis 
abundat. 

Haud  longe  ab   hoc    ioco  ,  nempe  qnatuor    milllaria  ^/(^»"*'* 
exsurgit  S.  Aghata  Gothorum  urbs  Episcopalis  ,  quae  ab 
Neapoli  distat  viginti  circiter  milllaria.  lustinianus  Dizion. 
del  Resuo  di  Nap.    tom.  Vlil.  hanc    urbem    eandem  ac 
Saticulam  iurc  meritoque   fuisse  sentit  ex  pluribus    dete- 
ctis  rerum  vetustarum  monumentis  ,   et    praecipue  ex  se- 
pulchrelis  quae  passim  eruderantur  in   dies.    Idque  eliam 
probat   ex   Hannibalis  itinere    per     Suessulanum    agrum  , 
Trebulanumque.   Quando  autem   liaec  nova  urbs  S.    Aga- 
ihae  fueritaedificata  ,  h^ud  conctat  ;  circa  annum    DXLIIl. 
fortasse ,    vel   a    Golhis ,    qui    eid(;m   nomen   mutuarunt  , 
vel   a    vicinis   aiicuius  eversi  opidi     incolis   creditur.    Ce- 
lebrantur  aevo   medio    urbis  liuinsce  Comites  ,   qnosioter 
Rodoaldus  ,  aliique. 

Non  longe  ab  ante  descripto  Sidiclno  duo  decurrunt 
flumina  Vulturnus  ,  et  Savo.  Ad  Vulturni  oram  eiusdem 
nominis  Vulturnum  opidum  aderat ,  Cas-teW  a  ware  di 
P^olturno  parum  dissitnm  a  ponte  ,  quem  exstruxit  Do» 
mitianus.  Plures  ex  antiquis  eam  urbem  memorarunt,  ut 
Plinius   Hist.   Nalur.  lib.  III.   c.   5  et  Strabo  lib.  V.  Eam 


"VuItUlH»» 


primum  parvum  opidura  e.Tteris  mercatoribiis  conditam 
fuissc  arbitratur  Pellegrinius  Disc.  II.  part.  i3.  A  Livio 
iib.  XXV.  c  20  narratur  hanc  pro  opportuno  comraer- 
cio  reaeJitlcatam  ,  et  amplificatam  fortissimis  moeniis  a 
Piomauis  fuisse  secundo  Punico  beilo  causa  vectig-ilia  com- 
meandi  ,  quae  a  Sardinia  ,  Elruriaqcie  proveniebant  ,  ia 
Casilinnm  deducebantur  ,  et  tandem  ad  castra  ,  dum  Ca? 
pua   obsidione    cincta  erat. 

Ex  eo  tempore  a  Romanis  Coloniam  effectam  ,  ibi- 
que  tercentos  homines  deductos  prodit  idem  Pataviucis 
historicus  lib.  XXXIV.  c  46.  Frontinus  lib.  de  CoL 
sic  etiam  indicat  :  J^uhurnum  mnro  ductum^  Colonia  iiis- 
su  Imperatoris  Caesaris'  est  deducta.  Ilinc  ea  urbs  celebns 
evasit ,  ibique  postea  via  Domitiana  silice  fuit  constrata. 
Pellegrinius  loco  ante  cit.  plures  recitat  lapides,  ex  qai- 
bus  probat  ,  hanc  reapse  extitisse  ,  suosque  habuisse  ma« 
gistratus. 

Hoc  opidum  tandem   extitit   usque    ad  S.    Gregorii 

Magni  Pontificatum ,  cuius   ipse   memiRJt    in  quibusdam 

epistolis  ;  perdurasse  Hsque   ad  hoc  tempus  ipsius  magni- 

ficentiam  constat ,    cum  sedem   etiam    Episcopalem    ha* 

buerit,  Langobardi  ea  urbe  dominati  fuere.  Vetustate  po- 

stremum  ,  aeris  inclementia  ,  et  a  Barbaris  Italia  igne  fer- 

roque  vaslata  ,  et   populata  fuit. 

SiT»  fluTius.  Savo  nunc  Sai'one  ex  Auruncorum  oriens  montibus 

duo   milliaria  a  Vulturno   distat  flumine.   Eius   cursus  ad 

oclo   et  decem   millia    circiter    passus    extenditur  ,    et    in 

Tyrrhenum  se   exonerat  mare.   Statius   Silv.  lib.  IV.  car. 

3  et   Plinius  Hist.   Nat.   lib.  III.   c.  5  mentionem  faciunt. 

Super  Savonem   pons  aderal  Campanus  ita  dictus,  qua  Ca- 

puam   adibatur  per  viam  Appiam  Suessam  inter  ,  et  Po- 

pilii  Forum  ,  qui  pons  exurgebat  adhuc  circa  finem  quar- 

ti  saeculi, 

»!o«  Massicus.         I^ou  pfocul  ab  hoc   flumine   est  Massicus  mons,  ad 

cuius   radices  fuit  urbs  Sinuessa  ,  nuuc  3Iontrngo?2e;  mons 

ab  incolis  in  praesentiarum   dicitur  Monte  Maggiore ,  m 

Quo  fiebant    optima  Tina ,    quae  Campanis  postea  vasis 


49 

reposita  ,  in  multas  servabantur  aetates.  Marlialls  de  eo 
mentionem  facit  Epigr.   lib.  XIII. 

C  A  P  U  T    Vlll. 

Describuntiir  urbes  Formiae ,  Minturnae  ,  Caieth  ,    Cicero- 

nis    Formianum  ,    Fundi  ,  Amyclae ,    Lautulae ,    lacu9 

Fundanus  ,   Liris  Jluvius  ,  Pcmdatana   Cum  aliis   insidis 
in  sinu   Caietano. 

NuUus  est  qui  inficias  ibit  ex  auctoribus ,  Campa- 
niae  Felicis  singulas  urbes  amoenissimas  fuisse  ;  praeser- 
tim  illae  quidera  adnumerantur  ,  quae  erant  ad  mare  po- 
sitae.  Ex  hisce  celebrior  praedicatur  illa  ,  quae  sub  For- 
miarum  nomine  salutatur.  Fia  nanc  dicitur  Mola  di  Gae- 
ta  ,  et  quondam  Formiae  super  viam  Appiam  nuncnpa- 
tae  quatuor  millia  passuum  ab  Caieta  dissitae,  Locus  hic 
ab  antiquis  celebratur  ,  et  huius  urbis  rudera  restant  ad- 
huc  eo  loci  ,  qui  dicitur  Castellone.  Strabo  lib.  V.  hane 
urbem  a  Laconibus  conditam  fuisse  affirmat.  Ea  olim 
Romanorum  deliciae  ,  et  inter  praecipuas  Campaniae  Fe- 
licis  apud  Florum  lib.  I.  c.  16  adnumeratur.  AliiaLa- 
mio  Neptuni  filio  conditam  scribnnt,  qui  ^Uus  Lamias  a 
rVenusino  vate  memoratur  Od.  lib.  III. 

Vicinlores  gentes  huius  urbis  amoenitate  illectae  hanc 
occuparunt  :  ex  hisce  qui  ea  potiti  sunt ,  adnuraerantur 
Volsci  ,  Samnitesque  qui  reapse  urbem  possederunt ,  sed 
poenam  improbi  dedere.  Ea  enim  tempestate  Formiani 
cum  Romanis  societatem  foedusque  inierant.  Appius  inde 
Claudius  praetor  ,  et  L.  Volumnius  proconsul  cum  Sam- 
nitibus  dimicarunt  prope  Stellatem  campum  ,  ubi  ad  sex- 
decim  millia  ,  et  tercenii  enecati  fuerunt,  et  ad  duo  mil- 
lia  ceptivi  effecti.  Id  omne  aperit  Patavinus  historicus 
lib.  XXXVIII.  c.  37.  Temporis  progressu  Formiani  Ro- 
tnanis  semper  studio  addicti  ,  et  hinc  mnnicipium  urbs 
fivaait  ,   ut  declarat  idem  ibidem. 

Formianum  vinum  maximi  ab    antiqnls    commenda- 


Formiac. 


CleeroBig  Por 


lur,  et  praecipneab  Horatio  lib.  I.  Od.  20.  Et  Martia- 
lis  lautlal  aeris  clemenliam  Epigr.  lib.  X.  3o.  Hinc  mril- 
ti  ex  Romanis  casas  ,  villasque  in  eo  solo  excitarnnt.  Ha- 
drianus  ipse  locum  hunc  selegit  :  marmor  hinc  repertum 
in  ipsius  honorera  excitatum. 

In  hac  urbe  plura  adhuc  supersunt  antiquitatis  ru- 
ciera.  Visuntur  Hadiiani  aeilificia,  amphitheatri  ,  theatri- 
que  ruinae  ,  ahaque  id  genus  monumenta,  quae  Formia- 
nam  pntefaciuut  raagnillcentiani  ,  adiunctis  aquarum  sca- 
tebris  ,  quae  plaribus  frigidae  fontibus  manaut,  Haec  urbs 
ohm  sedem  habuit  Episcopalem  ,  ut  narrat  S.  Gregorius 
Papa  lib.  I.  ep.  8  quae  per  ahquod  temporis  raansit,  ac 
tandem  Ecclesiae  Minturnensi  fuit  adiuncta  ,  usquediun 
Gothi  Italiam  occuparunt,  quo  tempore  urbs  fuit  direi.ia. 
Saraceiii  postremo  anno  DCGCXLV.  sub  duce  Dncibile 
eam  creraarunt  ,  et  penitus  everterunt.  VilruvJus  Ro- 
manus  arehitectus  in  hac  uibe  ortum  dtixit. 

lu  agro  Formiauo  fuit  Ciceronis  villa  ,  ut  ipse  pbi- 
ribus  testalur  epistoHs  ,  quainque  Formianum  appellat, 
Huius  meUiiouem  praeseriim  facit  ad  Atticum  hb.  III.  ep. 
8  In  Formianum  vohimus  venire  Parilihus  ;  inde  quo- 
niam  putas  'praetermillendum  nohis  esse  hoc  temporo: 
Cratera  illum  deUcatum  ^  Kal.  Mdii  de  Formiano  pro- 
ficiscemur.  \n  ea  villa  fama  est  ,  ut  narrat  Appianus  bii. 
IV.  55  fuisse  iugulatum  hunc  praeclarissimum  virum  elo- 
quentliie  parentem  post  Caesaris  nocem  a  Laena  centurio- 
ncj  C.  Pansa,  et  A.  Hirtio  Coss.  annoaetatis  suae  LXIV. 
Non  procul  igitur  ab  Appia ,  et  a  raari  uno  milliario  di&- 
situm  fuit  Ciceronis  hoo  ForTnianum.  Illuc  enim  ipsum 
eonfugisse  ,  cum  horrende  Triumviratus  des^eviit,  narrat 
historia  ,  ibique  occisum,  Hinc  cum  ultimum  suae  vita« 
fatum  imminere  animadverteret ,  tunc  iq  Graeciam  fugit: 
at  factum  est^  ut  cum  e  Caieta  solveret,  a  ventis  et  tem- 
pestatibus  agitatus ,  iterum  in  Formianura  corarargrans  , 
secus  viara  in  lectica  a  sicariis  trucidaretur  prope  ipsuia 
locum.  Ita  narrat  Seueca  Suas.   VII. 

Hoc  sepulcbrum  iuxta  Gesnaldiuio  Oss^rv.  suUa  via 


Appia  pag.  418  iQ  eo  fuit  loco ,  quein  Acervara  ap- 
j)ellaut  incolae  ,  eo  quod  oliin  in  ea  vicinitate  j^lura  ve« 
tustae  fabricae  extabaut  monumenta  ,  inter  quae  nonnul- 
la  niarmorum  frusta  ,  in  quibus  Acerba  Ara  erat  inscul- 
ptnm  ,  unde  nomen  loco  factura  Acervara.  Praefatum 
Ciceronis  sepulchrum  pyramidis  instar  est  ,  ut  e  schema- 
le  quod  exbibet  loco  citato  laudalus  Gesualdius,  videre 
tst  ,  cuiusque  pyramidis  ,  sive  turris  pars  superest  in  su- 
pcriori  montis  parte.  Nou  procul  etiam  ab  eo  sepulchro 
rei»taut  nonnulla  insuper  vetustae  fabricae  rudera  ,  prae- 
ser'im  aquaeductus,  idque  genus  alia ,  quae  ad  eandem 
^illam  pertinuisse  fama  est. 

Non  procul  a  Formiis  erant  Minturnae    super    viam   MiniaiMi, 
Appiam  in  eo  loco  ,  qui  dicitur  la  Scafa  del  GarigUano. 
Hoc  Samnitium  quondam  fuisse  opidum  quidam  scribunt 
auctores;   Ausonum  alii.  Anno  vero  V.  C.  CCCCXXXIX. 
iu  Romanorum   ius  transiit.  Utraque  ripa  Minturnae  ha. 
Litalae  fuere  medio  Liri  interfluente  amne.  Ea  urbs  lam 
celebris  evasit  ,  ut  moenia  habuerit  fortissima.    Ilinc  Li- 
vius  lib.  VIII.  c.    10  prodit,  Latinos  ex  fuga  Minturnas 
se  conlulisse,  Haec  vero  quamvis  nobilis  fuerit,  tamen  ob 
vicinum  fluvium  Lirim  paludibus    circumdabatur.    Idem 
auctor  lib.   XIX.  c.    10  ibi    colouiam    deductam  scribit  , 
quod  confirmat  Velleius  lib.  I.  c.   14  aliique  auclores. 

Huiusce  opidi  ruinae  stant  adhuc  ,  et  praesertim  am- 
])hitlieatri,  et  aquaeducius.  En  ut  a  Cluerio  lib.  III.  c. 
10  It.  ant.  omne  describitur  :  Hodieqtte  ingentes  visuntur 
in  sinistra  maxime  ripa  reliquiae  ,  quotuor  fere  M.  P.  a 
mari ,  et  ostio  cmnis  remotae  ,  in  qiiihus  praecipue  sunt 
aqiiaeductus  ,  amphitheatrum  ,  tum  murorum  ,  turriumque 
magna  rudera  ,  praealti  quidam  fornices ,  aliaque  splendi- 
(lorum  aedificiorum  fundamenta  solidissima.  Ex  lapidibus  re- 
])ertis  unus  affertur  a  Grutero  pag.  262  Matidiae  Augu- 
slae  dicatus. 

Postremo  hanc  urbem  Episcopalem  sedem  habuisse 
scrlbit  D.  Grc-iorius  Papa  lib.  I.  ep.  8.  Everso  inde  ve- 
lusto  opido  adi,;irrexit  pagu$  ille  ,  qui  nuuc  ab  iudigeuis 


52 

vocatur  Traietto  sic  diclus  a  trallciendo  ex  una  ad  alte- 
ram  Liris  ripam.  Urbs  eversa  fuit  sexto  Ecclesiae  saeou* 
lo  ,  eaque  fextabat  adhuc  Procopii  aevo. 

Propinquum  mare  hodiedum  exquigltis  abundai  om- 
ne  genus  piscibus  ;  quin  imo  Romanorum  tempore  cele- 
berrimum  fuit  illud  raare  ,  praesertim  ilHs  piscibus,  quas 
locustas'  vocant  ^  eaeque  tauto  fuere  in  pretio ,  ut  Roma- 
norum  luxuriosissimi  hisce  iugiter  vescerentur  :  eaeque 
Smirnensibus ,  Alexandrinisque  sapore  praestabant.  Mar- 
tialis  lib,  XIlI.  Ep.  86  squillas  pisces  commemorat  in  Li' 
ri  amne  abundantes.  Vicini  montes  ,  collesqne  vinis  pfe* 
tiosis  scatent ;  iique  colles  satis  ab  antiquis  commen- 
dati  fuere  ;  mitto  Massicum  ,  Falernum  ,  Gaurujcnqite  , 
quorum  adhucdum  inanet  memoria. 
c»ieta.  Caieta  urbs  a   Formiis  quatuor  6berat    milliaria    su- 

per  viam  Appiam  ,  a  Neapoii  quinquaginta  duo  ,  a  Ga- 
pua  triginta  tres.  A  Strabone  Ub.  V.  asseritur  ,  Formia-, 
rura  fundalores  Lacedaemonas  fuisse.  Diodorus  Siculus 
alios  tradit.  Virgilius  ^n-  III.  v.  i  iEneam  amissa  nu- 
trice  hoc  super  litore  illam  tumulasse ,  ex  eiasijue  no- 
mine    Caietam   nuncupatam    fabulatur  .* 

Tu  quoque  litoribus   nostris/Eneia  nvtrix  , 

JEtemam  moriens  famarri  Caieta  dedisti. 
Hanc  vero  urbem  ante  Formias  aedificatam  produnt  non- 
nulli  ,  eamque  saepenumero  cum  Formiis  ipsis  canfnn- 
dunt :  et  revera  Tnllius  ad  Attic  epist.  2  et  3  aliquan- 
do  Formianum  pro  Caietano  usurpavit,  qui  ibidem  villam 
babuil.  Aliam  villam  aedificasse  Tiberium  Imperatorera 
ex  parte ,  ubi  dicitur  Sperlonga  ex  ruderibus  quae  re- 
stant,  liquet  ;  aliamque  Faustina  M-  Aurelii  Imperatori& 
uxor  excitavit ,  eaqne  ab  urbe  parum  distabat.  Aliam  ab 
Antonino  Pio  Imperatore  erectam  ex  lapide  ibidem  reperlo 
confirmatur- 

In  montis  verlice  turris  adsurglt ,  quae  vulgo  Or- 
landi  dicitur  ,  quam  sexdecim  annos  ante  Christum  ae> 
dificatam  ;,  et  L.  Munatii  Planci  sepulchrum  fuisse  con- 
slat  ,  qui  heic   villam  habuit    araoenissimam   ad   montls 


53 

t-ftdices )  ull  narrat  Gesualdius  contra  Prat.  c.  i  pag.  34, 
Adhaec  quidam  triumphalem  heic  arcum  Sempronii  Atra- 
tiai  olim  cum  Serapidis  ,  et  lani  aede  ,  aliisque  huc  iiluc 
sparsis  anliquitatis  ruderibus  fuisse  ,  ut  aquaeductum  , 
ei  thermas  aedificatas  scribunt.  Caietae  vero  porlus  ab 
anliquis  laudibus  exornatur,  et  praecipue  a  Tullio  pro 
lege  JVIanil.  n-  i2.  An  ignoratis  portum  Caktae  celeber- 
r.mum  atqne  plenissimum  navium  i'  Haec  autem  urbs  , 
eversa  Roraanorum  tbrtuna  ,  sicut  et  alia  Campaniae  opi- 
da  in  Barbarorum  manus  inciderunt ,  praecipue  Lango- 
bafdorum  ,  qui  pluribus  annis  dominati  fuere  :  postre- 
mo  nunc  in  unam  ,  nunc  in  aliaro  pervenit  ruanum.  Ho- 
diedum  Ncapolitani  regni  arx  munitissima  ,  et  propu- 
gnaculum  Ibrtissimum  exislimatur ,  quaeque  longas  plu- 
ries  obsidiones  fuit  passa. 

Non  parum  ab  Caieta  nemj)e  sexdecim  M.  P.  et  a  rnndi, 
via  Appia  novem  sunt  Fundi  ,  nunc  Fondi  ^  quara  ur- 
bem  ab  Hercule  aedificatam,  cum  Gaccum  latronera  ne- 
cavit  ,  farna  est.  At  utrum  ab  Hercule  aa  ab  alio  sit  con- 
dita  _,  litem  eruditis  enucleandam  relinquimus.  lUud  pro 
certo  est  a  Patavino  historicp  Municipium  evasisse  ,  ut 
scribit  lib.  XXXVIII.  c.  36.  Frontinus  lib.  de  Col.  in 
eandem  urbem  Coloniam  deductam  esse  ait.  Ad  Anso- 
nes  urbs  baec  olim  pertinuit,  et  male  a  quibusdam  Ma- 
murrura    opidura   (  1  )  ortura    creditur  ;   quamvis    ipsam 


(1)  'Miror  equldem  patriorum  arictorum  partem  piUas^se  su- 
pra  laudatam  Manuirraiu  urbera  olira  Fcrmiis  propinquam  ftiis- 
se  ;  quod  quidem  falsissimum  est  ;  ea  urbs  haud  unquam  estiiii. 
Venusinus  vaies  id  nos  clare  docuit  ,  ut  ex  Satyr.  V.  lib.  J.  v.  34 
coUigitur  ,   ubi   iler  Brundusium   usque  describit  super  Appiam  : 

Fundos  Aujidio  Lusco  praetore  libenter 

LiTiquinnis  ,  insani  ridentes  praemia  scribae. 

Praetejctam  ,  et  latum  clavum  ,  prunaeque  baiillum. 

In  Mamurrarum  htssi  deinde  urbe  manemus. 
Pcr  Mamurrarum  vocabulura  nihil    aliud    hcic    innuitur ,    quara 
Maiuiirrae  fapiiUa  ,  et  gens ,  (juaq  Xqxuxds  erat.  Fuit  autem    hic 


54 

ubi  Itrliirti  fult ,  extitisse  alli  falso  crediderunt.  Ipsa  ellara 
fuit  n:)bilis,  ideoque  amphitheatrum  ,  Circum,  lovis,  Apol- 
liois  terapla  ,  aliaque  id  genus  aedificia  coadiderunt  heic 
Piomani ,  ut  adhuc  videre  est  ex  ruiDis  ^  quae  restant. 
Teraporis  progressu  alia  eruderata  fuere  monumcnta,  ex 
quibus  migis  illius  commendatur  celebritas.  Aliud  ma- 
gnutti  acdificium  fuit  effossum  ,  guod  quidam  thermas 
esse  credunt  y  io  eo  plures  adhuc  integrae  adspectantuE 
camerae.  Haec  urbs  etiara  celebrata  fuit  ob  foriissima 
inoenia,  quorum  adhuc  pars  superest.  Ex  quadam  in- 
scriplione  a  Grutero  pag.  i68  recitata,  quaeque  legitur 
in  arcu  portae  ad  septentrionem,  huius  portas,  turres  , 
murosque  ab  aedilibus  ex  S.  C   aedificatos  esse  constat. 

Haec  insuper  urbs  vetusto  aevo  variomm  nobilium 
virorum  fuit  patria  ,  ut  Sergii  Galbae  Imperatoris  de  qao 
Tranquitlus  agit  in  eius  Vita  c.  4.  Postremo  hoc  opidum 
Barbarorum-  Italiam  devaslanticim  in  manus  pervenit ,  et 
praesertim  Saracenoram  ,  qui  anno  DCCCXLV.  eam 
Hammis  cremarunt;  anno  vero  MDXXXIV.  horrende 
fuit   usta  ab   iEnobardo  Solimani  II.    Duce. 

Haec  olim  Camjjaniae  pars  ager  Coecubus  est  nun- 
cupatus  ,  qui  extendebatur  Formianos  inler,  Fundanosque 
colles.  Coecabum  vinum  a  poetis ,  et  praecipue  ab  Ho- 
ralio  saepe  laudibus  exoroalur.  Strabo  lib.  V.  et  Martia- 
lis  lib.  XIII  Epigr.  ii5  etiam  eiusdera  meminerunt. 
AaiycUe.  Fuisse  prope   Fundos  vetustlssimam   urbem   Amyclas 

sentit  Pratiliius  IFb.  II.  c-  2  de  Via  Ap.  eamque  collocat 
co  in  loco  ,  qui  adhuc  dicitur  a  Micano  quasi  ad  Amy- 
clarium-  A  Fundis  fuit  dissiia  decem,  et  a  Terracina  duo 
circiter  milliaria.  A  Laconibus  conditam  fuisse  scribit  Po- 
lybius  lib.   V.  Piinii    et  aliorum    scriptorum  aevo  ,    ipsa 


Mamurra  equcs  Romanos  fabrornm  praefcetus  C.  Caesarls  in  Gi]- 
iia  ,  quem  priiiium  Romae  parieles  domiis  marmoris  crusta  cp^- 
ruisse  prodit  Plinius  l-ib.  XXXVI.  c.  6.  De  hos  Maiuttrra  meiuo- 
rateliam  TuliiLis  ad  Aiiic.  lib.  VI. 


55 

lam  interciderat  ;  qiia  enira  terapestale  Id  evenerlt ,  per 
auctores  haiid  constat.  Virgilius  Georg-  lIL  v.  89  et  81« 
lius  Ub.  VI'  v.-3ioipsius  taciiint  raenlionem.  Prope  hnnc 
locnm  aniiquam  fuisse  viam  credit  idem  Pralillius  ibid. 
quae  a   Terracina  fortasse  ax\  Caietam   extendebatur. 

Pro[)e  etiam  loca  isthaec  fuerunt  foriasse  Lautidae'- 
Livias  h'b.  VII  procul  a  TerracJna  locum  hunc  essc  nar* 
rat.  Cohors  una  cum  liaud  procul  AnxuTC  essel  »  ad  Law 
tulas  ,   saltu  avgusLo  inter  mare  ,   et   inontes  consedit, 

luxta  antiquam  urbera  Amyclas  e»t  lacus  Fundanus 
piscibns  maxime  spectabilis  ,  et  copiosns.  Plinius  Histor. 
N<it.  hb.  III.  c.  9  liunc  coramemorat.  Lacus  hic  ad  no- 
ver»  milliaria  cxtcnditur.  Non  parum  ab  eo  lacu  erat  Spe- 
lunca  ;  nunc  locus  hic  Sperlonga  clicitur,  cuius  mcmiuil 
Tacitus  An)ial.   lib.  IV".  c.  59, 

Liris  (i)  quem  hodie  G^zr/^Z/flwo  dictitamus,  interfluit 
liasce  ex  occidente  regiones  ,  agrosque  ,  Volscorum  nem- 
])e  rcgionem  ,  et  Auruncos ;  ex  oriente  vero  agrum  Vesci'- 
num ,  qui  fluvius  ex  Soranis  ortus  montibus  ad  mare 
decarrit.  Ilunc  vero  vario  appeilarunt  nomine  veteres  au- 
ctores  ;  inter  alios  Strabo  lib.  V.  ipsum  Glanim  appellat, 
et  Piinins  lib.  III.  c.  3  sic  etiam  scribit  :  Colonia  Min' 
tumae  ,   Liri  amne  difisa  ,  Glani  appellato. 

Aiileqnam  manum  de  tabula  ,  de  singulis  insnh's    iu 


(j)  Qiiid  sibi  velit  Liris  ,  indicat  Mazocliias  Diss.  Tyr- 
len.  1  Diatr.  qiii  vocem  ab  orientali  vocabuio  derivat  ad  Jliiim^ 
Seqtiiori  aervo  fluvius  hic  Garilianus  dictu5  fuit.  Gesualdius  Os- 
serv.  ctc.  c.  11  autumat  nomen  hoc  fluvio  imposituui  Sdeculo 
decimo  ,  vel  paulo  ante.  Sunt  qui  falso  scribuiit  nomen  a  Gau- 
ro  montc  datura.  Peliegrinius  App.  disc.  II.  c.  7  a  Masiu  Ga- 
jiliana  potius  vult  appellatum.  Vcrum  hic  fluvius  potius  a  (ia- 
riliano  medio  aevo  casteilo  elyraoii  desumpslt,  ut  ex  Luilprando 
probatur  c.  la  et  i3  ubi  narrat  Saracenornm  hotrendum  liaud 
ab  Liri  arane  proelium  gestum,  et  ubi  occurrit  mentio  de  Gari- 
Hano  monte  ,  et  Garilliano  castro.  Videsis  Cl.  JMuratorium  l>il- 
sert.  Medii  iEyi  tabi  Chorogr,  nura,  laS, 


Ljtitiilac, 


Iijcui  Fiinda- 
nui. 


Liti«,. 


Piudatana. 


56 

sinu  Caletano  aliquid  appingere  non  abs  re  crit.  Plures 
sunt  eaedem  ,  quae  quondam  etiam  ad  Campaniam  perti- 
nuerunt  ;  celebriores  sunt  Pandalaria  ,  Ponlia^  Palmaria  , 
et  Sinonia.  De  hisce  raptim  sermo. 

Primum  occurrit  Pandataria  insula  ,  vulgo  P^entotie- 
ne  ,  quae  a  Pontia  distat  quatuordecini  milliaria.  Hanc  pri- 
mum  Volscos  occupasse  ,  posteaque  Romanos  rerum  do- 
mjnos  coloniara  deduxisse  testatur  Livius  lib.  V.  Hodie- 
duro  haec  male  perditis  hominibus  est  receptaculum  ,  et 
hanc  ob  ralionem  deserta,  et  sterilis.  Sunt  qni  arbitran- 
tur  f  eandem  Romanorum  aevo  celebrem  evasisse  :  ideo- 
qQe  ab*(jua  aedificioram  vetusta  rudera  in  quibusdam  in- 
sulae  locis  commonstrant.  Haec  administrata  fuit  a  quo- 
dam  Metrobio  ,  et  praefectura  evasil,  et  statua  eidem  col- 
locata  ,  ut  constat  ex  quodam  lapide  ibidem  reperto.  Re- 
stant  adhuc  plura  alia  vetustatis  monumenta,  et  pleraqiie 
rudera  ,  ut  balnea  ,  domus ,  et  lemplum  ,  quod  lovi  di. 
catum  fortasse  fuit. 

Evasit  nobilis  eadem  insula  ob  quorundam  illustrium 
virorura  exilium  :  Augustus  enim  ibi  filiam  luliam  ,  et 
peptem  relegavit  (ij  ,  utque  in  bona  essent  custodia  om- 
ni  conalu  enixus  est,  uti  Tacitus  narrat  Annal.  lib.  I.  c. 
53.  Id  prodit  eliam  Paterculus  lib.  II.  c.  loo.  Tiberius 
in  eandem  insulam  nurum  Agrippinam  post  viri  obitum 
exilio  multavit,  quae  post  flagra  septem  dierum  inedia 
decessit.  Nero  Octaviae  uxoris  consueludinem  aspernatus, 
ut  sterilem  din^isit  ,  ut  idem  prodit  Tacitus  Annal.  lif». 
XIV.  c.  63.  Praeter  laudatos  viros  ac  mulieres  nobil  es  iii 
eandem  insulam  e  Christiauis  perplures  in    exilium     sunt 


(i)  Verum  cniravero  ne  in  mendacium  incidamus  ,  dieen- 
dnm  Augustnm  Iniperalorera  eliani  exilio  roultasse  neplem  in  in- 
sulam  Trimerum  ,  Tremiti  ,  quod  Impudice  TiFeref.  Eaque  etiain 
sub  luliae  nomine  venit,  sed  iieplis ,  et  non  illa  alia  lulia  supra 
memorata  ,  et  in  Paudatariem  relegala.  Id  orane  ex  Tacilo  Aniial. 
lib.  IV.  c.  17  litiuet, 


57 

missl   oIj  Cliristianae  Reli-ionis  odium  ab  etlinicis  Impera- 

toriljus. 

Viilcanicas  materias  effudisse  quondam  ipsam  insii- 
lam  creditur.  Parum  tandem  abhinc  annis  insula  fuit  ha- 
bitata  ,  CLim  antea  deserta  eral  :  parvum  habet  portnm  , 
et   incolae  piscatu  ,  el  agricultura   vivunt. 

In  eoclem  sinu  obiacet  insula  Pontia  ,  quam  Poma 
dicimus.  Haec  in  finibus  est  Neapohtani  regni  non  proctd 
a  Circeio  prQmontorio  ,  habetque  quindecim  millia  pas- 
suuni  in  circuitu  ,  eslque  feracissima.  In  eandeni  Colo- 
niam  deduclam  ex  Patavino  historico  ediscimus  hb.  IX. 
c.  29.  Sequiori  aevo  celebratur  ob  varios  tum  nobiles  Ro- 
inanos ,  tum  Christianos  ibi  relegatos  ab  Imperatoribus. 
Inter  ceteros  a  Nerone  exibo  fuit  nudtatus  Germanicus 
nepos  ,  qui  ibidem  voluntariam  or^petiit  mortem.  In  ean- 
dem  fuit  pulsus  Silverius  Pontifex  Th^odorae  Angustae 
iussu  _,  ibique  obiit.  Ibidem  Nereus  ,  et  Achylleus  com 
Flavia  Domitilla  ,  cnius  erant  eunuchi  ,  ubi  longum  pro 
Christo  exilium  passi  ,  et  tandem  capite  sunt  plexi.  Duas 
insuper  fuisse  Flavias  Domitillas  ,  qaae  exiiii  poena  fuere 
mnltatae  narrant  Ecclesiasticae  historiae  scriptores-*  altera 
Flavii  Cleraentis  uxor ,  Domitiani  Imperatoris  neptes  , 
quam  in  Pandatariam  religiouis  caasa  relegavit:  altera  eius- 
dem   Flavii  ex  sorore  neptes  ,   qnae  in  Pontjam  fuit  missa. 

Plara  adhaec  antiquitatis  rndera  ibi  effossa  ,  etprae- 
sertim  numisraata.  Re  sane  vera  restant  adhuc  ruinarom 
aedificia  :  incolae  appellant  Bagni  di  Pilato.  Ab  iisdem 
indigenis  ostenduntur  adhuc  S.  Domilillae  cryptae  ,  ubi 
habitavit.  tnsula  portnm  habet  ,  et  arcem  valid-im. 

Anno  vero  DCCCXIIF.  Saracenos  insulam  praedatos 
«se  ex  bistoria  compertum  habemus.  A  variis  postmo- 
dum  gentibus  sequiori  aevo  fuit  popnlata  ,  et  occupata  a 
Turcis  praesertira  anno  MDXXXII.  Hodiedura  sterilis  est, 
et  vi«  pauoi  incolunt ,  qui  piscatoriae  arti  snnt  addicti. 
Yicinum  mare  exquisitis  abundat  piscibus.  Plinius  HisC. 
Nat.  Hb.  III.  c.  2  mentiouem  facit  piscis  cuiusdam  norai- 

T.      l.  '  g 


Fr.nti*. 


58 

ne  Pernae.  FciJsse  qaonclam  iiisalam  Vulcaoum  aiituraant 
nonnulli  ,   ut,  cx  vestiyiis  vidcre   est. 
pjuiaf:a,  Paimaria  insula  est  in   eodem  poslta  sinu."  liaec  par- 

va  est  ,  el  nunc  Palmeruola   dicitur  ,   cuius  ii  Marlyrum 
Wk-  Actis  saepe  occurrit  menlio  ;  eaque  nunc  steriiis    est  ,   et 

vix  habitato.  Eas  omnes  descripias  insulas  memorat  Pli- 
nius  lib.  1I[,  c.  n.  Palmaria  ad  Volicos  ,  aut  ad  Latinos 
olim  perliuuit  ,  non  vero  ad  Campanos  :  et  utruin  fuerit 
habitaia  Romauorum  aevo  ^  an  non  ,  incertum  per  aucto- 
res.  Sequiori  aevo  ,  et  praecipue  Medio  ad  Benediciinos 
pertinuit  ,  ut  probat  Mabillonius  Annal.  Bened.  lom.  IV. 
A  Pontia  qnaluor  circiter  miUiaria  abest,  et  eius  longitn- 
do  tria  millia  passuum  esf.  Fuisse  eandem  Palniariam  tnn!- 
to  ampliorem  quam  nunc  est  ex  eo  probatur  ,  quod  iri 
dies  horrendis  maris  fluclibus  circuraroditur.  lacet  nunc 
deserta  ,  et  habitatoribus  vacua. 

Palraariae  alia  parva  adiacet  insula  Sinonla  noinine  , 
nunc  Zanitone ,  quae  longiiudinem  habet  unius  milliarii. 
Ea  ad  Volscos  ,  aut  ad  Laiinos  pertinuit,  et  Medio  aevo 
ad  Benedictinos  ^  qui  Monasterium  condiderunt  ;,  quod 
posiea  praedonum  causa  reliquernnt.  Hodiedum  perpauti 
licic  habiiant  _,  qui  piscatu  ,  aucupioque  vivunt  coturii- 
cum  ,  quae  in  Italiam  qnotannis  traos  mare  advolant  cir- 
ca  aequinoclium  antumnale  ,  et  Vernnm»  ut  scribit  Var- 
ro  de   Re  Rust.  lib.  III.   c.   5. 

Hactenus  de  urbibus  Caietam  prope  ,  deque  insulla 
in  Caietano  siua. 


Siaoni). 


59 
C  A  P  U  T     IX. 

Fit  rnentio  de  aliis  ultra  Capuam  urhibui  ,  iit  Casino  ,  A- 
quino  ,  Fre^ellis  ,  Jrpino  ,  Sora ,  Jtina  ,  Fenafro,  J- 
lijis  ,  Callifis  ,  et  Telesia.  Describitur  Farronis  Museum^ 
et  insula  Sora. 

Casinnm  occurrit  super  viam  Latinam  ,  qua  vialor  '^""'"" 
€  Homa  Arpinum  ducebatur  ,  ubi  haec  urbs  posita  erat 
ad  radices  niontis,  in  quo  adsurgit  Casinatium  S.  Benedicli 
Coenob"nm.  Ea  vero  in  Latio  quondam  erat.  Sunt  qui 
putant  eam  ad  Samnites  pertinuisse  ,  at  hoc  falsnm;  Plir 
iiiiis  Hist.  Nat.  hb.  III.  c.  5  eandem  Lalinis  adscribere 
videtur  ,  et  Strabo  lib.  V.  ipsam  etiam  iisdem  clare  tri- 
buit  ,  cum  ante  eiusdera  scriptoris  tempus  ad  Volscos  per- 
tinuit.  Hanc  nobilem  fuisse  ab  eodem  meraoratur.  Anno 
vero  ante  Christura  CCCXIII.  in  Romanorum  manus  per- 
venit. 

la  hanc  Colonia  fuit  deducta  eodem  tempore  ,  quo 
Suessa  quoque  fuit  Colonia ,  quod  accidit  anno  V.  C. 
CCCCLXI.  L.  Paplrio  Cursore ,  et  C.  lunio  Bubulco 
Coss.  quamvis  ea  deductio  facta  est  anno  insequenti  Coss* 
M.  Valerio  ,  et  P.  Decio  ,  qui  annus  fuit  ille  idem  ,  m 
quo  Appius  Claudius  censor  Appiam  viam  silice  stravit. 
Id  omne  liquet  ex  Livio  lib.  IX.  c.  29.  Reperta  fuit  olim  \ 
inscriptio  Casini  _,  ex  qua  confirmatur  in  hanc  urbem  Co- 
louiam  deduclam.  Eiusdem  mentionem  faclt  idera  auclor 
lib.  XXII,  c.  23  cum  describit  Hannibalis  transitum  per 
viam  Latinara  ,  ut  Romam  pergeret  ad  eam  oppugnan- 
dam.  Nihll  aliud  nunc  de  eadem  restat  ,  quam  vix  am- 
phitheatri  ,  et  cuiusdam  aquaeduclus  per  agros  rudera  .- 
necnon  teraplum  olim  ignoto  numini  dicatum  ,  quod  se- 
quiori  aevo  in  Chrlstianorum  Ecclesiam  fuit  conversum. 
Conlapsa  Bomanorum  fortuna  ,  et  Barbaris  Italiam  popu- 
laniibus  ,  Theodoricus  Gothorum  Rex  Casinum  devasta- 
vit  ^  (juod  temporis  progressu  penitus  fuit  eversura. 


6o 
Tanaais  jXon   procul  a  CasiQO  M.  Varro  vlUam    hahuit  ,   ubi 

se  a  rebus  urbanis   eliminavit  ,   et  cum  ibi  vitam     ageret 
tranquiiliorem  ,    multa  elucubravit  ,   et  praccipue    Rerum 
Rusticarum   hbros.   Ipse  enim  sic  de  sua  scribit    villa    de 
Re  R.  lib.  III.  c.   5   Cui  ego  :  cum   habeam  sub  opido  Ca- 
sino  flumen ,    quod  per  viUam  fluat ,   liquidum  ,  et  allum, 
marginibus  lapideis  latum  petles  LVIT.  et  e  villa  in  villam 
ponlibus  transeatur  longum  pedes  DCGCCL.  directaabin- 
sula  in  Museum,  quae  est  ab   Vinio  fluvio,   ubi  confluit  al- 
ter  amnis  ad  summum  flumen  ,  ubi  est    Museum,    Clueriu» 
Ital.  Ant.  lib.   III.  c.  8    hunc  fluviuoi  putat  nomine  Vinium 
corruptum  ,    creditque  Varronis  textura  corrigendum  ab  vi- 
cino  fluvio,   Hodiedum    ab  incolis  ostenduntur  adhuc  Var- 
ronis   Musei  reliquiae.   TuUius  vero  qui  huius  praeclari  vi- 
ri    mentionem  facit  lib.   I.  Quaest.   Acad.  Marcum    AntO' 
iiium   reprehendit ,  quod  istius    domum    pb   immoJerata 
dedecora  profanarat. 
AquMitm.  Super   viam   Latinam    adsurgit    Aqninum   a  Neapoli 

dissilum   sexaginta   milUaria.  Hoc  opidum  adCampaniam 
pertinuit ,  quamvis  ahi  Volscis  ,  Latinisve   tribuunt.  Ci- 
cero  Phil.   II.   c.   41    municipium   frequentissimum   Suisss 
scribit,   et   Tacitus  Hist^   lib.   H.   c.   63  Coloniam    etiaro 
fulsse  prodit. 

Sexto  Ecclesiae  saeculo  Aquinum  fait  eversum.  Nou- 
nnlla  adhuc  ipsa  servat  vetusta  monumenta  ,  quae  anti- 
quam  praeseferunt  rmgnificentiara  ,  et  praecipue  araphi- 
thealri  ruinas  ,  quae  u6nc  appellantur  ab  indigenis  Le 
srotte  de  Pagani  ^  sic  dictae  ,  qnod  olira  a  Saracenis  fue- 
rint  habitatae.  Fuit  etiam  in  hac  urbe  Theatrum,  ut  er 
rudeiibus  quae  supersunt ,  videre  est  ,  haud  procul  a  via 
Latina.  Restant  etiam  duorum  templorum  ruinae,  quo- 
rum  alterum   Herculi  dieatum  creditur. 

Secundo  Punico  bello  urhem  plura  passam  credi- 
tur.  Conlapso  Romanorum  imperio ,  Gothi  primum  , 
Lan<^obardi  deinde  in  miserum  statum  eandem  redaxe- 
runt.  D.  Gregorius  Dialog.  lib,  III.  c^  8  horura  tempo- 
rum  meQtionem  f^ciens  de  hac  urbe  sic  scribit ,-   Cuncli 


6i 

hahkcilores  civitatis  illius  ,  et  Barbarorum  gladiis  ,  et  pe- 
stilentiae  immanitate  vastati  sunt.  Anno  vtro  DCCCXL. 
Benevenli  principe  Sicone  Irucidato  ,  et  in  eiusdem  locum 
Radelcbisio  sutYeclo ,  Sinoculfus  quo  Siconis  mortein  ul. 
cisceretur  ,  Saracenos  in  Italiani  ad  eius  suppetias  voca- 
•?it  ,  qui  AqHiuum  ,  Arcem  ,  et  vicina  praedantur  loca, 
et  igne  concremant  _,  nt  scribit  Anonymus  Cassinensis 
apud  Pellogtin.  Hist.  Lang.  Sequiori  aevo  aon  semel  ,  sed 
pluries  hoc  opidum  fuit  obsessum  (  nam  adhuc  moenia 
iiabebat  fortissima  )  his  adde  motus  terrae  ,  et  praecipue 
pestem  ,  quae  accidit  anno  MCXL.  quo  lempore  perplu- 
jres  fato  funcii  \  iia   urbs   paulalim  decidit. 

Hodicdum  satis  est  parva ,  paucos  babens  incolas. 
Immensa  ruinarum  rudera  ^  quae  in  eius  supersunt  solo 
conspersa  ,  saiis  testantur  ,  opidum  quondara  Volscorum 
magnificum  fuisse.  Quin  aer  ipse  ,  et  pauca  aedilicia  re- 
centia  humilem  ,   et  vix  uhius  nomiuis  urbem  praeseferunt. 

Tandem  praeclarorum  quondam  virorum   patria  fuit 
ut.luvenalis  poetae  ^   Pescennii  Nigri  Romani   Imperato- 
toris  ,  et  praecipue  Augelici  Doctoris  Ecclesiae  S.  Thomac. 

Haud  procul  ab  urbe  iam  descripla  fuerunt  Fregel-   rrcgti!»c, 
lae  nunc  Ponlecorvo  ,  quod  opidum  ponitur  Suessam  in- 
ter,   et    Formias    prope  Lirim    amnem.  At    illud  procul 
dubio  ad  Latium  pertinuit  :  nunc  vero  est  in    Campania 
Felici  non  procul  ab  Aqnino.   Strabo  lib.  V.   uarrat    Li- 
ilm  Fregellas  interfluxisse  ,  ita  ut  urbs    supra    utramque 
sita  esset  ripam.  Livius  bb.  VIII.  c.    32  in    hanc    Colo- 
niam  deductam  aperte  declarat,  Ipse  etiam  narrat  lib.  JX. 
c.    12     Coss.     Q.    Publilio,     et  L.     Papirio    anno   V.  C. 
CCCCXXXIil  Samnites  ,  Satricanosqne  slmnl  post  Cau- 
dinam  cladem  hanc     urbem    noctu  occupasse.    Vtrosque 
timor  ad  lucem   usque   tenuit  ;    mane  autem  ut   illuxit 
pugna   utrinque  orta  ,    quam   Fregeliani  sustinuerunt.    At 
Saranites    fraudulenter    praeconem  per  urbem    mittunt 
qui  uuntiei,,     incolumes    abituros  ^    qui    arma  posuissent, 
Hoc  nuntium  ab  incautis  opidanis  creditum  ,    urbem  iam 
wse  captam^  sicque  arma  deiecerunt.    Alia    civium  par» 


aroaata  per  aversam  portam  eruraplt  :  pars  alia  quap  ar^ 
ma  deposu.erat  ,  a  Samnitibus  circumdata,  igne  cremttur, 
Quo  vero  tempore  Hannibal  in  Italiam  descendit  , 
rregfllae  cum  jiaucis  aliis  in  Romanorum  fidem  reslite- 
re.  Quin  imo  idem  Patavious  prodit  historicus  lib,  XX VI. 
c  9  tantam  fuisse  Fregellanorum  fidem  in  Jiomanos,  ut 
cuni  Haanibal  eorum  urbera  adpropinquavit ,  pontem  \a- 
stanut  ^  cpo  eidem  iter  negarent.  Temporis  progressu 
Fregcllani  a  Romanis  descivere  ,  nescio  qua  de  causa,  qui 
riiisetam  perfidamque  urbem  fato  ultimo  dedere ,  cuiu 
ilii  penitus  excisa  ab  iisdem  fuerit  ,  ut  Tulbus  describit 
ad  Heren.  bb-  IV-  c,  i5.  Idque  evenisse  crediderim  an- 
no  V.  C.  DGXXX.  quo  tempore  ab  Opimio  Consule 
opidum  dirutum. 
Arp.num.  Arpinum  urbs  super  viam  Latinam    Campaniae    Fe- 

b'cis  ultima,  sexaginta  duo  miib"a  passuum   a  Neapoli  dis- 
sita.  Ea  primum  ad  Volscos  pertlnuit ,   ut  innuere  videtur 
Tullius  Orat.   pro  Planc.  et   luvenalis  Satyr.  VHI.  v.  2^5 
libi  de  Mario  Ar|>inate  sermoncm  instiluit.   Deinde  Sam- 
nites  tenueruni;  Romanorum  tempore    Municipium    eva- 
sit  ,  qunmvis  Festus  eam  praefecturam  fuisse  scribit.  An- 
no  ab  V.  C.  CCCL.  L.    Genusio  ,  et  Q.    Servilio  Coss. 
Arpinalibus    Romanam    civitatem    simul  cum    Trebulanis 
datara  ex  Patavino  hislorico  compertum  habemus  lib.  Xc.  i. 
Postquara  vero  Arpinum    Municipium   evasit ,    cives 
inde  cum    Romanis    communes    habuere   leges,  et  ex  eo 
tempore  urbem  dlvitiis  auctara  crediderim  :   hinc  vectiga- 
]ia  ia  Gallia  possedit  ,   ut  scribit  Cicero  Ep.  lib.   XIlI.   2. 
Ea  vectigalia  Municipii  pairimonium   efficiebant.   Qiiodain 
in    lapide    x^rpini    detecio   paucis    abhinc    aonis  occurrit 
mentio  cuiusdam  Fusidii  veciigalium  Arpinatium    fortasse 
redemptoris  ,  quem  meraorat  idera  Tullius  ibid. 

Gonlapso  Homanorum  Imperio  Gothi  primum  in  Ita» 
lia  regnum  effecerunt ,  inde  Langobardi  postmodum  do- 
minoti  sunt  ,  quo  tempore  Beneventani  duces  longe  la- 
teque  dominium  snper  urbes  extenderunt  ,  ex  his  Gisul- 
phus    saeculo  scptimo  Arpiuum  occupavit,  et   Arcem,  ut 


•63 

nirral  P.iiiUiii  Diaconiis  Hist.  Lang.  lib-  VI  c  87.  An- 
r.o  vero  MCC  !•  Conradus  Gerraanornm  Imperator  nr- 
i)om  non  solnm  vi  cepit  ,  sed  igne  qtioqne  creniavit,  eC 
so'o  apquavit.  P]t  saecnlo  XV".  bellnm.  iternm  exarsit 
Ferdinancinm  inter  Aragoniae  Regem  ,  et  Carolum  An- 
(Itoavensem  ,  qno  tempore  vicinae  urbes  populatae  ,  urbs 
istliaec  Marii ,  et  Ciceronis   memoria   liberaia   fnit. 

Haec  vero  patria  celcberrimorum  fnit  virornm  _,  ut 
C.  Marii  ,  et  M.  T.  Ciceronis  eloquentiae  parentis:  qno- 
rum  primus  dux  rorlissimns  evasit.  In  agro  Arpinate  fuit 
eius  villa  ,  qnae  qnondam  Cwernatis  fnit  salutata  ,  nuncs 
Campo  di  S.  Altissima  :  accolae  commonslrant  adhnc  ex- 
teris  villae  Marii  rninas,  vnlgo  Casamari.  Horum  altep 
(]irero  ibidtm  nalus  est  Nonis  lanuariis  anno  ab  V.  C. 
DCXLVII-  Huius  domus  dnobus  distabat  milliariis  super 
Fibrenum  (i)  amnera  ,  aunc  Fiume  della  Postaj  ubi  adest 
parva  insula  snper   Lirira. 


(1)  Non  procul  ab  lioc  opido  fliiltat  Fibrenus  ,  et  proprie 
Arpiniuii  inler  Soraniqnc,  iibi  Liris  cum  Fibreuo  aijuns  coniiMs- 
git  ,  et  ubi  non  procul  cst  iusula  ,  quam  Gicero  de  Leg.  lib.  L^ 
c.    1   desrribit. 

Niliil  dinicilius  potcst  esse  qnam  a  Cicerone  baec  insnhi  nrie- 
raor.nta  ,  cnin  sint  tres  snper  Fibrenum  ,  una  ab  aba  p:iulo  dlssi- 
ta.  Pislillius  Sloria  Filologica  delle  anlicbe  cilla,  e  niodorne  etc. 
p;ig.  63  et  scqq.  sobdis  piobare  nititur  argumentis  banc  insulfin, 
nullam  abam  a  Tulbo  indicari  potuisse ,  quam  illam-,  cui  nomcn 
Carnello.  lleic  enim  Fibrenus  in  duos  dividitur  ramos,  eaqne 
ainoena  satis  esi.  Febonius  bb.  IIL  e.  3  eandeui  insuLTni  Cicero- 
nis  vilbTm  ante  etiam  crediderat  :  hi  insula  ....  incanabnlis 
Cicerov.is  ,  scd  magis  iMartjruin  Christi  pretiososanguine  illusiriar. 
Umle  ex  Fibreno  ipso  ex  lanicinio  credentium  .  .  .  nomen  in 
Carncllo  immutatum.  In  eo  loco  identidem  pbira  rudera  reperta 
fnere.  Vernm  baud  negal  citatus  Pistillius  plures  esse  qni  scri- 
bunt  ,  a  TuUio  indicatam  insulam  illam  inlellisi  ,  quani  nunc 
incolae  appellant  S.  Domenic»  ,  quippe  quod  heic  etiam  sint  eru- 
derata  vetusta  monumenta  :  verum  eandem  insulam  S.  Dominici 
pertiuuisse  eliam  ad  Ciceronem  credit,  sed  non  esse  ipsauidequa 


6  4 

^  7«'«^!'"''  Non  procul    etiam  ab  Arpino  in  ridentl  positus  colle 

est  parvus  vicLis  ,  vulgo  Castelluccio  quarto  ab  ea  urbe 
lapide.  Plura  ia  eo  autiqua  ruclera  multis  abhinc  annis 
cletecta  fuere  ,  praesertira  via  ,  qoam  quidam  esse  Lati- 
nae  rainuin  aibitraulur  ,  quae  olira  Arpiuum  viatoreiii 
ducebat. 

A^5*BMni  iu«.  Ariiinum  inter  ,    et    Aquinum    fuisse  Q.   Fratris  rus 

scribit  saepe  Cicero  Arcanum  nomine.  Memoratur  ab  eo- 
dem  epist.  lib.  V.  i.  Ego  inde  Aquinum  :  Quintus  in  Ar- 
cano  remansit ,  et  Aquinum  ad  me  postridie  mane.  Clue- 
rius  Ital.  ant.  lib.  III.  c.  8  sic  scribit  :  Est  hodie  opi- 
dum  praedicio  situ  inter  Aquinum  ,  Arpiniimque  vulgari 
vocahulo  Arce  dictum  ,  ducatus  titulo  nobile ,  quod  kaud 
dubie  antiqiium  est ,  et  vocabulum  ^  a  quo  isti  Ciceronia- 
no  fundo  co^nomentum  derivativa  dictione  quaesitum.  Pi- 
stillius  descrizione  delle  antiche  citl^  etc,  pag.  loo  cre- 
dit  vetusto  aevo  heic  urbem  fuisse.  Illucl  autera  certum 
est  ,  banc  meraoratam  urbem  esse  a  Pauio  Diacono  lib. 
VI.  c.  17  quara  Beneventi  dux  Gisulphus  primus  auno 
DCXCIV.  occupavit  ,  et  in  suara  redegit  potestatem. 
Nono  saecnlo    a  Saracenis   postea  fuit    populata. 

Sora  extrema  quoque  urbs  Campaniae  ,  ubi  Liris 
orltur^  acl  montes  sita.  Volscls ,  ac  deinde  Samnitibus 
fuit  occupata  \  ea  ab  Ausonibus  fuit  aedificata,  a  quibus 
Romani  vi  eripuerunt ,  ut  teslatuin  rehquit  Livius  lib. 
IX.  c.  24-  Sc*^  \>oiX.  aiiquod  temporis  iidem  Sorani  a  Ro- 
mrinis  desciscentes  ,  omnes  necantes  colonos  ,  in  Sarani- 
tium  potestatem  transierunt.   At  a  Romanis  quam  maxi- 


lieic  quaestio  est  ,  et  ab  Altico  descripta.  Tullius  enim  plures  Iia~ 
buit  villas  ,  et  praesertim  hnqd  procul  ab  Arpi  no  ,  iit  ipse  indi- 
cal  lib.  VIU.  ep.  9  ad  Attic.  Hinc  concludit  laudatus  Pistillius , 
parvam  eam  insulam,  cui  nomen  Carnello  eandcin  esse  ,  in  qna 
ortum  duxit  :  aUeram  S.  Domenico  etiam  ad  -eundetu  pertinais- 
se  ,  eamque  possedisse  eo  tempors  ,  quo  ad  primos  reipublicae 
pervenit  gradus. 


Sora. 


me  in  illos  saovifnm  esf.  Anno  enlm  ab  V.  C.  CCCCXLIV. 
Consules  ipsi  cmn  legionibus  ad  urbem  oppngnandam  ad- 
propinqiiarunt.  Cura  ea  urbs  situ  difficilis  haud  salis  ex- 
pugnari  posset  ,  Sor.mus  trrmsfuga  ex  opido  profeotus  , 
urbtiin  per  proditionem  in  Romnnorum  dedit  manus.  Post 
annos  sex  ,  nempc  ab  V.  C-  CGCCL.  Colonia  Soram  de- 
ducta  fuit,  ut  aperit  laudalus  aiictor  Hb.  X- c.  i  et  Fron- 
tiuus  confifmat  lib.  de  Colon.  Llem  Livius  lib.  XXVL 
c  1  auctor  cst  ,  eani  urbem  Municipium  evasisse.  Tem- 
pore  vero  IliHinibdicae  expeditionis  in  It.iliam  ea  url;s 
a  Romanis  iterum  defecit:  hinc  ab  iisdem  capta  cnm  piu- 
ribus  ab'!s  opidis  ,  mTxima  severitatis  nota  in  ipsam  sae- 
.vitum.  Urbs  postea  Romanis  milites  ,  pecuniasque  suppe- 
dit:d)dt  ,  si  bellum  aliquod  ingrueret.  Laudatus  saepe  Pa- 
tavinus    historicus   hoc  omne  aperit  lib.  XXIX.  c    lo. 

B^rbi.ri  sequiori  aevo  Italia  vastata,  eidem  borrendam 
attulere  ruinam.  Ughellius  tom»  L  Ttal.  Sacr-  narrat ,  Phe- 
dericum  IL  urbem  cremasse,  quia  Romani  Ponlificis  Gre- 
gorii   IX'  partes  susceperat. 

Prope  Soram  ubi   Liris  flultnt_,    adesl  parva    insula  ,  ^"'^  '*" 
eaque  haud  ignoti   nominisest,.  quam  incolae  dicunt /iVo- 
la  di  Sora  ,  sic  appellata   quod  Liri  amne  circumluitur.  Ea- 
dcm  medio   aevo  Insula  filionim  Pctri   dicebatur  ,    idque 
nonnisi  post   decimum   saeculum. 

Alina  urbs  snper  viam  Latinam  iacet  ,  ubi  Melphls  Af^a. 
fiavios  origlnem  ducit.  Ea  est  adeo  antiqua,  ut  si  fidem 
auctoribus  praestamus  ,  eius  aedificalio  sit  penitusignota. 
Voiscis  ,  aliisque  populis  fuit  occupaia.  Romani  anno  V. 
C.  CCCCLXL  Municipium  effecerunt  Coss.  L.  Papirio 
Cursore  ,  et  C.  lunio  Bruto.  Inde  Ciaudius  Nero  rauro 
Coiofliam  circumscpsit  ,  ut  testatur  Fronlinus  ilb.  de  Col. 
Ix  ploribus  a  Taulerio  Storia  di  Atina  lapidibus  addu- 
ciis  Ct  mentio  Municipii  Alinalis.  Cicero  Pro  Pianc.  c. 
3  scribit  hanc  praefecturam  evasisse.  IIoc  opidura  saepe 
a  Romanis  defecisse  narrant  h'storici  ob  vicinos  Samnites 
Romanis  sempcr  infesios.  Nobiie  insuper  fuit,  ut  pro- 
balur  «X  ruderibus  _,    quae  rv-stant ,  cum  praecipue  adhuc 

T.    l.  ip 


▼eoafi  uui . 


66 

viJere  est  tripilcim  niurornni  ordinem  ,  quortim  j^ars  rc- 
slat.  Fuisse  hinc  in  ea  utbe  plura  templa  testaniur  vetu- 
sti  aevi  scriptorts.  Quorum  primum  fuit  Saturno  dica- 
tom  ,  non  longe  ab  amphilheatro  niagnis  coslructum  h- 
pidibus.  Iiaud  procul  ab  eo  arbis  aderat  forum.  Fuisse 
etiam  lovis  aedem ,  iunonis  ,  aliorumque  deorum  constaf, 
et  praeserlim  illud  Dianae  sacrum  ,cuius  meminit  aucior 
Cbronic-  Atinalis:  Hadrianus  Imperator  Atinam  veniens  , 
tewplum  Dianae  continuo  fecit  in  eo  loco  ,  ubi  halnea  di- 
cebantur  imperialia  ,  non  longe  ab  amphitheutro  contra  me- 
ridianam  plagam  ,  subtus  viam  aquaeductus.  Iluiusce  du- 
ctus  aquae  vestigia  ad  tria  miUiaria  extra  urbem  extende- 
bantur  ,  isque  in  omnes  urbis  perveniebat  regiones.  Re- 
stant  adhac  ipsius  plura  radnra  ,  et  identidem  enuieratj 
per  a"ios  ,  perque  ipsius  rulnas   [ilumbei  tubiili, 

Ibi  viliam  possedit  Oicero  ,  ut  ipse  scribit  lib.  ll.  de 
Divia,  c.  28.  Hinc  Valerius  Maximus  lib.  I.  de  Somn. 
c.  5  sic  testat ur: /'?iV«'corwm  confpiratione  arbe  pulsus  AL 
Cicero  ,  cum  in  viHa  quac/ain  campi  Atinatis  diversars^ 
tur.  Posteriori  aevo  noa  semel,  sed  pluries  solo  hocopidurn 
aerruatum  fuisse  narrat  historia.  Anno  enim  DLXXXVK. 
sub  Zothone  Beneventano  principe  adeo  in  illad  saevittir», 
ut  cives  cum  Episcopo  ad  unum  cmnes  fuerint  necaii.  3c- 
quiori  tempore  in  vftrias  principura  pervenit  manus. 

Haec  tandem  jKitria  quorundam  nobilium  virorum 
fuit  •  in  ea  ortum  duxit  Cn.  Petreius,  cuius  meminit  Pii- 
nius  Hist.  Mat.  lib.  XXII.  c.  6  qui  militayit  contra  Citr  - 
bros  ^  C.  Munatius  Plaucus,  cuius  sepulchrum  extat  ad- 
huc  Caictae  (  ut  ante  diximus  )  L.  Apuleius  Saturninus 
quaesior  ,  et  tribunus  plebis  ,   ahique  nobiles   vifi. 

Venafrum  urbs  Mtlphim  inter,  et  Lirim_,  qiiam  qui- 
dam  SAmnio  ,  abi  Campaniae  Felici  tribuunf,  sed  prob-i- 
biiius  ad  Samnium  pertinuit  ,  ut  existimat  Pellegrinius 
disc.  II.  par.  8.  Pbnius  lib.  IH.  c.  5  Coloniam  quondani 
fuisse  ,  et  Festus  de  Col.  praefecturam  tradit.  Extra  moe- 
nia  aedificii  cuiusdam  rudera  visuntur,  quod  qnidara  Am- 
pbiiheatrum  esse  credunt.  E*  ufbs  aens  clementia    niui. 


^7 

Ifim  gaudebat  ,  ita  ut  Romani  villas  possiderenf,  lUi  Ve- 
nusinus  innuit  Od-  lib.  III.  5.  FtTlilem  insnper  hnnc  a- 
grura  fuisse  testatnr  idem  laudatus  poeia  Od.  lib.  II.  6,  et 
jiraecipne  inelle.  Plinius  lib.  XV.  c  2  de  Venafrano  oleo 
sic  tradit  :  Principatum  in  hoc  quoqite  bono  ohtinidt  Jta- 
lia  toto  orbe  :  maxime  agro  Venafrano  ^  eiusque  parte , 
quae  Licinianum  fitndit  oleum-' 

Aiifae  nunc  Piedimonte  d'  JUfe  super  viam  Lalinam  AUf.c. 
in  altera  Vulturni  ora  adsurgebant  ,  a  Neapoli  triginta 
qnaluor  milliaria  dissitae  ,  qnam  urbem  ad  Irpinds  ,  alii 
ad  Samnitrs  probabillus  pertinuisse  memoriae  prodidcre  , 
ut  ioLei-  alios  geograpbos  autumat  Cluerius  Ilal-  ant-  lib. 
III.  c.  8.  Ausones  sive  Oscos  eandem  fundasse  asserunt 
alii.  Primum  seipsam  rexit  ,  et  pecubares  habuit  magi- 
stratus.  A  Romanis  captam  anno  V.  C.  CCCCXXIX.  et 
in  praefecturae  slatum  redactam  tradit  Festus  de  Col.  Ma- 
gHam  deinde  perpessa  est  ruinam  sub  Hannibale  j  idque 
cx  Silio  lib.  XII.  V.   356  liquet. 

Ea  urbs  muniiissima  habuit  raoenia  :  nam  cs  Dio- 
doro  lib.  XX  corapertum  haberaus,  Marium  eam  occu- 
passe.  Hinc  adhuc  videre  est  ex  moeniorum  ruderibns  , 
iunc  saiis  munitam  fuisse.  Livius  ijisara  commemorat , 
cum  uarrat  apud  Alifas  Fabium  Maximum  cum  Sarani- 
lium  cxercitu  signa  contulisse  ,  eamque  poslea  occupasse. 
Piiaius  lib.  III.  c.  5  banc  nrbem  Coloniam  evasisse  tra- 
«lit.  Gonstat  vero  in  hoc  opido  Veneri  lemplum  dicatum, 
tt  Cereri.  lunonem  quoque  cives  coluere  ,  et  Dianam.  A- 
p«d  Pedemonlium  prope  Ecclesiam  S.  Rochi  lrq)is  exlat, 
in  quo  occurrit  mentio  thermarum  huius  urbis  a  quodam 
Fabio  Maximo  restitutarum.  Alifis  fuit  etiam  Thfatrum  , 
it  Circus  :  de  prirao  visuntnr  rudera  prope  Ecclesiam  Epi' 
scopaifni  ;  de  Cirro  nulla  restant  vestigia.  Gruterus  pag. 
609  marnior  affert ,  in  qno  fit  mentio  ludorum  AU- 
lanorum.  Adhaec  restant  nonnnlla  hypogaea  passim  in  co 
sulo  sparsa  ,  el  prsecipiie  ubi  dicitur  le  Fo^se ,  visitur  il- 
lud  ,  quod  C.  Fadio  Fatidiae  parcnti  erectum  fuis^-c  li- 
queL  Haec  urb?  tapdem  igne  creniala  fuit  anno  MCCV. 


■  68 

ut  narrat  Riccardus  a  S.  Cermauo,  a  Celanl  Comite,  et 
Ducc. 
Caiiifse.  Quarto  milliario  ab  descripta     urbe    dissita    fuit  alia 

nomine  Callifae  ,  nunc  Cahisi,  Hanc  eversam  narrat  P;i- 
tavinus  auctor  lib-  VIII.  c.  aS  a  fundaraentis  a  C.  Papi' 
rio  ,  et  L.  Petilio  Coss.  anno  V.  C.  CCCCXXVIII.  Era 
ut  praefitus  scribit  auctor:  Eodem  tempore  etiam  in  Sam- 
nio  res  prospere  gesta.  Tria  opida  in  potestatem  ^'enerunt 
Alifae  ,  Cailijae  ,  Rufrium.  Quamvis  auteui  ea  urbs  plu- 
ribus  abhinc  saeculis  fuerit  eversa  ,  restant  tament  adhuc 
nonnulla  vetustarum  fabricarum  rudera  per  eos  agros  di- 
spersa.  Praeter  sepulchreia  ruinosa  ,  supejsunt  raarmora, 
columnae  ,  aliaque  id  genus.  lu  ea  vero  vicinitale  rppe- 
riri  quotidie  arma  mihtaria  ,  anuulos  ,  et  numismata  ab 
jndigenis  exploratum  habcmus.  In  pago  Calvisii  hodieduin 
existit  lapis  sepulchralis  C  Aselhi  in  vetustae  urbis  rui- 
nis  repertus- 

Quamvis  verO  vetus  opidum  (  ut  ioQuimus  j  cor- 
ruerit ,  propier  aeris  tamea  salubntatem  ,  coehque  cle^ 
mentiam  rursus  aechficatum  ,  et  habilalum  fuisse  existi- 
mo  :  nam  haud  credendum  ,  illud  penitus  solo  aequatum, 
Ilonianos  enim  nobiles  ,  et  vicinos  accolas,  ipsosque  ci- 
ves  ;,  si  qui  ex  clade  superfuerunt  ,  rursus  urbem  habi« 
tasse  liquet  ;  at  temporis  progressu  penitus  delela  ,  et  a 
temporum  coliuvie- 
Tciesia.  Telcjia    snper    viam    Latinara  olim  urbs    aderat  irt 

Samnio  :  huius  plures  raentionera  (^aciunt  ex  antiquis  hi- 
storicis.  Sunt  qui  putant  eam  extitis^e  in  Campania  Fe- 
lici ,  sed  quia  isthaec  fuit  iuler  Samnii  ,  Campauiaeque 
fines  ,  idcirco  potius  ad  Campaniam  ipsam  pertinuiss« 
sunt  arbitrali.  Ea  vero  a  quibusnam  fuerit  aeddicata,  si- 
lent  geographi  :  vctustissimam  tamen  esse  liquet.  A  qui- 
Bus  postea  fuerit  habitata  ,  adhuc  sub  iudice  lis  est.  Cre- 
diderim  hanc  utpote  Samnitibus  proximam  ,  vel  Oscifr, 
eosdem  ipsam  occupasse. 

Vrbs  in  amoeno  posita  situ  coUibus  parvis  belle  di- 
sposiiis ,  aeris  salu£)ritate  ,  coelique  clenaenlia  fruebatur  , 


.69 

fet  pariim  dissila  a  loco,  ubl  Vulturnus  ,   Calorque  cou- 

ilimnt  ,  qui  locus  ab  indigenis  in   praesenliarum  salutatuv 

Terra  di  S.  Salvadore.  Cluerius  ilal.  ant.  lib.  IV".  c.   7 

sic  describit :  Sequitur  hinc  Telesca  opidum  ,  vulgo  Ttlese^ 

haud  procul  confiuentes  f^ullurni,  Sabatique  Jluminum  sitai 

Strahoni ,  Ptolomaeo ,  Frontino  ,    et    Itinerariis    Bomnnis 

TTi  emorala.  Posterioribus  temporihus   Coloiiia  fuil    deducta. 

Vrbs     a   Ca])ua  dislabat  vigiuti  M.  V.   a  JNcujioli    octo  et 

vigin  li  ,  ab   Alifis  duodecim.  Autiqua  rr.oeuia  a  scriptorJ- 

bus    cb  validitatem   memoraLtur  ,  eaqoe  ohsidicnibus  apte 

ad   resistendiim   erant    acdiBcata.  Ex  ruderibns     quae  re- 

stant  ,   et  slatuis  ,  nurnismatibus  ,   lapidibus     aliisque    ve- 

tusiis   id  gcnus  rebus  ,   quae  passim   elTodiuntur  in    illius 

rutnis  ,    tantae    celebrilatis    quondam    adhuc    magnificen- 

liam   patelaciunt.   Adhaec  aquaeductus^   Theatrum  ,    tem- 

plaque  ,  quorum    reh'quiae  eiiam  nuuc  supersunt  per  agros, 

jierque  cespites  ipsius  maguitudinem  testantur.  Et  re  sa-- 

ne  vera  extra   huius  opidi    ruinas  ,     quae  occidcntem  re- 

spiciunt  ,  fuisse  Aniphitheatrum  certe  colhgitur  :    ex  quo 

loco  haud  procul  Theatrum  etiam  fuisse  crediderim.  Pro- 

stal  hpis  non   parum  ab  Ecclesia  S.  Salvaioris  ,   qui  locus 

distabat  mi!!e  passus  ab  antiqua  urbe;  iapis  liic  mentionem 

facit  cuiusdanrv  pantomimi  Theatro  Telesino  spectanlis. 

Quo  vero  tempore  Hanuibal  in  Iiaham  pervenit  , 
eadem  in  huius  cecidit  manus  j  ut  ex  Livio  liquet  lib.  If, 
e.  12.  Ex  Strabone  lib.  V.  ei  Floro  lib.  III.  c.  2  uibem 
anno  V.  C.  DCLV.  quo  tempore  Samniticum  beilnm 
persaevum  exarsit  ,  cum  allis  ceteris  eversam  combustam- 
que  accipirnus.  Hinc  sequiori  aevo  Colonia  in  eandera 
fuit  deducta  ,  ut  Fronliuus  de  Colon.   testatur. 

Ex  columnis  cuiusdam  effossi  templi,  et  ex  statuis  re- 
pertis  passim  per  loca  couslat  ,  Teltsiam  urbem  addictam 
Veneris  ,  Martis  ,  ForiuuJieque  cultui.  Adhaec  nrbs  suos 
habuit  magistratus  ,  ut  ex  lajndibus  a  Pacelllo  StOria  di 
Teleee  pag.  12.  recitatis  liquot.  Cum  vero  in  eandem 
urbem  Colonia  fuit  deducta  ,  iuxta  Romanoium  leges 
p«lroDO  frueb»tur^  qui  meliorem  ia  statum  ipsam  ledu* 


xit^  iLique  palrlciorum  ,  et  plebeiorum  aderat  ordo  ^  uJ 
patet  ex  marmore  repeito. 

Sjmnitibus  olim  Romani  Lellum  intulere  ,    et    exer- 

cilu    in  Samnium    ducto  a  Valerio ,    et  Poslumio    Coss. 

quod    accidit  anno  V.  C.    CCCCXXXIII.     Komani  passi 

sunt    illud    dedecus  ,  et  sub  Caudinas    Furculas    inermes 

Iransire  sunt  coacii ,  ut  a  Livio  describitur  lib.  IX.  c.    i 

et  seq.  Tunc    temporis  Samnitium  dux  erat    L.  Pontius 

Telesinus:    id    enim  nomen  commune    erat  in    ca  urbe. 

Anno  autcm  V.  G.    DXXXIII.  cum    Hannibal  Romanae 

Rei[)Liblicae  fatum  ultimum  fuerat  minalus  ,   tum  in  Poe- 

iii  ducis  cuncia  devenere  polestatem,   Tunc    unus    adsur- 

rexiL  Q.   FabiUS  Maximus  Diclator ,  de   quo    extal  enco- 

niium  illud  tritum  :     Unus   qui  nobis    cunctando    restiluit 

rem  ,  bic  paulatim  urbes  in   Romanorum    restituit    pote- 

stattm  ;  et  Hannibale  ex  Lalis  oris  aufugientej  cuncta  iu 

pribtinum  rediere  statum.   At    omnes   urbes  ,  quae   Pocdo 

duci  faverant  ,  igne  ferroque  eversae  fuere.    Fx   his    una 

fuit  Telesia  ,  iit  Livius  idem  declarat  bb.  XXIV.  c.   20. 

\icinae  praeseriim   urbes  ,  quae  baud  procui   aberant  ab 

Caudio  ob  mcmorandum  dedecus  Romani  extrcitus  odium, 

et  luinam  sunt  cxpertae. 

Aano  autera  DGLV  V.  C.  cum  Italia  omnis  Servili 
premeretur  bello  ,  Telesia  sicut  aliae  urbes  rursus  eversa, 
et  direpta  fuit ,  postquam  Sylla  Romanam  subegerat  Rem^ 
publicam  ,  quoi  accidit  post  Marii  falum-  Eam  j^one  tem* 
psslatem  ipsamet  haud  ampbus  inter  nobiles  adnuraerata 
fuit  urbes  ,  sed  sensim  ad  nibilum  redacla ,  donec  anno 
33CCCXLVII.  posl  Eeclesiam  Cbristianam  conditam  Radel- 
cbisius  Reneventanorum  princeps  ducis  Saraccnorum  Mal- 
sar  ope  Telesiam  occupavit  ,  ut  narrat  Fieuryus  Hist. 
Eccles.  lib.  XLVIII.  Ilinc  factum  ut  «rbs  peniius  eversa 
faerit.  INihil  hcic  memorcm  iufioitas  post  id  temporis 
vicissitudines.  At  rursus  ea  nova  urbj  incensa  fuit 
saeculo  XL  quo  lcmpore  belium  exarsil  Lotbarium  ui- 
ter  ,  et  Rogerium  Siciiiae  Comitem.  Hoe  coustai  ex  qua- 
dam  epistola   Ouibalui  Cassiiialiiiei  Abatis  ad  ipsum  Lo- 


7« 
iharlum  scribentls.  Tandcm  hanc  seJem  fuisse  Episcopa- 
lem  nanal  rghellius  Ita!.  Sac  tom.  VIII.  qui  mcolioncm 
facit  fuiusdani  Giberti  Telesiui  Praesuiis  anno  MLXXV. 
Atque  haec  satis  siut  ,  quae  de  urbibus  ultra  Ca- 
puam  erant   dicenda. 

G  A  P  U  T    X. 

Describunlur  cetera  opida  citra  Capuam  ,  uli  duae  Cala- 
tiae  ,  Furculae  Caudinae  ,  vicus  Novanensis ,  Caudium  , 
viUa  Cocceii  ,  Trehula  ,  Compiilteria  ,  Saticula  ,  Mog- 
dalunnm  ,  Acerra  ,  Atella  ,  via  Atellana  ,  Jtersa  ,  et 
Parnliianurn    Ateltae. 

Cltra  Copnam  plures  nobiles  iirbes  fuere  ,  qnarura 
sappe  occurrit  meniio  apud  scriptores.  Inter  allas  nobi- 
lissiina  celebratur  urbs  Calatla  (i)  ,  nunc  Caiazzo  ,  qnae 
a    INcapoli  dissita  est  XXf.    M.    P.    Transtifatinam     Cala- 


(i)  luvat  heic  advertere  ,  duas  ollm  exlitisse  einsdem  nomi- 
«15  urbes  ,  primaro  prope  Casertam  ,  et  vicum  vulgo  dictiim  yyo^- 
ddlord  ;  alteram  ubi  nunc  adsurgit ,  quacque  dicitnr  Chiazzo. 
Hoc  magis  cx  illo  clarescit ,  qnod  scril)U  Hijlsleuius  in  noia  i  igG 
super  CUieiiiim  h<il.  ant.  lib.  IV.  c.  5  liis  verbis :  Ciilalia  nunc 
Galazze  ,  niedio  loco  iiiter  viam  S.  Petri  in  Stiada  ,  et  Mag~ 
ddlunuin  ,  ulu  moenium  ,  templorum  ,  aliorumque  aedificioruni 
tiicstigia  exiant  y  et  ad  angulum  Ecclesiae  S,  Petii  delle  Galaz- 
te  colunina  milliaria  posita  est  ,  sed  vetustate  consumpta.  Idque 
lonfirin.it  Sanfclicius  lunior  in  notis  Sanfelicii  Senioris  de  Situ 
Camp.  num.  9^l\<^.  Duae  fucTunt  Calatiae  in  Campania  :  luirurn 
aitera  iiiter  Cnpunm  ,  et  Caudium  siia  erat  in  via  Jppia  :  al- 
ttra  non  iongc  ab  urbilnis  Jlijis ,  et  Calibus ,  ut  licjuet  ex  Li- 
vio  ^  Tabulis  Jlinerariis  Peuliiigcrianis,  aliisque  geographis,  ijuo- 
Jiim  perpiram  tamen  nomiuili  utramque  conjuvdunt .  Miror  tamcn 
Cluerium  loco  citato  diligentissimum  scripiortm  unam  tantura 
aduiisissfi  Calaliam  ,  cum  certo  couslat  dnas  extitisse  ,  unam  ab 
ilia  non  procul  citra  ,  ullraque  Vulturnum.  In  eandem  etiam 
«ntcnliiiai  dejceudit  Melchioiius  i«  Descripl.  Calat.  pag.  36. 


CalalUt  Juat. 


72 

lism  fiiisse  peranliqnam  ,  el  Oscis  (ij  prininm  ^  binc 
Graiis  ,  posteaque  Samnitibns  ocoupatam  luisse  fama  est  , 
ut  Livius  lib.  IX.  c.  32  scribit.  Altera  Calatia  ad  Gam- 
panos  pertinuit  ,  eaque  posita  super  Appiam  viam.  A 
Bubulco  Consule  expugnata  _,  et  inde  Colonia  heic  fuit 
deducta.  Non  procul  ab  novae  urbis  arce  stant  adhac  ve- 
tuslorura  raoenium  rudera  ingentibuslapidibus  costrncto^ 
rum  ,  et  Appiae  viac  pars  etiara  visitur  ,  qua  Cipuatn 
eundum  erat.  CI-  Trutta  autichita  d'  Alife  Diss-  XXV.  ex 
verbis  Silii  lib.    VlII- 

Nec  parvis  aherat   Calatia  muris 

autumat  velustos  opidanos  suae  urbis  brevitate  haud  con- 
lentos  ,  aliam  urbem  Cistifatinam  fundasse  temporis  pro- 
grcssu  moeniis  etiam  munitam ,  et  quadratis  saxis  ,  ut 
adhuc  ex  ruinls  videre  est.  Nupera  iirbs  est  non  |>ro- 
cui  a  Vulturuo  ad  orientem  Taburni  monlis  a  Virgilio 
menjorati. 

Punico  vero  secundo  exardescente  bello ,  et  Ilanni- 
bafe  Capua  potito,  G.dalia  sub  Poeni  ducis  cecidit  pote- 
statem  ,  ut  narrat  Livius  lib.  XXIi.  c.  fit.  At  Punicis  re- 
bus  in  Italia  conclaraaiis,  PiOmani  Capuam  obsidioue  cia- 
xerunt.  Hannibal  tunc  in  Apulia  cum  esercitu  erat ,  qoo 
aliis  potiretur  opidls.  Nuntiis  hinc  auditis,  qiiod  Capua 
a  Romanis  occuparetur  ,  eo  perrexit ;  per  Calatiam  inde 
transiit,  ubi  paruraper  moraius  est.  At  factum  est  ,  ut 
Capua  per  earo  lempestatem  in  Romanorura  ceciderit  roa- 
nus,  in  quam  saeviter  est  aniraadversum ,  ut  ante  oar- 
ravimus  :  huic  etiam  siraillimum  faiam  experta  Calatia. 
Hinc  creditur  eandem  in  praefecturae  forraam  fuisse  rc 
dactam.  Postea  a  L-  Sylla  Coloniani  ibldem  deductam 
oarrat  Frontinus   lib-   de  Co!.   lode  iu    Municlpium     fuit 


(i)  Hinc  C,  Mazocliius  in  Tab,  Heracl.  p.ig.  554  nui^n^iirn 
affert  peilinenlem  ad  hanc  iirbem  ;  iscjue  Tyrrlienicos,  sive  Osci,i3 
habet  cliaraclerrs.  Ex  ndveisa  parte  lovis  caput  seaile  osteiiditur, 
ex  postica  \Jsitur  biga. 


.    V3 

ironversa  ,  Hl  et  marraore  a  Grutero  pag.  Sg  allato  Uquet 

ia  aede  Veneris  reperto.  Non  procul  ab  ea  urbe  sccus 
viam  publicam  magnilicum  adhuc  restat  sepulchrum  quer- 
cus  inter  ,  et  pruuos  Attilii  Galatini  ,  cuius  meiriQit  Tul- 
lius  de  Setjcct.  c    17. 

Quo  tempore  tandem  ea  urbs  Episcopali  cathedra 
fueril  ingignita-j  historici  nihil  raemoriae  prodidere.  liaec 
medio  aevo  est  satis  celebris  ,  et  memorantur  Calatini  Co- 
niiles,  qnos  inter  Lando  ,  qui  floruit  anno  DCCCCLVfl. 
qui  in  exilium  ab  Othone  Imperatore  fuit  pulsus  ,  quip- 
pe  qui  Landcnulpbum  Campannm  principem  iugulandum 
iusserit. 

Furculns  Caudinas  non  lonoe  fuisse  a  descripta  cre-  /""j*"'** 
ditur  urbe.  Locus  hic  nunc  salutatur  :  Stretto  di  Arpa- 
ia  j  vel  Giogo  di  S.  Maria'^  hunc  abi  ponunt  in  Prin- 
cipatu  Citeriori  Abellam  inter ,  Beneventumque,  ubi  Ro- 
mani  Consules  L.  Postumius  ,  et  C.  Veturius  a  Samniti- 
bu$  sub  iugum  inermes  transire  sunt  coacti, 

Vbi  incipiebat  Caudina  vaUis ,  quae  pyramidis  inslar 
«st  ,  et  vdii  vicus  vulgo  Cancellus  et  Jrgentium  ,  et  hu- 
iusce  pyraraidis  estremitas  ,  erant  Caudinae  Furcae.  Guic- 
eiardinius  Mercur.  Camp.  pag.  3o  bunc  locum  apposite  sic 
describit  ;  lam  in  limine  faucium ,  vulgo  le  Forche  Cau- 
iine  ^  clade  Romanarum  legionum ,  toto  orhe  notissimarum 
adieris.  Arpadium  versus  perpetuis  iisdemque  altissimis  iu- 
gis  obsepta  in  modnm  pyramidis  excurrit  vallis :  cuiut 
basim  castrum  iam  dictum  Arentii ,  cuspidem  Arpadium 
ipsum  ejformant.  Adeo  siquidem  heic  coangustatur  vaUis  , 
lU  uix  ad  iactum  lapidis  pateat.  Hinc  auctores  omncs  ia 
eandem  descendunt  sententiam  ,  Caudium  vetustum  (  tx 
qiia  urbe  nomen  duxerunt  ipsae  Caudinae  Furculae  ) 
fuisse  quidem  prope  Appiam  viam  ,  ct  noa  procul  Ar* 
padio, 

Caudium  vero   nrbs  ad  Samnites  pertinuit,  et  In  Ro-i    Casdnm. 
»n»nis  fastis  cclebris.   Plinius  lib.  III.  c.   5   eam  io  Irpinis 
ponlt ,   et  Livius  lib.  IX.  c.  a  in    Samnitibus.  Holstenius 
in  Cluerii  notas  pgg.  366  Caujjiaai,  etvicinaloca  sic  d«- 

■1,1,  j  I 


7^ 
;  scribli:  Ego  autffm  cum  ipie  lusirarem  haec  loca^  <?jf 

lapidum     antiquorum     inscriptiouibus    certo     cognovi  , 

Caudinm   eo  ftdsse  loco  ,    uhi  nunc    Arpaia  vicus    est. 

Furcas   aitlem    Caudinas    in   sallu   angusto  et  djfficdi , 

(juo   ah  Arpaia  descenditur  yJrgeniinm^praesertim  sub 

pAgo    cui  etiam  nunc  vulgari  llalorum  lingua  FurcJdae 

est  ,  quas  antiquorum  Furcula?  esse   nullo    'modo   du- 

bitari  potest:,  et  per  hanc   vallem^  sii>e    saltum    Appia 

ducehat^  quod  praeler   alia  argumeuta    testantur   lapi- 

des  mil/iarii ,   et  veteris  r)iae   vestigia  islhinc  a  me  de- 

tectQ.  Nam  praeter  inscriptionem    ijaudinam    a    Bene- 

vemanis  positam   in   Arpaiam  ,  vidi  ipse  ,  et    descrip- 

si  columnam  milliai^iam  sub   dicto  pngo    Furchiae    ah 

Augusto   Imperatore  positam   cum   numero   XVI .   quod 

verum     inten>allum    est  Cauduim  inter  ,     et     Capuam. 

Haec  Holstenius.   Idem   r.oniirniant  ad  unum  omiifs  aacto- 

res  ,  qui  de  Arpaiae  situ  ,  et  antiquo  Caudio  disscruere, 

ut  Pratillius,   Lecterius  ,   Danielius  ,   aliique. 

Ti««sNoY»nea-  ^  Caudio ,    ct    Appia  via  parum   distabat  vicus  No* 

Coeeeii.     vancnsis  ,  ubi  quondam   luisse  LJianae  teraplum  ex    eui';- 

dem  statna  compertutti    habemus  ibidem  reperta_,    et  1;- 

pide  a   Lecterio  recilato  ,  Storia  di    Suess:  lib.    i.   c.    /o. 

P.'Op^    isthaec  loca.fuisse  repertum  aliud    marmor  proiht 

Pralilhus   de  Via  Ap.  hb.   III  c.   6.   ex  quo  colligitur  heic 

quondam   extilisse  Cn.  Cocceii  viham-  Quinam   hic  fuerit, 

et  ad  quamnara  pertinuerit  gentem  ,  haud  clarescit.  Cr-f- 

diderim  potius  esse  illum  i[)sum  ,    cuius  meminit    Venu- 

siuns  poeta  Satyr.  hb.  L  5,  ubi  narrat  ipsum  cura  Mae.- 

cenate    iter    instituisse,     cum  Biundusium    per  Appiam 

viam  perrexerunt. 

A  CaUitia  parum  aberat  Trebula  ,    quae    etiam  inter 

Campaniae  urbes  adnumeratur.  Ager  Trebulanus  Calatiam 

inter  ,    Teaoum  ,    et  Cales    ponitur.    Versus    occidenicm 

adsunt  anliquae  nrbis  vestigia  ,   et  propiie  ubi  ab  indige- 

nis  dicitur  Treglia,  vel  Trebhia.  SanfeHcius  de  Situ  Camp. 

pag.  29  Cluerius  Itah   Ant.  Ub.  VI.   c,   5.  ahique  scripio- 

res  Trebulam  ponunt  in  Gekrapaniay  ahi  in  Saranio,qui- 


•ri*i.«(U. 


75 

t)us  liaud  adsenlior.  Plinlus  lib.  XVI.  c.  19  aperte  enndera 
iu  Campania  statuit-  Eandcm  credilur  motn  terrae  dese- 
disse  Amantio  ,  et  Albino  Coss.  cura  aliis  duodecim  Cara- 
j>aiiiae  opidis.  Eo  vero  anno  quo  Arpinates  donali  fuere 
Romana  civiiRte  ^  Trebulani  item  usi  fuere ,  uti  testatur 
Livius  lib-  X.  c.  2,.  Temporis  progressu  in  Hinnibab"s  ce- 
tidit  polestatem  ,  sed  Fabius  Maxiraus  eo  debellato,  opi- 
dum  rursus  Romanis  restituit-  En  ut  idem  auctor  lib. 
XXIV.  c.  10  prodlt  :  HannibaL  tunc  tenehat  Capuam  cum 
exercitu  ....  circa  Capuam  transgresso  Fabio,  post  ex- 
piata  tandem  prodigia  ,  ambo  Qonsules  rem  gerebant.  Com- 
pulteriam  y  et  Trebulam  ,  et  ciiisticulam  urbes  quae  ad Poe. 
num  dejecerant  ,  Fabius  vi  cepit.  Quo  vero  loco  urbs  an- 
tiqna  ftiit  ,  restant  adhuc  veterura  aedificiorum  riiinae. 
Fronliaus  lib.  de  Col.  hanc  Municipium  fuisse  prodit.  De 
cetera  eiusdem  fortuna  sequiori  aevo,  et  pfaeserlim  Me- 
dio  lacent  auctores. 

Parum  ab  Calatia  fuit  Compidteria  ;  adhuc  visuntur  "'"''" 
Hrbis  vetustae  rudera.  Locus  hic  in  praesentiarum  dicitnr 
S.  Ferdinando  ab  Ecclesia  eidem  dicata.  Liviuslib.  XXIIL 
c.  3o  huius  facit  mentionem  ,  cum  Fabium  Maximum 
ipsius  expugnasBe  moenia  ,  et  ^i  cepisse  cum  nonnuUis  a- 
liis  opidis  uarrat.  Vrbe  capta  ,  et  moeniis  destructis  mul- 
tura  post  tcmpus  Hadrianum  Iraperatorem  eam  reaedifi- 
casse  quodam  ex  lapide  constat.  Ex  alio  a  Pratillio  de 
Via  Ap.  lib.  III.  c  3  recitato  in  hac  urbe  fuisse  Duura- 
viros  Quinquennales  ,  eamque  in  Reipublicae  formaraad- 
mlnistratam  ,  et  Augustalium  coUegium  fuisse ,  sicut  et 
Aiifis  liquet. 

Sequitur  Saticula  ,  nunc  S.  Agatha  Gothorum  ,  ut  ^*"*»'»- 
nnte  diximus  :  haec  Hrbs  saepe  a  Livio  memoratur  sub 
variis  nofniuibas  Apsticula  ,  vel  Saticula ,  fortasse  ania- 
nuensibus  corrupto  nomine.  Huiusce  ruinae  restant  in  quo- 
d.im  Tifatorun»  colle  ,  ut  coniicit  Cluerius  Ital.  ant.  lib. 
fV.  c.  5  coiiis  haec  snnt  verba  :  Patet  ex  verbts  Li^nij  - 
Saticulam  fuisse  eodem  tractu  cum  Trebula  sub  Tija' 
lis  monte  ,  (jui  terminu^  erat  ab  hac  parte  inler  Cani- 


« 


70 

pimiam  ,  et  Samnium.  SituJ  eius  maxime  quadrdt  in 
opidum  ,  qnod  vulgo  dicitur  nunc  Qaserta  ,  in  edito 
posiium  colle :  medio  itinere  inter  Qap^ae^  Suessulae- 
que  ruinas  dextrorsum  ,   ex  adverso  Trehulae. 

Haec  igitur  uibs  noa  est  ponenda  ,  ut  sentit  idem 
auclor  loco  citato  ,  ubi  nunc  Caserta  ^  sed  ubi  adsurgis 
S.  ^gatha  Gothorum ,  quo  in  loco  plura  visuntur  anti- 
quiiatis  rudera-  Festus  de  Verb-  Signif.  ia  Samaio  ean- 
dem  ponit  uibem. 

Anno  vero  V.  C.  CCCCXXXVIL  quo  tempore  Sara- 
niticum  bellum  maxime  exarsit  ,  plures  urbes  Romano- 
rum  partes  sunt  secutae ,  et  cum  Samnilibus  foedus  inie- 
runt.  Romanorum  res  eo  redierant,  ut  Dictator  L.  ^'Emi- 
lius  fuerit  creatus,  qui  cum  L.  Fulvio  equitum  magistro 
Saticulam  profeclus  est ,  quo  eam  oppDgnaret.  Samnites 
^  lunc  magno  collecto  exercitu  ,   ad  Saliculam  defendendam 

accurrunt.  Saliculani  repente  portis  patefactis  ,    ia  Roma- 
norum  castra  irruerunt.    Ferox    tnnc    praelium    utrinque 
obortiim  :  at  opidani  magno  certamine  inlra  moeniacom» 
pulsi-  Saticulae  iude  obsidio  in  longum  producta.  Romani 
interim  ad  urbem  Occupandam    cura    novis    copiis    adve- 
niunt :  adeo  opidum  erat  fortissitnum  !  Samnites  inier  eos 
dies  cum   Romanis  iugiter  acerrime  praeliantur.    Tandeni 
a  Romanis  capta  fuit  urbs.  Id  omne    prodit    Livius    bb. 
IX.  c.   3.   Romanos  postea  Coloniam   huc   deduxisse  cx  eo- 
dem  anclore  lib.  VI.   c,  82  ,  et  Patercuio    lib.  L     c.     14 
jiquet  sic  narrante  ;   Acerranis  data  civitas  ,  et  post   trien- 
nium    Terracina   deducta  colonia  :   interpositoque    quatrien' 
iiio   Luceria  ,  ac  deinde  interiecio   triennio  ,   Snessa  ,   y/jf- 
runca  ,  et  Saticuta  y  Interamnaque  post   hiennium.' 
Csscii»  «.bj,  Caserta   urbs  longe  differt  ab  antiqua  Saticula  ,  eaque 

nunc  satis  nobilis  est  ob  celeberrimum  Praelorium  a  Ca- 
rolo  III.  Hispaniarum  Rege  erectum.  Vrbs  islbacc  a  Lar*- 
gobardis  fuit  excitata  supra  montes ,  quae  per  ea  tcmpo- 
ra  yocata  fuit  CflMirftx.  Ercbempertus  qui  floruit  nono  sae- 
culo  ,  et  Langobardornm  historiara  exaravit  ,  huiussaej)e 
facit  meaiionem  ,   Laudulfum  narrans  haac  occnpasse.  Ad 


/iCtft»! 


Campanam  dinastiam  periinuit,  qul  qiuclem  principes  per 
cani  lempestatem  hanc  urbem  nobilitarunt.  Saeculo  vero 
nono  eaudem  in  Episcopalem  calliedraiii  fuisse  ereclam 
narract  auctorcs. 

Parum  a  Caserta  adsurgit  opidulum  nomine  Magda-  MagWuBK 
lunum  ab  ipsa  tria  milUaria  distans ,  ad  Tifatorura  mon- 
li  ura  positum  radices.  Sunt  qui  scribunt  hoc  castrum  a 
Saraceuis  ,  at  potius  a  Langcbardis  aedillcatum  arbitror  , 
qui  turre»  eondlderunt ,  quo  vicinos  Campaniae  populos 
coercerent. 

Acerra  sepilmo  circiter  a  Neapoli  lapide  est  dissita. 
Ea  ut  ceterae  Campaniae  urbes  vetustissima  existimatur. 
Cl.  Mazochius  tom.  II.  Opusc  Diatr.  V.  pag.  141  ab  E- 
Iniscis  aedificatam  arbitralur.  Strabo  bb.  V-  Geogr.  a  Sam- 
nilibus  occupatam  postea  scribii.  Hanc  urbem  ob  plura 
illata  damna  civitaie  Romana  donatam  fuisse  constat  ia 
bello  ,  quod  Romanos  iuter ,  et  Samnites  exarsit.  En  ut 
Livius  hb-  VIIl.  c.  18  scribit :  Romani  facti  Acevrani^ 
lcgc  ah  Papirio  lala^  qua  civitas  sine  sujfragio  data, 
In  Punico  secundo  bello  Hannibal  postquam  Nolam  ob- 
sederat  ^  quam  dubio  procul  haud  expugnari  posse  ani- 
luadvertit ,  Acerras  petiit  ,  utque  obstinaios  vidit  opi- 
danos  ,  urbem  obsedit.  Cives  interim  noclis  silentio  di- 
laj)si  ,  iu  Gampauiae  urbes  perfugeruut.  Sic  eam  incen- 
dit  Poenus  dux.  En  ut  praefatus  prodit  historicus:  Han- 
nihal  Acerris  direplis  ,  atque  incensis  ,  exerciiiun  ad 
Qasilinuni  ducit.  Quin  Appianus  de  Bello  Pun.  lib.  VII. 
c.  33  Accerrarum  senatores  contra  fidem  a  Carthagi- 
niensibus  datara  in   puteum  coniectos  esse   narrat» 

Tcmporis  progressu  Colonia  illuc  deducta  est ,  ut 
scribit  Frontinus  lih.  Col.  Ulustrissimus  Lupoius  Iler  Ve- 
nus.  pag.  11  lapidem  affert  effoj^sum,  iu  quo  fit  mentio 
cuiusdam  Cn.  Stennii  Egnatii  ^Edilis  Duumviri  Deae  Isi- 
dis,  et  Serapidis  Curatoris.  Ex  hoc  marmor»  satis  elu- 
cet ,  Acerras  urbem  salis  celebrem  fuisse ,  cum  memo- 
rantur  horum  templorum  Augustales  sacerdotes  ,  luuique 
ab  eodem  Cu.  Stennio  editi.  Adisis  iaudatum  Clarissi- 
«lum  auctorem  loco  citalo. 


Conlapso  delnde  Roraanornm  imperlo  Birbari,  eS 
praecipue  Ijangobardi  Acerra,  aliisque  opidis  occupatis  , 
eara  igne  concremarunt.  Ita  mbs  quae  quondam  nobilis 
fuerat  ^  eversa  et  inceosa  fuit.  Huic  Petri  Tolelaui  Nea- 
politanorum  Proregis  aevo  euripus  fuit  apei  tus  ,  quo 
commodius  aquae  stagnantes  in  mare  se  exonerarent 
prope  Literni  stagnum-  Secus  eandem  urbem  Clanius 
praeterlabitur^  quem  fluvium  infestum  semper  Acerris 
luisse  cecinit  Mantuanus  vates    Georg-   II.   v.   2.2S. 

iLt  Qlanim  non    aequns   Acerris. 

Antequam  alio  iter  instituamus  ,  Guicciardinium 
Merc.  Camp.  pag.  40  licet  audire  de  bac  urbe  ita  scri- 
bentem  :  lam  in  conspacta  ernnt  Acerrae  quani  hu- 
milL  in  loco  silae  ,  tam  oh  rerum  ad  ipsas  olim  gesta- 
rum  copia?n  celeberrimae.  Muro  quadralo  cinguntur. 
V^erurn  niliil  est  quod  sui  observatione  Jiospites  remo- 
retur  :  pauca  enim  quae  intra  moenia  sunt  aedificia  , 
aut  iam   diruta  iacent ,  aut  ruinam  minantur ;   unde  nec 

I  solo    nomine   inclarescunt   Acerrae.   Habitatores    ut    et 

tdmpore  Firgi/ii ,  admodam  rari ,  et  qui  oh  gravita- 
tem  aeris  ,  coluris  sint  pumicei  ,  et  ventrem  haheant 
iumidum  ,  et  obesum.  Qno  evenit  ut  miseris  Acerra- 
7iis  ah  Jiistrionibus  nova  sit  i(i  tlieatris  ad  ludibrium 
corporis  a^aptata  persona. 
*'•"»•  Atella  apud  antiquos  celeberrimum  opldum  ,  et  olim 

Oscorum  fortasse  metropobs  ,  quae  param  distabal  a  via 
Consulari  :   nunc  pr.gus  est  vulgo  dictus  S.   Elpidio,  vel 

^  S.   Arpino   non  procul  ab  Acerris  ,   Aversa  ,  et  Neapoli. 

Crcdiderira  Atellam  aeque  ,  ac  Acerras  baud  aeris  salu- 
hritate  nsam  esse  ,  ut  ex  supra  allato  Virgilii  probatur 
versu.  Romana  vigCTite  Republica  banc  urbem  Municipium 
fuisse  ex  Tulbo  accipimus  Epist.  bb.  XIH.  17  Fronlinus 
ipsam  Coloniara  evasisse  prodit  lib.  de  Col.  Inde  agrum 
iu  Gallia  posscdit  ,  ut  ex  eodem  Ciceronis  nunc  ciiato 
patescit  loco. 

Sccundo  Punico  bello  haec  urbs  in  Hannibalis  per- 
venit   manus,  et  in   eiusdem  fide  usque  permansit.  Con-- 


79 
clamalis  iiido   In  Italia  Punicls  rebiis  ,   Romani  urbes  om- 
nes  reciiperanint  ,  et  Alellam   in  deditionem    acceperunl. 
Hinc  octoginta    principes    senatus  {'uerunt  interfecti  ;   ter- 
ceotl  fcrnie   nobiles   in    carcerem   sunt    inchisi  ;     alii    per 
alias  urbes  yariis  casibus  interierunt.  Liviuslib.  XXVI.  c.  17. 
Atellanae    fabulae   quontliim  in  Itaba   ceiebrcs   evase* 
re    ita  ,    ut    Romac   ipsi  niai^nae    fiierint   delectalioni.    Huc 
Ppcftal   illud   Patavini    historici    lib.   VH.   c.    2    Gemis  lu- 
florum  oh    Oscis  accepturn.    Hac   igit  ur  ratione  creditur, 
Oscos  (am   urbem   at>dificasse  ,   et  incokiisse.     Livius   sae- 
pe   memoratn.s    AteUanas  fabulas   narrat   eo   in  bonore  fuis- 
se  ,   ut   IVimana    iuventus   veteres   usus  haud    despexerit  , 
iri.-^que   f;ibnlis  fuerit    saepe  delectata  ;    Postquam  lege  hac 
fabularurn    ab  risu  ,    ac    solulo   ideo  7'es  avocahatur^   et 
ludus  iji  artem  paulatim  verterat  iuventus  ,    Idstrioriihus 
fahellarum  actu  relicto  :   ipsa    inter    se    more    antiquo 
ridicula   intexta  versihus    iactitare  coepit ,    quae  exodia 
poslea  appeUata  ,  conserlaque  fahellis  potissimum  Alel- 
lanis  sunt ,    quod  genus   ludorum    ah    Oscis    acceptutn 
tenuit  iuventus  ,   nec  ah   histrionihus  pollui  passa    est: 
Eo    institutum    inanet ,  ut  actores  Atellanorum  nec  tri- 
hu  moveantur ,   et  stipendia   tamquam  expertes  artis  lu' 
dicrae  faciant-   Livius  loco  ante   citato.    Hinc  faetum  est, 
ut   Latinae  fabnlae  iuxta    Dicunedem    bb.    III.    a    civitate 
Oscorum  AtelLa ,    in  qua  primum   coeptae,     dictae   sint. 

Muratorius  pag.  MXXIX.  nura.  8  Thes.  Inscript. 
lapidem  affert ,  ex  quo  probat ,  cives  cuidam  Censorino 
Campaniae  Consulari  statuam  in  foro  dedicasse  ,  qnod  «o- 
rum  urbem  meborem  redegerit  in  statum  ,  auxeritque 
j)0st  Coloniae   dcductionem. 

In  bac  urbe  fuisse  Amphitheatrum  ,  et  Thfatrum 
coustal  ,  ubi  ludos  fabubisque  quam  frequenter  cives  ede- 
bant.  Suetonius  de  Amphiihtatro  Atcllano  haec  scribit  in 
Tib.  c.  75  Corpus  moveri  a  Miseno  coepit  ,  concla- 
v.antihus  plerisque  Atellam  potius  deferendum  ,  et  iii 
AmpJiithtatro  semiustulandum  ,  Romam  per  milites  de- 
pavtatum  est ,  crematumque  puhlico  funere. 


8o 

Eandem  notllem  fulsse  nppafet  sutis  ^x  fuilerlbiis  , 
quae  supersunt ,  et  praecipue  ex  statuis  ,  niimisfnalibus, 
vasis ,  aediiiciorumque  ruinis  ,  quae  passini  identidein 
effodiuntur  in  eo  solo.  Vetus  opidum  stetit  usqiie  ad 
nonuui  saeculum  ,  quo  tempore  Robertus  li  Campanus 
princeps  igne  cremavit ,  ut  narrat  Alexander  Abbas  Te- 
lesinus  apud   Pellegrininm   Disc.   II. 

In    Actibus    Translationis    S.    Athanasii    Neapolitani 
Praesulis    narratur  ,    hunc    Verulis   mortem    obiisse  ,    ae 
•multo   post   Neapolitanos   eiusdem   corpus   Neapolim  iraQ' 
stulisse.     Ea     Translalio     nccidit     anno    DGGCC.     Tunc 
Neapolitani  Casinum     profecli  ,   corpus   obtinuerunt  ,    ex 
quo  loeo   Ateliam   usque    deportarunt.   Hinc  scribit  Trai> 
slationis    auctor    apud     Muratorium     tom.     ll.     part.     2 
Script.   Ital.   co!.    1068.   Tanta  enim   velocitate    iler  ps- 
regerimt  j  ut  intra   unius  diei  spatium  a   monasterio  S. 
Benedicti  in  Aiellas  devenirent ,  qua.e    sex-agiuta   mil~ 
libus  dislat  ,     et    apud    Ecclesiam   >S-  Elpidii    manse' 
runt  .  .  .    Tunc  coUecta   omnis    simul    congregatio  Sct- 
cerdotum    Ecclesiae   S.   Elpidii    tota   nccte    pervigiles 
exfiterunt ,  psalmodiis  vacantes  ,   et  miserunt  Neapolim 
vuntium   dicentes  ,    venimus  cum  corpore  viri   Dei  Atet- 
las  .  .  .   Sacerdotes  vero  universarum   Ecclesiarum  Li- 
huriae   7ina  cum   S-  Elpidii  con^regatione  accensis    lu- 
minihus  ante  Sancti  locellum   toto  ilinere  psallentes  ec. 
Ex  hoc    igitur  citato  loco  videlur  ,     adhuc   noao  saeculo 
Atellam  urbem  extare  ,  et  S.  Elpidii  vicum  iam   efforma- 
tum  ,   qui  quidem  parum    dislat  ab  Aversa  ,    et  ad  quem 
pertiriet   in   praeseniiarum.    Ultimum    Atellae     Praesulem 
iuxta  Vghellium  tora,    X.  Ital.  Sacr.   fuisse  meraoratur   Eii^ 
sebium  ,  qui  Laieranensi  interfuit  Concilio  anno    DGXLIX. 
Antequara   alio    progrediamur   venustissimum     Guic- 
^iardinium     Merc.    Carap.    pag.  27.   de  huius    urbis    cxci- 
dio   alloquentf-m  audiamus  ;  Latissiini  qui  ad  meridiem  ex- 
currunt  campi  ,  ager  Campanus  ,  Linternus  ,  et  Phlegraeus , 
sife   Leborius  fuere  ,   quibus  omissis    altera   ab  regiae  viae 
parte  septentrionem  versus ,  Atellanum  digrediamur  in  a- 


8f 
gTum  5  lascivienti  imolaTuni  in  ther.tris  gesticulatlone  no- 
tiss^imum.  Fossas  ,  ac  valhivi  quadriforme  non  procul  a 
S.  Arpini  pago  achpicitur,  quod  ahsque  duhio  Juit  Atel- 
lanae  urhis  pomoerium.  Solo  aliquantisper  supereniinet  qua- 
dratus  iLle  tumulus  ad  duo  milLiaria  per  gyrum  circum- 
ductus.  Quod  obseTves^^nihil  est '.  adeo  cuncta  disiecta  ,  ac 
solo  aequata  sunt ,  ut  ullum  ibi  perstitisse  aedificium 
vix  crederes  ,  ac  minutissimae  teslulae  per  arva  di- 
spersae ,  ac  semirutae  ,  quaedam  parietinae  ,  quas 
vulgus  vocat  il   caslellone  Jidem  adstruerent. 

Exlra  urbem  erat  via  Atellana ,  quae  a  Capua  in-  "^'-^  Atdiaaa. 
cjpiebat  a  porta  quae  quondam  Alellana  dicebatur  ,  et 
hinc  Neapolim  usque  protcndebatcr.  Ea  vero  initium  su- 
mebat  a  Joco  ,  ubi  nunc  est  pagus  -5".  Mariae  ,  et  prc- 
prie  ubi  vulgo  Macerata.  Ibi  enim  passim  vetercs  silices 
instar  Appiae  viae  strati  per  agros  quaquaversum  restant 
adhuc  \  et  praesertim  per  vicos  Porticum  ,  el  Casalbam 
eadem  extendebatur  ,  ubi  nunc  <?  je//ce.  Hinc  per  castrum 
Airolam  super  Clanium  fluvium  ^  ubi  vetusti  ponlis  ve- 
stigia  adseryantur  ;  inde  per  castrum  Casuppanam  Atel- 
lam  ,  ac  tandem   Neapolim  usque  eadem  producebatur. 

Non  longe  ab  descripta  Atella  adsurgit  Aversa  urbs  ATarsi. 
haud  ignobilis  ,  quam  quidam  improprie  Atellam  novam 
appellarunt.  Eadem  est  Neapolim  inter,  et  Capuam  in  fer- 
tilissima  camporum  planitie  septimo  lapide  a  Neapoli  cir- 
citer.  Eam  aedificasse  ad  unum  omnes  scriptores  Rainul- 
phum  Normannorum  Comitem  anno  MXX.  raemoriae 
prodidere.  Hinc  ApuHensis  poeta   cecinit  hb-   I. 

Post  annos  aliquot    Gallorum   exercitus  urbem 

Condidit  Aversam  RainuIpJio  Comite  tutus. 
Et  Aversa  fuit  dicta  ,  eo  quod  Neapoh  ,  et  Capuae  ad- 
versabalur  j  ut  scribit  Chronicae  Cavensis  auctor.  PostRai- 
nulphum  ^  qui  fato  obiit  MXLVII.  ut  narrat  Ostiensis 
lib.  II.  c.  67  ahi  io  j^rincipatu  saccessere,  ut  Gulielraus^ 
Erimannus  ,  aUique  ,  et  anno  MCXXX.  Rogerius  Neapo- 
litanus  Rex  regno  occupato ,  landera  illa  fuit  potilus  , 
quam  in  meliorem  reddidit  statum. 

T.    l  n 


Ager  Aversanas  est  adeo  fertilis  ,  ut  cuiuscuque  ge^ 

neris   fructus  ,  et  exquisiti  prodacat  saporis ;  hauJmemo- 

rem   optimura  frumentum  ,  etcucumeres  ,  qui  nascuntur 

liaud   procul  a  Clanii   paludibus.   Hodiedum  urbs    sedem 

habet   Fpiscopalem  ,   et  una  est  e  Neapolitano  regno  prae- 

cipua.  lluius  urbis   Episcopus   ex    ea   tempestate  fuii  ap- 

pellatus    Atellanus    Praesul    a     vicina   Atella.    Tandem 

nunc   isthaec   splendidissima  est  ,    habetque  aedificia   no- 

bilissima. 

^ITeiUe""'*  Prope  Aversam  est  vicus   dictus   Pomilianam    Atel- 

]ae  ,  cum  nomen  usurpet  ab   eversa  urbe-    Prope   Nolam 

ahus  adsurgit  vicus  eiusdem  nominis  Pomiliani  ad  Arcum. 

G  A  P  U  T     XI. 

Descrihuntur  aliae  urhes  ,  uli  Ahella  ,  Nola  ,    aliaeque 
nonnullae  ,  cum   vicis  incerti  situs. 

Postquam  de  Campaniae  Felicis  opidls  veluslis  ultra 
citraque  Capuam  verba  fecimus  ,    nunc  de  ahis    Neapo- 
lim  prope  dicemus.  Heic   primum  de  Abella  sermo  pro- 
ducendus. 
Akeiia.  £3  m-bs  fuit  prope  Nolam  septentrlonem  spectans^ 

a  Neapoli  XVI.  lapide.  Conspicuara  eam  fuisse  ,  et  a 
Graecis  conditam  scribit  Servius  in  illum  Virgilii  versum 
iEn.  VII.  740 

Ei  quos   maliferae  despectant  moenia   Ahellae. 
Hinc  subiungit  :    Quidam  Iianc    civitatem   a    Rege  Mii- 
rajio  conditam  ,  Moeram  nomine  vocatam  ferunl.  Sed 
Graecos  primum  eam  incoluisse ,    quae  ah  nucihus  A- 
hellanis  hhella    nomen  acceperit :     alii    quod    imhelle 
vul^us ,   et  otiosum  ihi  fuerit ,    ideo   Ahellam   appella' 
tam.  Huius  cives   ctim   loca  circa  Capuam  possiderent^ 
orto  tumultu  interiisse ,  aliosquefugientes  ,  Moeranum 
ahiisse.  Praeter  auctores  Graios  ,    Latinosque  ,  qui  hanc 
Graecam  fuisse  memoriae  prodidere ,  vasa  ,  numismata  , 
lapides  ,  statuae ,  aliaque  id  genus  eruderata  magis  ean- 
dem  Graecam  olim  fuisse  urbem  testantur. 


83 

Velustae  Abellae  vestlgla  haud  longe  a  nova  absunt, 
murorum ,  tnrriumqne  reliquiis  perspicua  XXI V.  fere 
stactiorum  ambitu  circumscripta.  Reinesius  Inpideni  affert 
Class.  IL  num.  24  ex  quo  probatur  ,  quendam  Anlistiuni 
faisse  Abellani  municipii  patronum.  Ex  abo  lapide  a  Re- 
mOndinio  allato,  Storia  di  Nola  lib.  I.  c.  4^  eandera  Ctj' 
loniam  quoque  fuisse  dlcitur. 

In  urbis  antiquae  medio  adsurgit  adhuc  Amphilhea- 
trum.  Huiusce  ruinae  iuxta  eundem  auctorem  visuntur  iu 
eo  urbis  loco  ,  ubi  dicitur  le  grotte  d'  Antonello:  quam- 
vis  in  dies  eiusdem  memoria  obliteratur,  nibilosecius  ho- 
diedum  superest  adhuc  ovalis  huius  Amphliheatri  figura 
circum  circiter,  et  caveaepars  temporum  colluvie  oppleta, 
eaque  est  pedes  CCC.  in  agro ,  lata  CC.  in  fronte.  Ex 
quadam  epigraphe  ab  eodem  Remondinio  ibid.  allata  oc- 
currit  meutio  spectaculorum  ,  quae  iu  Amphilheairo  ede- 
bantur.  Fuit  ibi  etlam  Theatrum ,  ul  constat  ex  quodam 
marmore  a  Grutero  recitato  pag.  MXCIX.  num.  2. 

Imperante  vero  Constantint)  Magno  Barbaricum  Pom- 
peianum  Campaniae  Proconsularem  huiusce  urbis  vias  re- 
staurasse  comperimus  ex  aho  marmore  recitato  a  Remon- 
dinio  tom.  I.  c.  43.  Fulsse  etiam  in  hae  urbe  cOnstat  plu- 
ra  templa  dlis  dicata  ,  ab"aque  pubb'ca  opera  ,  quorum  ru- 
dera  vix  ad  nos  pervenere.  Prope  vetus  opidum  repertus 
fuit  lapis  Oscis  characteribus  ab  eodem  Remondinio  ex- 
plicatus  ,  quique  hodiedum  prostat  in  aedlbus  Seminarii 
Nolani.  Abella  tandem  a  Saracenissaeculo  decimo  fuit  igne 
consumpta. 

Ex  Abella  parum  aberat  Nola  ,  quam  Polybius ,  et  ''''•'• 
Strabo  in  Plcentinis  ,  et  Livius  in  Samnio  ponit.  Sunt  qni 
illam  a  Tuscis  fulsse  aedificatam  asserunt.  lustinus  lib.  XX. 
c.  I  Chalcidenses  fundasse  prodit ,  cui  consentit  Silius  hb. 
XIII.  Velleius  Paterculus  lib.  I.  c.  17  hanc  etiam  a  Tu- 
scis  conditam  scribit  /  ahi  Ausones  fundasse  memoriae  pro- 
didere  ;  ex  his  Stephanus  Byzantinus  bb.  de  Vrbib.  En 
quot  fluctus  in  sympuvio  !  Ea  vero  primum  ad  Campa- 
nos  peninuil ,  qui  in  ipsam  dorginati  fuere.  Temporis  pro- 


^4 

gressu  Nolanos  cum  SamnltiUus  foederalos  esse^  postcff-- 
que  Samnites  ipsosmet  a  Romanis  profligatos  ex  Livii  pa- 
tet  auetoritate  lib.  IX.  c.  28.  Idera  vero  nari«at;  aQno  V. 
G.  CCQCXL.  Lueio  Papirio  quintum,.  et  G.  lupio  Bu- 
Bulco  iterum  Coss.  urbem  a  Rcmanis  captara.  Eo  anno 
C  Poetilius  Dictator  creatus  ,  qui  urbis  situ  circumspe- 
cto  ,   ouiuia  aediiicia  ,  qnae  circa  urbem  erant  ,  incendit, 

Quo  vero  tempore  Ilannibal  bellum  Romauis  iutulir^ 
€t  Italia  politus  ,  Nola  sicut  ceterae  Campaniae  urbes  iara 
idem  subitura  erat  fatum  ,  sed  cives  ipsi  Romanis  addicU 
erant ;  ipsa  baud  vi  expugnari  potuit  a  Poeno  dnce,  cuui 
fbrtissinia  baberet  moenia  ;  quare  ipse  ad  urbem  adpro^" 
pinquavit  ,  et  obsedit ;  at  cives  iongam  potius  obsidiouem.- 
sunt  passi. 

Pdulo  ante  Nolanam  obsidionem  Romana  illa  nobilis 
evenerat  clades  apud  Cannas  ,  ibique  Hannibal  Romano- 
rum  castrls  oonsp&cti^,  L.  Baniium  Nolanum  adolesceriteni 
semivivum  reperit  in  corporum  caesorum  acervo ,  quem 
non  soJum  curavit,  verum  etiam.  rauneribus  domum  re* 
misit.  Ob  boc  beneficium  Poeno  grates  egit  Nolanus  ado- 
lescens.  Cura  vero  Hanaibal.  urbem  obsedisset  ^  patriatii- 
per  proditionem  illi  Banlius  dare  studuit,.  At  Marcellus 
bis  auditis,  et  imminens  advertens  periculura  ,.  iaveneia, 
accivit ,  utque  ab  incoepto  desisteret ,  ro.gavit.  Quaestorem  - 
interim  iubet  Marcellus  eum  equa  donari  eximio  ,  biga* 
tosque  sexcentos  numerari-  Adhaec  lictoribusimperat  ,  ut 
quoties  vebt,  ad  se  venire  illum.  patiaiitur.  His  beneficiis 
iuvenis  animus  adeo  fuit  commolus ,  ut  socios  omnes  fi- 
de   virtuteque  superarit.   Videsis  Liviam  bb.  XXIII.  c.  i5. 

Eo  vero  tempore  Claudi-us  Marcellus  plura  gessit 
praeclara  ,  et  Hannibalis  saepius  p6rfregit  copias,  ubi  eru- 
ptionibus  ex  urbe  factis ,  hostem  alio  ire  coegit.  Idera 
Livius  uarrat  ibidera  ,  tam  prospere  Romanos  pugnasse 
quadam  die  ,  ut  ad  duo  millia  ,  et  tercentos  hostes  caesi 
fuerint ,  Romani  vero  non  plus  unum  amiserint. 

Exardescente  autem  Italico  bello  a  Samnitibus  Nola 
fuit  oecupala.  Pgstea  Golon^a  eo   deducta  ,  ut  ex  lapide 


85 
K  Cspacio  Hist-  Neap.  lib.  II.  c  29  tecitato  patescit. 
Eadem    quoque  Municipiiim  deinde  evasit. 

Scqaiiori  aevo  vigente  Ghrislianonim  Religione  sub 
Christiaitis  Imperatoribus  privilegiis  pTuribus  usA  est.  Con- 
stantio  iude  Iraperatori  Gonstautini  Magni  filio  ob  quae- 
dam  Leneflr.ia  in  foro  cives  statuam  collocarunt ,  ut  pa> 
tet   ex  lapide   prostante  in  aedibus  Seminarii  Nolani. 

Vrbsolim  magna  ,  et  nobilis  luit ,  et  duodecim  ha- 
Buif  portas  ,  et  moeuia  tortissima  ,  quae  quidem  haud 
valuit  ILiiuiibal  ex[)Ugnare.  Religioni  insuper  satis  fuit  ad« 
dicta  ,  et  praesertim  coluit  Veuerem  ,  Floram  ,  Apolii- 
jiera  j  aliosque  deos  ,  quibus  templa  exstruxit  magaifica. 
Praeier  bosce  Dcos  Nolani  lovi  tem[)lum  posuere.  Re- 
nioadinius  tom.  I.  c.  10  ad  hanc  rem  probandam  mar- 
mor  aftert  ,  ex  quo  eruitur  in  hac  urbe  olim  lovi  fanum 
dicatum  esse.  Hoc  iuxta  Ambrosium  Leonem  de  Vrbe 
Nol.  bb.  I.  c.  8  fuit  ubi  nunc  adsnrgit  Ecclesia  Calhe- 
dralis.  Hinc  scribit  praefatus  auctor.  In  eadem  parte  ar- 
ctica  ,  atque  maiore  recessu  facto  amphitheatro  est  episco- 
pium^  in-  quo  pavimentum  antiqut  tenipli  ,  quod  lovi  di- 
catum  erat  ^  detegitur ,  quod  nunc  subterraneum  sacellum 
est  B.  Felicis  :  atque  prope  ipsum  alter  locus  humi  de- 
pressus  comperitur  ,  qui  nunc  vocatur  S.  Apostolus  :  sed 
amhos  hosce  locos  depressos  eiusdem  templi  lovis  extitisse 
partes  ,  notum  est.  Cereri  quoque  aedem  posuisse  cives 
olim  compertum  est  ex  alio  lapide  a  Remondinio  allato 
ibid.  Sunt  etiam  qui  putant  fuisse  in  hac  urbe  Au- 
guSto  tera[)lum  dicatum.  Ex  ceteris  qui  hoc  memoriae  pro. 
didere  ,  est  Ambrosius  Leo  lib.  I.  c-  8  qui  narrat  fuisse 
lapidem  eruderatum-  Re  sane  vera  hoc  haud  improbabi- 
le  est.  Tradunt  enim  Augustae  historiae  scriptorcs  ,  et 
praecipue  Tranquillus  in  eius  yita  c.  98  hunc  Imperato- 
rem  INoIae  extreraam  obiisse  diera  :  Sed  in  redeundo  , 
aggravata  valetudine  ,  tandem  Nolae  succuhuit.  Adde  Ta* 
citum  Annal.  lib.  I.  c.  4  ,  Velleium  Paterculum  lib.  II. 
c.  ia3,  Eutropium  lib,  VII.  c.  5,  aliosque  qui  ia  hae 
ivFbe  ad  uoum  ooanes  huQc  Imp.eratorera  raortuura    scri- 


86 

bunt.  Cumqne  (  ut  oranes  norunt  )  Imperatores  ipsl  post 
fata  in  cleorum  numerum  relati  faerint  ,  hanc  ob  raiio- 
nem  Nolanos  autunio  in  grati  animl  memoriam  ,  ei  ho- 
norem  Augusto  templum  dicasse-  Duo  vero  ibi  Amphi- 
tlieatra  extiterey  id  confirraat  Ambrosius  Leo  lib.  I.  c.  8. 
lateritium  unum  ,  quoJ  servat  adhnc  ambitum  ,  atque  pa- 
rietera  exteriorem  supra  fornices ,  et  intimos  arcus.  JVIar- 
moreum  alterum  ,  cuius  Leonis  aevo  pauca  vix  rudera  sa- 
pereraut.  Primum  Amphitheatrum  lateritium  nempe  exti- 
tit  ,  ubi  adsurgit  aedes  D.  Petro  ad  portam  dicata  ,  qui 
locus  hodie  dicitur  Merara.  Alterum  ex  marmore  ,  ubt 
iiunc  accolae  compellant  Castello  rotlo-  De  duobus  hisce 
Amphitheatris  loquitur  Remondinius  lib.  I.  c.  i5  aitque 
suo  aevo  nihil  aliud  superesse  ,  quam  pauca  raarmora  per 
urbem  ,  perque  agros  dispersa  ,  cum  olim  accolae,  et  Bar- 
bari  praecipue  ea   rudera  comminuerint. 

Introducta  postmodum  Chrisiiana  Rebgione  ,  et  fil- 
sis  inanibusque  diis  eversis ,  jCterno  Veroque  Deo  tem- 
pla  condidere  cives  ,  qui  quidem  religiose  Deum  sun£ 
venerali  ,  sanclique  Praesules  eandem  administrarunt  Ec- 
clesiam  ,  quos  inter  memoratur  D.  Paulinus  Episcopus  , 
quem  satis  superque  veteres  commendarunt  auctores  ,    et 

S.  Felix  (i)  ,  de  quo  legesis  in  extrema  orae  pagina  sub- 

ieclam  adnotaiionem. 


(i)  Nemo  est  qul  inficias  ibit  ,  qiiam  celebris  fuerit  urbs 
Nola  ob  S.  Felicis  Presbyleri  sepulchriim  ,  afque  sanctuarium  , 
de  quo  plura  scripsit  S.  Paulinus  eiusdem  nrbis  Episcopus.  Hoc 
iinura  salis  dictu  est  ,  liunc  cecinisse  Nat.  III.  v.  86  et  seqq. 
eara  urbcm  adeo  nobilem  post  Romam  evasisse  ob  Apostolorum 
Petri  ,  et  Pauh  njemoriam  ,  ut  nuUaurbs  post  illam  cum  ]So- 
lana  comparari  potnerit. 

Hic  vero  prope  Nolara  fuit  sepullus  in  loco ,  qui  dicitur 
nunc  Cimitile.  Qui  quidem  vicus  celebralus  est  ob  eiusdem  S, 
Felicis  in  Pincis  tumulum.  Hic  locus  a  Nola  dislat  uno  circiter 
milliario  ,  et  in  historia  Medii  iEvi  Coewefer/«w  appellatur,  quod 
ibi  nenipe  hic  Sanetus  fuerit  sepultus.  Remondinius   Hisf,   Nol, 


Extra  novam  urbem  ,  quae  profectO  aedlficata  fuit 
siipra  vetustas  ruderura  fabricas  ,  reperta  identldem  fne- 
re  sepulchreta  plura  ad  Romanorum  aevum  pertinentia. 
De  hisce  plura  scribit  idem  Remondiuius  lib.  I.  c.  i5. 
Paucis  vero  abhinc  annis  MDCCCX.  nonnulla  alia  ad 
vetustissinia  pertinenlia  tempora  eruderata  fuere  in  loco 
praesertitn  ,  ubi  dicitur  il  Macello  ,  eaqne  ad  Etrusco- 
rum  noiiiiisi  aevuni  pertinuisse  certum  est.  Nam  ibidera 
jwaecipue  perplura  maguificentissimae  structurae  vasa  ^ 
paterae,  uumismata,  ossium  compages  ,  idque  genus  alia 
quotidie  passim   reperiuntur  ,     et  praeserlim  huius    urbis 


lib.  Iir.  c.  6  ,  et  Ambrosinliis  nuperus  Nolani  Coemelerii  scriptor 
lib.  I.  c.  1  loncrani  Dialribam  scripserunt  ad  probandum  ,  hoc 
YOcabuUuu  in  Pincis  S.  FeHci  tributum,  varia  significare.  Vcrum 
ne  longius  abeamus  ,  illud  i?i  Pincis  ad  urbem  Romam  pertine- 
re  procul  dubio  diciraus  ,  ut  palet  ex  Anasthasio  Bibliolhecario, 
qui  in  Hadrian.  I.  Basilicae  in  Pincis  ,  sive  in  Pineis  meminif, 
Lt  Cl.  Mazocliius  in  Kalend.  Neap.  tom.  I.  Mens.  lanuar.  die 
XIIII.  qui  Natalis  est  dies  ciusdem  Nolani  Presbyteri  ,  et  nou 
Martyris  (  ut  quidam  scripserunt  )  Michaelis  Monachi  auclorita- 
te  in  Sancluar.  Camp.  pacf.  /^So  in  Martyrologio  MS.  legit  : 
Felix  in  Pincis ,  non  qui  Nolae  ,  sed  qui  Romae  colitur.  Hinc 
olira  cum  eodcra  die  uterque  S.  Felix  Romanus ,  ei  Nolanus  co- 
Jeretur  ,  inde  postea  cx  duobus  unus  coaluit,  ac  proinde  vocabu- 
lum  in  Pincis  ,  quod  ad  Romanum  perlinebat,  Nolano  fuit  fal- 
so  donatum. 

Piures  poslea  Marlyres  ob  Christiani  nominis  fidem  variiscru- 
ciallbus  morte  damnatos  ,  ibique  tumulatos  fiiisse  fama  est.  V^hel- 
IIus  ItaL  Sacr.  tom.  II.  ita  de  ipso  scribit  loco  :  Muliojiiin  San- 
ctoium  Marlymm  sangnine  purpuraium  ,  quod  vel  uno  Nolano 
Coeineteiio  abunde  compi obatur.  Hinc  est  ,  ut  hunc  accolae  Jo- 
cum  Coemeteriwn ,  et  sequiori  acvo  Ciniiiinum  dixerint.  Quo  ve- 
ro  tempore  hoc  Coemeterii  nomen  in  aliud  sit  uiutatum  ,  incei- 
luni  est.  Divi  PauUni  tempore  hunc  locum  nobilem  fuisse  constat. 

In  huius  tandera  vici  nonnullis  locis  passim  adhuc  effodiun- 
lur  SS.  Marlyrum  compages.  Paucis  abhinc  annfs  crudcralum 
fuit  hypogaeum  cura  Chrislianis  lapidibus  ab  eodem  Ambroslnio 
recitatis. 


-88 

JEpiscopus  Franciscus  Marla  Tarrusio  suis  expensis  horum 
-sepulcbrorum  effossfones  facieudas  curavit.  Ilinc  Museum 
Nolanum  mirandum  nunc  in  modum  vasis  praeserlira 
Etruscis  cxcrevit. 

Vrbs  vetus  conlapso  Ronranorum  Iraperio  ,  per  Lar- 
>Laras  natioues  pluries  vastata ,  et  cremata  fuit  Anno 
CGCCIX.  Gotbij  qui  sub  Alarico  duce  Italiam  ingressi 
fuerant ,  eam  caedibus  ferroque  depopulaotes  ,  cuncti» 
cccupatis  opidis  Nolaoi  capiutjt.  Tunc  eiusdem  Praesul 
erat  S.  Pauliuus.  Exauctore  Hist.  Miscell.  lib.  XIII.  c.  a-j 
certiores  facti  sumus,  Gotbos  cuncta  urbis  vastasse  tem- 
pla.  Scquiori  tempore  Vandali  cum  Genserico  eorura  Re- 
ge  anno  CCCCLV,  eandem  praedali  sunt  urbem.  Idque 
non  solum  Nolae  evenisse  narrat  bistoria  ,  verum  cunctis 
aliis  Campaniae  opidis.  Neapob's  tandem  ,  et  Cumae  a 
Barbarorum  clade  coUuvieque  Ifberatae  fuere.  Saraceni 
etiam  anno  DCCCClV.  uUimara  huic  urbi  ruinam  attu- 
lere.  His  adde  temporum  longaevitatem  ,  per  quam  quae 
superfuerant  rudera ,  penitus  deperdita. 

Antequara  Nolanae  bistoriae  fiaem  imponaraus  ,  di- 
cenduni  nonnullos  esse  auctores,  qui  arbitrantur  (  qui- 
Lus  baad  adsentior  )  quondam  ad  hanc  urbem  mare  (i) 


(i)  Huiusce  fabiilae  origo:  hinc  orta  videtur  ex  eo,  qiiod  nar- 
j-ant  Nolanae  historiac  scriptores  ,  ex  vicino  Cicalae  monie  ,  qui 
prope  Nolam  est  ,  phiries  aquarum  torrcntcs  liaec  in  vicina  de- 
scendisse  loca.  Anno  enim  MDXXIV.  tanta  aquarum  copia  ex 
monlis  pervenit  vertice ,  ut  plura  hominum  cenlena  enecarit.  Et 
anno  MDCXXII.  ex  eodem  nionte  Nolanum  agrum  aquae  erum- 
penles  devastarunt.  Hinc  Palriciorum  iussu  magnus  apertus  fuit 
euripus  ,  qui  communicat  cuni  Regiis  Langynis  ,  vulgo  Lagni  , 
quibuscum  in  Liternum  se  esonerat  lacum.  Anle  hoc  tempus  to- 
tus  hic  ager  propter  aquas  staguantes  mare  \eluti  efformahat. 
Hinc  ait  Cl.  Vetranius  in  Sebethi  Vindic.  c.  7.  pag.  ige.  Jn 
campo  qui  diciiur  ii  Piano  di  Pahna ,  aremdae  ,  conchae  ,  la~ 
pides  aquis  corrosi  passim  excavantur ,  et  campus  hic  ndgo  , 
Canipo  Marino  nuncupaiur.  Ex  his  igitur  nata  fabella  est ,   Nai 


89 
pervenisse.  Idque  proLant  Vesuvlanis  erupiIonibtiSj  quae 
quidem  adeo  loci  faciem  inverterunt  ,  ut  penitus  sit  alia 
ab  anliqua  forina.  Vicinus  enim  Vesuvius  ob  assidnos 
ignes ,  ct  raoius  terrae  loci  faciem  antiquam  mutavit. 
Sunt  etiam  qui  commonstrant  ia  quibusdam  locis  maris 
vestigia  ,  et  liaec  communis  accolarum  adliuc  traditio  est. 
Credat  ludaeus  Ap«lles  ,  nori  ego. 

Parum  ab  descripta  urbe  adsurgit  in  praesentiarum  '^i"'^''*^"^* 
victts  Pomilianus  ad  Arcum  Pomigliano  d'  Arco ,  ad 
Uiffereniiam  Pomiliani  Atellani.  Pagus  distat  a  Nola  sex 
milUaria.  Hinc  credlderim  sic  appellatum  a  Pompeiorum 
gente  ,  quae  quondam  Nolanum  incoluit  agrum.  Hoc  con- 
firmari  videtur  ex  illo  Ciceronls  llb.  XIJI  ad  Attic.  9  ubi 
scribit  :  Alicui  des  negotium  _,  <jiti  qua.erat  Q.  Faberii 
fundum:  numquiS'  in  Pompeiano,  Nolanove  venalis  sit  ?  Re- 
mondinius  lib.  I.  c.  8-  iapidem  affert  ,  creditqCie  qucn- 
dam  Campaniae  Consularem  fuisse  vocatum  Barbcricum 
Pompeiauura. 

Antequani  manum  de  tabula  ,  pauca  dlcenda  su-  ^*  *'"• 
persunt  de  quibusdam  incerti  situs  opidis  ,  quorum  non- 
nuUa  iu  Campania  extiterunt  j  De  ipsis  nunc  vix  no- 
men  manet.  De  Veseri  primum  occurrit  sermo.  Ea  ur- 
bs  ad  monlis  Vesuvii  radices  fuit  ex  ea  parte,  quae  Ca- 
puam  respicit  :  alii  probabilius  fluvium  fuisse  credunt. 
Et  re  sane  vera  Aurehbs  Victor  ,  qui  quario  floruil  sae- 
culo  ,  haec  de  Veseri  scribit  de  Vir.  Iflustr.  Co?isul 
bello  Latino  conlega  Manlio  Torquato  ,  positis  a/jtid 
f^eserim  Jluvium    castris.   De  hoo  Manllo    Torquato    lo- 


lam  etiam  qiiarlo  SL-ieculo  urbem  marilimam  fuisse.  AdisisCi.au- 
clorem  loco  citato. 

Ad  cilceiti  ad  hanc  evertendam  quorundam  opinlonem  valeat 
Liyii  lib.  XXIII.  c.  24  afferre  auctorifatem  ,  qui  sic  de  Nola 
Hannibaiem  milites  alloqusntem  inducit :  Expugnatc  Nolam  cam~ 
yiestrem  urbem  non  Jlumine  .,  non  mari  septam,  Ex.  quibus  verbis 
vide  5  quam  clare  pateat  hoc  falsum  esse  ,  quod  NoU  antiquitus 
vicinum  habucrit  |jiare,, 

T.    L  i3 


qiiente  idera  tracllt ;  Latino^  apiid  Veserim  Jluvium ,  De^ 
cii  conlegae  devotione  superavit.  Sanfelicias  cle  Situ  Camp. 
aliique  recentiores  Veserirn   neqae  urbem  ,  neque  fluviuin 
fuisse  scribunt.  At  Rogadeus,  Stato  cle'  popoli  Cistib.  pag. 
171   hunc    ab  Aurelio    Victore  fluvium    descriptum  esse 
seutit  Sarnum  _,   vel  Sebetbum.  Livius  vero  ubi  de  pugna 
loquitur  Romanos  inter  ,  et  Latinos  orta  ,    in   qua    Con- 
sul  Publius  Decius  morluus   fuit ,  hacc ''prodit  Hb.    VIII. 
c.   8.  Pngnatum  est  haud  procuL  radlcihis  Vesum  'fnontis^ 
fjua    via  ad    r^^eserim  ferebat.  Ex    his    scriptoris    verbis 
fbrtasse  colb'gitur  ,  Veserim  yrbem  fuisse.    In  tanta  scrip- 
torum  discrepantia  ,  utrum  urbs  ,  an  fluvius  fuerit,  haud 
certe  adhuc  res  istbaec  conflrniari  pbtuit.    Opidulum  ego 
^,,  fuisse    autumarim  ,    et    fluvjum  cum  Cluerio  Ital.  antiq. 

bb.  IV.  c.  5  sic  scribente  :  Omnino  ergo  concludo  ,  non 
Jlumen  ^  sed  castellum  aliquod ,  aut  opiduluni  fuisse  p^e- 
serim  sub  radicibus  F~esuvii  inontis ,  ad  quod  K^ia  ducebat 
publica  ab  urhe  celeherrima  Capua.  Pellegrinius  DIsc.  II. 
par.  23  lapidem  affert ,  ex  quo  olim  probatur  gentem 
cxtitisse  Veseriam  nomine.  Ea  urbs  tandem  fortasse  Ve- 
suvianls  conflagratlonibus  fuit  absor[jta. 
T!;ora,  lHovx  loHge  a  Vesuvlo    ad  eiusdem  radices  fult    urbs 

Thora ,  cuius  meminit  Florus  bb.  III.  c.  20  ubi  de  Spar- 
taco  gladiatore  sermonem  institult  ,  atque  de  illis ,  qui 
eum  sequuti  fuerunt  :  Exitu  invio  ,  nihil  tale  opinantis  du- 
cis  subito  impetu  caPlra  rupuere  :  inde  alia  castra  ; 
■  deinceps  Thoram  ,  totamque  pervagantur  Campaniam 
Velleius  Paterculus  etlam  eandem  memorat  lib-  II.  c.  16 
Nepos  Decii  Magii ,  Canipanorum  principis  celeberrimi , 
et  fidelissimi  viri  ,  tantam  hoc  hello  Romanis  fidem  prae- 
stitit ,  ut  cum  legione  ,  quam  ipse  ih.  Jrpinis  conscripserat^ 
Herculaneum  simul  cum  T.  Didio  caperet ,  Pompeios  cum 
■L,  Sylla  oppugnaret ,  Cosamque  occuparet.  Ex  recitatis 
praefatorum  scriptorum  auctorltatibus  eruitur  satis  ,  ean- 
dem  urbem  diversam  esse  nomine  ,  nempeTboram,  Co- 
sam ,  vel  Cossam.  Strabo  bb.  V.  eam  Etruscos  aedificas- 
se  scribit ;  hauc  foctassc  exlitisse  ubl  nunc    esl  /a    Torre 


del  GrecO  ad  mare  dicitur.  Paucls  abliinc  annis'  cflfossa 
urbs  videtur  ,  quam  quidam  heic  ponunt.  Yerura  enim- 
vero  id  aftirmare  non  ausim.  Nam  tx  aediiiciis  usquc 
modo  erudeiatis  Tunis  Octavae  urbem  potius  ,  quam 
villam  esse  apparet-  Sed  quis  iulerirn  affirmare  id  femere 
possct  ?  Fueritne  ea  urbs ,  an  alicuius  divitis  nobilisque 
Ilomani  villa  ?  Hoc  in  dubio  sane  est.  Nam  ex  paucis 
«sqne  modo  detectis  aedificiis  ceteroquin  hoc  audenter 
haud  dici  potest,  Praeterea  quo  nomine  donanda  sit  Tho- 
ra,  utrura  an  aliud,  res  esse  expendeuda.  Ad  invesligandam 
vero  aliquam  urbem  ,  necesse  est ,  ut  lapides  ,  et  alia 
reperiantur  ;  hinc  iisdem  inventis  nomen  imponitur.  At 
neque  statuae  ,  neque  lapides  usque  adhuc  detecti  ;  am- 
biguum  igitur  omne.  Quo  vero  in  loco  ea  urbs  ponen- 
da .''  in  ea  forsitan  vicinitate.  Sub  Vesuvio  ,  et  praeser- 
tim  non  procul  a  mari  immensa  veterum  aedificiorum 
rudera  sub  Vesuvianis  ipsis  ruinis  restant  haud  effossa. 
Ex  Flori  tandem  ,  aliorumque  scriptorum  testimouiisante 
allatis  ,  urbem  Veserim  ,  Thoramque  in  Vesuvii  montis 
vicinitaie    extitisse  certissimum  est. 

Prope  hanc  fuit  alia  ,  cuius  tantum  extal  mentio  in  Op«t«nti, 
tabula  Itineraria  Antonini,  Cluerius  Ital.  ant.  lib.  IV.  c. 
5  Opulentos  scribendum  censet.  Nullus  aactor  est ,  qui 
liuius  facit  mentionem  neque  ex  antiquis  ,  neque  ex  re» 
centibus.  Idera  auctor  recle  autumat  Stabias  inter ,  et 
Herculaneum  ponendum  hoc  opidum  ,  idque  nunc  esse 
la  Torre  deW  Annunziata ;  verum  opidum  ulrum  ,  ^n 
vicns  ,  incertum. 

Inter  alias  incerti  situs  urbes  memoratur  Caedia,  qaae    rabemao 

potius   vicus   erat  in  campo  Falcrno.   Non    procul    fuisse   '""''''"*• 
creditur  a  Campo    Caeditio   circa    viam  Appiam  ,  et  in  eo 
piit)licae  cauponae  nomine  Caeditiae  Tabernae  ,    nunc  la 

Torre  tle'  Bagni.  Festua  de  Verb.  Sign.  de  hisce  sic  lo- 
quitur  ;  Caeditiae  Tahernae  in  via  Appia  a  domini  nomi- 
n&  vocatae  sunt.  At   PeUegrinius  disc  II.  art.   lo   desum- 

psisse   nomen  non  a  domino  credit ,  sed  fortajse  ab  urbe 

vicina  ,  vel  viGO  Caedia  dictas  tabernas  fuisse. 


■92 

Linst».  luxfa  Hallcarnassaeuin  liJsI.  Iib.  lll.   c.  5  cxtitli  allud 

opidnm  Larissa  nomine  in  campo  Falerno,  quod  a  Pe- 
lasgis  aedificatum  prodit.  Sed  nec  Strabo  ,  ncc  Plinitis  ^ 
nec  aJii  auctores  eiusdom  url)is  mentionem  faciunt  j  quid 
igifur  djcendum  de  Halicarnassaei  texlu?  fortasse  corruptus 
fuit  auctoris  locus. 
ciaudi! Foruia.  Claudii  Forum  ,  nnnc  i  Ventaroli ,  mhs  veluita  cunt 

EplscopHtn  ,  quae  Porphirionis  extitit  aevo.  Hanc  fuisse 
adhuc  anno  MCX.  sunt  quidam  qui  scribunt  ,  et  haud 
procul  a  Sidiclno  positam.  Pratillius  Via  App.  lib-  III.  c. 
6  non  longe  a  ponte  Campano  sitam  credit,  qui  deci- 
moquarto  ab  Capaa  lapide  supra  viam  Appiara  distabat, 
Nomen  ab  Claudii  alicuius  fortasse  familia  usurpavit.  Hu- 
iusce  urbis  ruinae  ad  octavum  Sinuessae  milliarium  vi- 
suntur. 

Vescia.  Vcscia  etiom  fuit  inccrti  situs.   At  Pratllllus    ibidem 

eandem  haud  procul  a  Massico  montc  fuisse  credit.  Idenj 
marmor  affert ,  quod  nunc  Capuae  prostat ,  ex  qao  erui- 
tur  ,  extitisse  quoqae  olim  Vesciniara  gentem. 

Papia.  Prope  Capuam  iuxta  Pellegriuiura   ibidem  fuit  Paplsy 

et  iuxta  Pratillium  loco  cit.  nou  longe  a  Liri  flumine  , 
ia  loco  qni  adhucdum  dicitur  il  capo  di  Pappola. 

Priae.  Inter  Mlnturnas ,   sive    Lirim  ,  et    Formias    fuernnt 

Pyrae  ,  quod  opidum  a  Plinio  tantum  memoratur  lib.  III. 
c,  G  his  verbls  :  Caieta  portus  :  opidum  Formiae  ,  Hor' 
miae  prius  olim  dictum  :  iit  exislimauere  antiqitae  Lestry- 
gonum  sedes.  Vltra  fuit  opidvm  Pyrae ,  coloniae  Mintur- 
nae  ,  Lyri  amne  diuisa.  Haec  urbs  huius  auctoris  tempe- 
slaie  iam  interciderat  ,  et  ubinam  fuerit  sita^  incertum 
apud  geographos. 
cossa,  Mcie,  Fucrc  ct  alia  opida ,  eaque  Cossa  ,  Mele  ,  Fulsulae, 

o"bitamum!' e'  Orbltanium  ,  quae  parum  ab  Telesia  extiterunt,  et  ad 
Saranites  fortasse  pertinuerunl.  Livius  narrat  Fabium  Ma- 
ximum  capto  Casilino  ad  expugnandam  Telesiam  ,  et 
Compulteriam  appropinquasse.  Hinc  scribit  lib.  XXIV. 
c.  10.  Fabius  in  Samnium  ,  ad  populandos  agros' ,  reci- 
piendasqve   annis  ,  quae   defecerant  urbes,  processit,  Itaque 


.^3 

Caudinvs  Samnis  gracius  de^uis^atus  ;    pervstl  popiilatique 
lale  agri ,  ptaedae    pecudum  ,  hcminumque    actae.    Opida 
\'i  capta  •■)  Compultcria  ,    lelesia ,    Cossa  ,   Mele ,   Fulsulae^ 
Orbitanium.   Ex  huiiis  aucloris  verbis  liqutL  ,     hasce  olim 
urLss  ati  Samniles  Caudinos  perlinuisse  ,   easque  Telesiae, 
et  Compiilteriae  vicinas  fuisse.  De  Cossae  igitur  silu  du- 
bitatur  ,  eaque  urbs  salis  differeus  fuit  ab  Irpinorum  Com- 
vsa.  Mele  fuit  ubi  i:i  praeseutiarum     dicitur    Melizzano. 
Fulsulae  prope  Fa\'icchio  fuere  ,   qui  locus  parum  distat 
a  Telesia.   Orbitanium   forlasse  non   procul  a  vico  Ducen- 
ia.  Dc  hisce  opidis    nulla    nunc    temporis     rudera  super- 
sunt,   et  nonnisi  uomen    ad    posteros    tantum    pervenit  y 
binc  recte    concludit     Chierius    llal.    ant.    Hb.    IV.  c.    8 
Neque   haec    tria  ,     Compulteria ,    Fulsulae  ,     Orhitanium 
quihus   locis  fuerint  ,   constat. 

Vbinam  fuerint  Rufrae  sitac  ,   adhuc  disputatur.  Ma-^"'^'"'  ^'!*"* 

...  ,       '  .      *■  ,  ,.    iiae,  elBatuIui» 

gna  eruditos  inter  ,  et  geographos  contentio  vertitur.  AIii 
alia:   Servius  illum  Virgilii  i£n.  VII.  v.  789  locum  explicans 

Qai  Rufras  i  Balulumque  tenent ,  atquearva  Celennae. 
ila  scribit :  Bufras ,  Batulumque  castella  Qampaniae  aSam' 
Tiitihus  condita.  Cluerius  hb.  IV.  c  S  de  Rufris  ita  scri- 
bit  :  Est  autem  opidum  Episcopale  in  extremis  Irpinoruni 
fnihus  ultrd  u4penninum ,  et  Qompsam  situm.  Cellarius 
Geogr.  ant.  lib.  II.  c.  9  eum  locum  supra  Teanum  ad 
orientem  ponit.  lustianianus  landem  Dizion.  de!.  Regno 
di  Nap.  artic.  Rmo.^  ponit  ia  Etjcania  in  dioecesi  Mura- 
na,  Verum  utrum  Rufrae  iu   Campania  ,  an  in  Lucania^  ^ 

vel  Irplnis  fuerint  ,  difficile    de   eius   situ    dictu  est ,   aeque 
ac  de  Cclenna  ,  et  Baiulo. 

Sunt  qui  scribunt  hoc  opidum  decimo  terlio  japide  "Crbana  opi 
ab  Capua  fuisse  dissilum  super  viam  Appiam.  Peutingeri  ^'**' 
Odeporicum  quarto  iapide  a  Campano  ponte  distare  ait. 
Eius  fiicit  menlionem  Plinius  tib.  XIV.  c.  6  Iioc  modo  : 
Falemus  ager  a  ponte  Campano  ]aeva  petentibus  J^rha- 
nam  ,  Coloniarn  SjLlanam  contrihutam  ,  incipit.  Vbi  vide, 
Syllam  beic  Coloniam  deduxisse.   Quo     tcmpore    eiusdem  ' 

accidcrit  cversio  ,  haud  conslat.   Extal  marmof  a    Pratil- 


lio  reckatum  lib.  II,  c   lo  In  quo  de  hac  cblonia  oaur- 
rit  mentio. 
■E  fguuua,  Tegianum  ,    vel  Teglanum    utrum    urbs  ,    an    vicus 

Fuerit^  incertum.  De  eius  situ  dubitaliir  ^  cum  nulium 
existat  mouumentum  ,  praeter  nomen.  Sunt  qui  scribunt, 
locum  hunc  in  Carapania  exlitisse  _,  et  haud  procul  a  No- 
la  ,  et  ubi  hodiedum  vicus  est  ab  indigenis  dictus  Palma. 
Cluerius  ibid.  urbem  fuisse  aulumat ,  ita  ut  Coloniae,  vel 
Municipii  raeruerit  dignitatem. 

Atque  hae  sunt  Cathpaniae  urbes ,  atque    vici    uhra 
citraque  Capuam.  Verum  lectorcs  monitos  volo,  non  om- 
nia  hactenus  descripta  loca  extare.  Recens  Carapaniae  sta- 
tus  est  penitus  ah  antiquo  mutalus.  Vrbes  celeberrimae, 
et  villae  quondam  Romanorum  deliciae    a    Barbaris  ,    et 
teraporis  edaeitale  sunt  eversae.  Super  antiquarum  urbium 
aggestionibus  nova  opida  condita  fuere  ;  diversa  inde  iis- 
dcm  nomina  indiia.   Inter  tot  igitur  urbes  ,  quarum   me- 
moria  fuit  obhterata  ,  solum  Ilerculaneum  ,    et    Pompeii 
ad  nos  integrae  urbes  pervenere  ,  de  quibus  nunc  sermo 
-  jnslituendus. 


SxpMdiT  MMsn  PRij^tm, 


5i 

LIBER  SECUNDUS. 

P  R  O  (E  M  I  U  M. 


,/j[d  arenas   F^esuvianas  nunc  descendere  fas  est,  quo 

magnificas  olim  illic  urhes ,   nunc  vero  post   iot  saecu- 

lorum  /ongaevilatem   eruderatas  attentis  oculis  animad- 

veriamus.  Hinc  nos  primum  Herculanei  ,     et    Pompe- 

iorum   lectovls  oh   oculos  originem  :   inde  ruinas  a  V^C' 

suvio   actas  proponemus ;   hinc  templa  ,    domos^  urhimn 

vias  :   hinc  tot  aera  ,    ac    marmora ,    tot    anaglypticas 

iahulas  ,  vcisa  ,  scalptas  gemmas   descrihemus  ,     quae 

erutae  ex    duohus  nohilissimis  opidis  fuere ,    et   Nea- 

politanum  Borbonicwn  Museum  adeo  locupletarunt,  ut 

illud  totius  orhis   celeherrimum  sit  hahitum.  Miraculujii 

hoc  duhio  procul  naturae  putandum  ,  quodpost  tot  sae- 

cula  wbes  integrae  quasi  eadem  forma ,    iisdemque  ae-^ 

dijiciis    ad  nos    usque    pervenere:     Quaenam     i^egio  , 

quodnam  regnum ,  quinam  terrarum    orhis  angulus  ha- 

bet  adhuc  urhes   integras  longam  pone    tempestatem  ? 

Laudabunt   aliae   gentes  tot  praeclaras  naturae  ,  et  ar- 

tis  cum    velustas  ,  tum  recentes    magnificentias ;  Nea- 

politanum   vero  solum  (    ut   tot  alia  cuiuscunque  gene- 

ris  opera  praelereamus  )   hasce  duas   urhes  nuper  eru- 

deratas   servat    adhuc  ,    quae  profecto    cvivis  antecel- 

lunt  miraculo-   V esuvianae    conjlagrationes  ,  et  praeci- 

pue   prima    quae    accidit   Titi    aevo ,    Herculanewn  , 

Pompeiosque  urhes   ad  nos  usque  sartas  tectasque  ser- 

vavit.  Nonne  igitur  ,    ut  ita  dicam,  V^esuvio  grales  agen- 

dae  ?   Quae  cum  ita  sint ,    singula   Iiaec  secundo  lihro^ 

quoad  in  nohis   situm  erit  ,  lectoris   ob  oculos  ,  faven- 

ie ,  DE  O   descrihemus- 


9<S 

C  A  P  U  T    I. 

Herculanei  urbis  effossio  :  portus  suh  Relinae  nomnie 
salutalus.  Hercules  urbis  conditor:  urhis  situs.  Quae- 
nam  gcntes  eam  occuparunt :,  quo  anno  Ronmni  ea 
sunt  poiiti  :  villae  nohiles  ,  etquo  tempore  prima  urhis 
acciderit  ruina.  Vtrum  post  conjlasralionem  Hercula- 
neum  ,et  Pompeii  rursus  fuerint  habitaUid.  Hercula- 
neum  Colonia  ,    el  Municipium. 


#u3njo  uiLi 


Ifftsa"/  ^^"^  ^'"  est,  cum  apudPorticum  ("1},  \x\\o  la  Real 


(i)  Porticiis  nomcn  ab  Herculis  porticu  dcscendit,  cuius  me- 
minit  Pulronius  Satyr.  c.  106  quaeque  uli  creditur,  in  illa  con- 
llagralionc  fiiit  iiBuiunis  ,  qua«  accidit  impt^ranle  Tito  Vespasia- 
iii  lilio  ,  qnaque  porticu  Ilcrculanenses  cxules  ,  ct  deferriti  usi 
fuere  ad  rursus  incolenduin,  qui  postea  locns  Porticus  fuit  niin- 
eupatus.  Ante  patrios  scriptorcs  doctissimus  Burmannns  iara  nd- 
Botarat  iu  luinc  Petronii  locum  :  ISisi  uileUigainiis  in  opido  Her- 
culaneo  ,  quod  Herculenm  urbem  vocaI  Nuso  ,  Porticum  fuisss 
Herculii  ,  ubi  illa  acciderint.  Vide  qua»  sentit  CU  Jgnarra  in  hanc 
Tecem ,  de  Palaestra  Neapol.   c.  5  png.    188. 

Vernra  haud  obstanla  Pcrronii ,  cl  Bnrmanni  anctoritate.,  San- 
ftlicii  opinionem  in  medio  afl^reiaju*,  qni  in  diversflm  ab  his  ablt 
sententiam.  Is  enimdeOrig.  Carap.  pag.  iiGpost  descripta  ahu 
Campaniae  loca,  «bi  de  Porticu  mentionemfaeil  ,  haec  subiunglt  ; 
Poriicus  .  .  .  .  ab  antiquo  portu  proxime  F.etimie  ,  sive  Hercu- 
lanei.  Ex  quibus  verbis  colUgit  aHctor  ,  Porticum  vicum  ab  an- 
tiquo  potius  vicini  opidi  Hereulanei  porlu  nomen  desumsisse  , 
quam  ab  Hcrculis  portieu.  Hic  enim  portus  prope  hanc  nrbem 
dubio  procul  eititit.  Huitjsee  menlionem  faciunl  Dionjsius  Ha- 
licar.  ct  Strabo  lib.  V.  Geogr.  Nee  mirum  si  nunc  temp«ris  nui- 
lum  htiius  exlet  testigiu»  :  nara  assid>uae  Vesuvianae  conflagra- 
liones  loci  faciem  penitus  mutavere.  Porlura  vero  hunc  fuisse  ta- 
■1«  credilnr  Portie^im  inter,  et  Retiiinm  villas  ,  seu  pagosbodier- 
«os  ,  ubi  nunc  extat  regium  castrum  ia  lo«o  ,  cui  nomen  Gra~ 
ncttello  ,  ubi  praerHpti  ,  et  imnianes  scopuli  a  Vesuvio  eractatj 
Ifistim  adspectflnluri  H««  lairctk^p  aUq.ui«  ,  si  «jui  <^  p»rtus    liv)- 


^  ^7 
mlla  cli  Portici  (  qui  vicus  amoenissimus,  et  totius  Cam- 
paniae  pulcherrimus  est,  etRegum  Neapolitanorum  ad  ru- 
sticandum  opportuna  sedes  )  quidara  lapicidae  puteum  ef- 
fodientes  ,  aliquot  Herculanensis  opidi  rudera  invenere. 
Pro  certo  euim  eruditi  olim  babebant ,  eo  loci  uibem  a 
Vesuvianis  sepultam  flammis  Ilerculaneura  esse.  At  buius 
urbis  effossio  eo  iucoepit  lempore  ^   cum  regiarum  aedium 


mine  locum  hunc  Porticum  appellatutn  audierit  :  recenles  enira 
villas  ab  aliquo  vetuslo  nomrne  cfTormatas  comperimus,  ut  a  Po'- 
)ii  villa  facluin  est  Puolo  ,  a  Melelli  Me/rt  apud  Surrentum,  aliis- 
fliic  perpluribus  olira   in  Campania  Felici  existentibus. 

Sunt  vero  qui  asserunt,  Herculaneum  haud  portum  habuis- 
se  :  si  hic  extitisset,  profecto  Hannibal  eo  fuissct  potitus,  qiio  ur- 
bcra  haberei  maritimara;  ipse  enim  Neapolim  expugnare  baud 
j)otuit,  nec  etiam  Puteolos;  quibus  rcsponderaus  ,  facile  Car- 
thaginiensera  ducera  potius  Neapolira  cupivisse  Herculanco  prae- 
iCellenliorem  ,  et  Campaniae  praeclariorem  ;  ac  inde  si  ad  Hcr- 
culanensera  portum  adpropinquasset  ,  profecto  inter  duo  opida 
juoeniis  fortissima  Capuara  scilieet,  et  Neapolim  castra  positurus 
€»set.  Vide  igitur  ducera  callidissimum  ex  industria  Keapolitanam 
potins  ,  quam  Herculanensem  obsidionem  lentantem. 

Ad  confirmandam  igitur  opinionera  portus  Herculanei,  Ph*- 
T\ianns  adest  textus  hb,  VI.  c.  i6  gui  mentionem  hoAi  Retinae 
Classiariotuin  ,  ex  quibus  arguilur  ,  hos  horaines  tutos  ac  raa- 
nenles  fuisse  in  eo  portu  Herculaneum  prope  ,  ubi  classis  Mi- 
sencnsis  pars  adera>  ad  Inferi  maris  tutelam  ,  qui  Vesuvii  montis 
vicin!s  flararais  deterriti  ,  ah'o  aufugere  sludebant  ,  ut  ex  eius- 
<!«m  Plinii  auctorilate  satis  hquef. 

Unnm  heic  ad  Retinae  inteHigentlam  affercmus.  Ea  nonnisi 
ahqua  villa  prope  Herculaneum  ,  vel  eiusdem  urbis  parsesse  qui- 
dem  debebat.  Vbinam  ea  fuerit  ,  et  utrum  hodiernae  Retinae  re- 
spondeai ,  et  ulrum  Retina  ipsa  pars  Herculancnsis  portus  ,  sub 
iudice  lis  est.  Ibi  quadrireraes  aderant  :  ob  Vesuvianas  conflagra- 
tioTies  locus  hie  haud  dignosci  poiest.  Vndcnam  vero  Retina  no- 
Kien  desumpsit  ?  Quidam  cx  nostris  patriis  scriploribus  ,  Reli- 
nara  dictam  autumant  a  navium  retinaculis  ,  quibus  illae  alliga- 
lae  retinentur  ,  ne  fluctibus  ,  aut  vento  huc  illuc  lemere  impel- 
lanlur:  seu  poiius  relinacHlum  locas  intdligitur,  ubi  proprie  na- 
fimn  funcs  servantHr, 

T.    I.  ,4 


9^    .    , . 

tJiudamina  iliic  iacerentur  :  in  dubio  verleBatur  utru?n 
HerculaneuiTi  esset  ibi  sepulturu  ,  an  in  ea  vicinitate,  Hiac 
faclum  ut  cum  calidius  ad  elVossionis  opus  pereeretur 
illius  tempuris  eruditi  viri  ,  quo  nornine  baec  esset  do- 
nanda,  nescireut.  Quidam  Pompeios ,  alii  Herculaneuni;» 
alii  tandem  Retinam  esse  dictitabant  j  quidam  haud  Pom- 
peios  urbem  esse  heic  conditam  asserebant  ,  cum  ipsa 
extitit  olim  ad  Sarnum  amnem  ,  ubi  hodiedum  paruia 
distat  vicus  vulgo  dictus  la  Torre  deW  Annuiiziata, 
«!«'L?bTe'ti:  Hecentiores  eruditi  ,   Hercuianeum  antea  Retinam  ap» 

nae  nomiosia- pellatam  esse ,  et  Romanae  classis   lutam  fuisse  stationem 
"  ^""'  sunt   arbitrati.  Nam  ipsi   huoc  ohm   locura    firmissimuni 

eiusdem  classis  portum  fuisse  censeut ,  in  quem  saepe 
Romani  confugiebant.  Re  sane  vera  Plinius  hb.  V'I.  ep.  i6 
verba  facit  de  naulis  ,  mihtibusque  Romanae  classis  hoc 
modo ;  Relinae  classlarii  imminente  periculo  exterriti 
(  nani  eavilla  suhiacehat  i  ^ec  ulla  nisi  navibusfugay 
ut  se  tanto  discrimine  eriperent ,  orahant.  Hunc  Plinii 
locum  quidam  interpretes  male  audier uui ;  jmo  uti  adoo? 
tavit  Ci.  Vetranius  Prodomo  Vtsuv.  pag.  uq  tot  inter« 
petrationes  accepit ,  quot  sunt  Vesuvii  ipsius  cineres.  In^ 
ter  ceteros  3  quos  inter  exorta  pugna  ,  adnutnerantur  La^ 
niius  ,  et  Mecaltus  ,  qui  ultro  citroque  non  semel  j  sed 
millies  seipsos  literariis  certaminibus  dilacerarunt.  Nani 
unus  hanc  villam  Miseni ,  aiter  sub  Vesuvii  radicibus  po- 
nit  :  necnon  Plinianum  ila  corrumpunt  textura  ,  ut  ipsj 
ilhim  diversimode  interpetrentur.  At  nihil  his  obstanti- 
bus  Cl.  Martorehius  Theca  Calam.  tom.  \\.  pag.  686 
hanc  villam  fuisse  scribit  sub  Vesuvii  pedes  ,  ubi  nunc 
etiam  adsurgit  ,  et  eandem  a  quodam  Paetino  nomenusur- 
passe  ,  cuius  meminit  Tullius  ad  Atiic.  lib.  XIV.  ep.  16 
eumqoe  virum  Consularem,  et  divitem  fuisse  prodit  ^ 
qui  ia  Hercnlaneo  opido  pluriraum  vitae  vixerat ,  nobi- 
lemque  villam  sibi  construxerat.  Ex  ipso  TulUi  citato  lo* 
€0  ,  hunc  Paetinum  Herculanenm  apud  ,  et  etiam  apud 
Puteolos  ,  Cumasque  villas  habuisse  dicitur.  Hinc  iuxta 
Martorelhura  Paeiina  fuit  mutata  ia  Melinam  ,  et  nuas 
Resina  vocalur. 


Kaec  InJieJum  luLs  rcperla,  a  Lallnls  dlcta  full  Her- 
cuUneum  (i)  ,  et  a  poetis  urbs  Herculea,  ct  Salmae  Her- 
culeae.   Hinc  canit   Columella  lib.  X.   v.  i35, 

Quae  dulcis  Pompeia   pahis   vicina  salinis 

Ilerculeis  ...  •         . 

Hasce  salinas  extiiisse  creditur  anie  Vesuvianatn  pnmam 
confligrationetn  ,  quae  quidem  (  loci  huius  facieomnino 
immutata  )  iam  submersae  ,  et  deperditae  fuere.  AGrae- 
cis  vero  K>./tXs-tov  (2)  ,  ITpaKXavov  ^  et  Il'p>ioyX«v{oy^  ab  lla- 
jiunc    Ercolano  appellatur. 

Hanc    vero   urbem   ab  Hercule  ,   de  quo  legesie    m-fri;"'"'  * 
ferne  subiectam  adnotalionem  (3)  ,   aedificatam  fuisse  an- 


(1)  Haec  urLs  comniijni  omnium  vocabulo  veteribus  histo- 
riographis  Herculaneum  appellalur:  rerum  enimvero  inter  cen- 
tenos  unus  ex  anliquis  adest  Florus  lib.  I.  e.  8  qni  hanc  urbera 
fjeracleam  appellat.  Pyrrhicura  enira  describens  bellum  ,  et  de 
pracbo  Romanos  inter ,  et  Epirotarum  Regera  Herculaneum  pro- 
ps  seculo  sic  tradit  :  Jpud  Heracleam,  et  Campaniae  Jluvium 
IJrim ,  Laeiino  consule  i^rlma  pugna,  quae  tam  atrox  Juit^  ui 
Ferentajiae  turmae  praejectus  Obs/dius  invectus  in  regem  iur^ba- 
psrit^  coegeritque  proiectis  insignibus  proelio  excede7'e.  Ex  qui- 
bus  verbis  sane  coniicilo  ,  nuUam  esse  posse  urbem  ,  nisi  Her- 
calaner.ra  ,  quam  auctor  ponit  in  Carapania  ;  cum  enim  Florus 
Campaniam  ,  et  Lirira  indicet  ,  ea  urbs  profecto  nulla  aba  esse 
poluit ,  quam  ea  ,  de  qna  heic  nunc  serrao.  Ita  eliani  opinalut 
Salraasius  in  hunc  auctoris  iocum. 

(a)  Martorellius  Theca  Calara.  tom.  1\,  pag.  566  banc  vo- 
c«m  H'paHX£iov  a  Phoenicio  derivat  Praegnans  igne  ,  utpote  fue- 
lit  urbs  Vesuvium  prope. 

(3)  Pbires  estiiisse  Hercules  celebralissimos  ex  bistoricis 
eompertum  est  ,  quosque  a  vetaribus  pbirimis  exornatos  laudibus 
accepimus.  At  qujnam  horum  urbem  condiderit  ,  sub  iudice  ad- 
bue  bs  est-  luvat  heic  interim  pro  re  rala  pauca  adnotare  ,  quo 
tsi  aliquanlubim  patescat. 

Omnium  anliquissimus  fuit  Hercules  Phoenicius,  qui  a  qui- 
busdem  traditur  fuisse  ipsum  ,  qui  in  Sacris  Lileris  jE^iMo/  dici- 
tar.  Abraham  enim  cum  hoc  foedus  pepigisse  ex  Genes.  c.  14 
b^««t.  Hie  Tero  Eschol  utpote  magna  praeditus  virtuie  slremuvi 


100 

te  TroianiTin  Lellnm  narrant  noDnaUi.  Is  enim  postfjnam 
tyi-annos  ,  vel  latrones  HispaDiam,  atque  Galliam  iQie- 
stantes  subegit  ,  viam  per  Alpes  aperuit,  et  ia  Iialiam 
descendit ,  ubi  aunum  maDsit.  Eius  classis  post  aliquod 
tcmpus  tempestatum  causa  ad  Sarnum  amnem  prope  Ve- 
suvii  pedes  restitit  ,  ubi  eo  loci  diis  divitiarum  ab  bosti- 
Lus  ereptarum'  dimidiatam  sacravit  partera  ,  dicayitque. 
Hinc  Pompeios  condidit  arbem  ,  ubi  victorias  celebravit, 
quo  tempore  Herculaneum  aedillcavit  septem  miilia  pas- 
suum  a  Pompeiis  dissitum  ,  quod  accidit  anno  ante  Chri- 
stum   natum    IVICCLVIII.    iuxta   quosdam  chronologos. 

At  nos  procul  dubio  sepultae  urbis  situm  baud  sci- 
remus  ,  nisi  aliqua  scriptorum  auctotitas  in  medio  prodii^ 
ceretur.  Pellegrinius  Disc.  II.  paragr-  23  historici  flsus^ 
auctoritate  Sisennae  aj)ud  Noniam  Marcellum^  ad  verljmn 
Fluvia  legit  ,  illara  urbem  sitam  olim.  luisse  ad  moutem^ 
Vesuvium  supra   parvum  collem  ad  maris  altitndiuem  iu- 


dux  ab  antiquls  acsliiuatur  ,  ac  propterea  illoruai  temporuiu  ho- 
mines  ut  rerura  ignari  ,  liunc  yeluti  seniideum  ,  atque  tyranno- 
lum  destructorem  coluere  ;-  atque  inde  verum  cum  fabula  placuifr 
iramiscere.  Postea  hic' (  rautato  nomine  Eschol  in  Hercle  )  lan- 
dem  Ilercules  fuit  vocatiis. 

Multa  ipsum  ej^isse  ad  unum  omnes  narrant  scriptores;  inl<3y 
cetera  cum  Tilanibus  pngnasse  prodit  Diodorus  Siculus  lib.  I, et 
liunc  Eschol  Titanuiii  fiiisse  princlpcm  docet  Eusebius  Praepar,.- 
Evang.  lib.  IX  c.  il\  qui  Amraphel  Sennae  Regem  ab  Abraham 
narrat  superatum  esse  propter  Eschol.  Plura  hic  insiiper  Hcicli- 
les  gcssit  ,  quae  Herculci  Jabores  dicuntar.  Alios  estitisse  Hfirc-i- 
les  ex  h  storia  scimus  ;  omnium  celebrior  est  ille  ,  de  quo 
heic  scrmo.  Phira  si  capis,  adeundus  Baiardus  in  opere  quod- 
inscripsit:  Prodotno  clelle  antichila  d'  Ercohmo;  in  hoc  serieni 
per  quam  texuit  longam  auctor  de  cunctis  Herculibus ,  qui  ohm 
cxtitere  :  altarnen  nihll  quidpiam  de  Herculanco  ,  et  Pompeiis 
verbuni  appiiisit.  Credidcrim  igitur  ,  si  hic  auctor  opus  absolvis- 
sct  ,  inonumentura  profecto  suoruin  laborum  posteritati  memo- 
randum  reIicturum.:Praeter  hunc  si  alia  de  Hercule  quaeris,  adis.s 
Vcnutum  l)escrizione  delle  prime  scoverte  di  Ercolano .,  ubi  re- 
clc  coniicit  ,  hunc  Herculera  fuisse  eiusdera  urbis  conditorem. 


ter  diios  fluvios  Sarnum  (f)  scillcet ,    ct  Sebethum.    Eu 


(i)  Alii  locum  hancSisennae  ita  legunt  :  Sarnum  intei\  et 
Dracomnn.  Hinc  (juanloquidcm  ad  Draconem  vciiiiuus  ,   hand  abs 
re  erit  aliqua  de  eodem  enucleare.  Iluiusce  fluvii  raentionauifa- 
cil  Procopms  de  bello  Gotb.  lib.  IV.  c.  3G.    Cliierius    Ital.    an- 
tiq.  iib.  IV.  c.  5  huuc  fluvium  uullLun  ahum    fuisse     autumat  , 
quiim  Sarnum    ipsum  :   prinuua  quod    Procopius  huius  fonles  a'i 
Vcsuvium     ponit;  secuado  quod    tradit  fluere    Nuceriam    prope. 
Ncque  vero  Fellegrinio  est  credendum  ,    qui    ut  probet  ,    Draco- 
nem  extitisse,   Archivii  Trinitatis  Cavensis  aucloritatem  affert  Disc. 
II.  par.  ^4  "^>'  ^^  QuYio  Biacoji/io  ^  el  Djnconcello  occurihmen- 
lio.   IScque  ctiam  illorum   aucloritati  adstipulandum  ,  qui  asserunt 
hodiedum   in   sublerraneis  Vesuvium  prope  alveum  estare,  quem- 
fjiie  aiunt   nostra  fempestafe  per  mediam  Turrim  Oclavam  per  sub- 
tarianeas  labi  scatebras.  Nec  vcro  tandem  illorum  dncenda  est  opi- 
nio,  qui  asserunt  ipsam  Turrim  Oclavam  nHnc  aquis  quam  masi- 
mis  abundare  ,   quae  cx  Vesuvio  proccdunt. 

Cl.  Velranius  in  Sebellii  Vind,  c.  7  validls  arpumeniis  nc£;a- 
re  nititur  es  Nolanae  hisloriae  Collectoris  auctoritate  ,  ubiscribif, 
imnc  Vesuvianum  Dracontium  nunquamextitisse.  Hinc  ar£;uit  hunc 
fuisse  cundem  ae  Sarnum  ,  haud  obstante  Surrentini  auctoritate 
in  Hist.   Vesuv.  c.   21   qui  hunc  fluvium  olinj   decurrisse  probat^ 

Ad  Vetranii  nostri  auctoritatem  aliam  addemus  es  Remondi- 
nio  deprojnplam,  qui  in  Hist.  Nol.  lib.  I.  c.  ic)  fajsrim  omnino  cs- 
se  scribii ,  Dracontium  fluvium  estitisse.  luxla  eundcm  hic  flu- 
vius  idem  cst  ac  Sarnus  ,  nec  aliter  intclligenda  Procopii  aucto- 
ritas ;  hic  enim  fluvius  satis  esset  parvus,  et  brevis  longitiid:nis; 
oum  Graecns  auctor  ilJum  n;Ognum  esse  scribit ,  etsi  iusta  alios, 
qui  eiusdeui  cursura  estcndunt  a  Vesuvianis  caveis  ,  reclo  cursu 
ad  Tutrim  usque  Oclavam  fluitare  dicatur.  At  concedamus  Pio- 
copium  hunc  fluvium  appellare  Draconem,  idque  verum;  id  eium 
Laud  mirum  ,  cum  hic  auctor  Goihorum  lustoriam  eo  elucubra- 
vit  loco  ,   ubi  nostrornm  locorum  topograpLiam   ignoravit. 

Concludendum  igitur  ,  Draconlium  esse  ipsuni  ac  Sarnum. 
Quod  si  quis  fluvius  in  Turris  Octa^ac  sublerraneis  nunc  tcm- 
yoris  subterlabitur  ,  is  vel  aliquis  Sarni  ipsius  rivulus  ,  vcl  alter 
jgnofi  nominis  fluvjus  profecto  est.  Re  sane  vera  eruditus  Sianns 
in  opcre  ,  quod  nuper  cdidit,  Meiuorie  di  Sarno  pag.  3o  et  scqq. 
aulnmat  ,  fluviura  raultis  abhinc  saeculis  in  his  locis  cxcurrisse 
sab  nomine  Draeonis  ,  vel  Vescris ,  el  hunc  dJfferenlem    sb  Sar- 


lOZ 

eiustlera  verba  :  Qaod  oplduTn  tumulo  excelso  in  loco 
prope  mare  pavvis  moenihns  inter  diios  Jluvios    Sebe- 

ihum  ,  et.  Sarnvm  inlva  Vesuvium   coUocatos 

transgressus  flumen ,  quae  secundum  Herculaneum  ad 
mare  periinehat. 

^''""sri."'*"  Haec  vero  urbs  arcem  habuit  munitissimam  in  par". 

vo  maris  f.roraontorio  ,  eiiisque  portus  adeo  tuius  fuit  , 
ut  a  veniis  defenderelur  horribilibus  ,  et  praesertim  ab 
Africo.  liinc  portus  evasit  celebris  ,  ut  narral  HaUcaraas- 
saeus  ita  scribens  lib.  XLIII.  A[//£yocs  ^e^xfovs.  ixovsci' ^  tutum 
habens  portum.  CI.  Winckelmannus  lettre  sur  la  der.ou- 
Terte  d' Herculanum ,  Dresde ,  pag.  5  hanc  urbem  super 
idem  promontorium  fuisse  arguit.  Hinc  proJit  ^  assiduas 
Vesuvianas  con£l.agrationes  loci  faciem  vertisse  ,  ac  pro* 
pterea  mare  ipsum  eo  loci  maltum  fuisse  elevatum,  ut 
evenisse  tradit  in  Holiandiae  mari ,  ubj  litijs  raulium  a 
mari  erectum  adspicilur. 

(pi,»«am  gctite»  Sicut  vero  e  Strabone  hb  V.  edisclmus,  prim-um  ab 
mm.  Oscis ,  a  Cumanjs  demde  ,  a  Tyrrhenis,  aliisque  per  ov- 
bem  occupata  fuit  utbs  diversis  lemporibus.  Osci  enim 
primum  ^  utt  quorundai^i  opinio  fert  ,  eadera  gens  fuit , 
ac  Opici ,  appellati  etiam  Ausones ,  et  Aurunci^  qiii  Ita- 
llae  vetustissimae  existimanlur  gentes.  Osci  vero  per  lon? 
gam  tempestatem  Campaniam  quondam  occuparunt  ad  mon- 
tem  usque  Vesuvium.  Pcr  alios  vero  auctores  compertum 
habemus  ,  plures  post  annos  ab  eiusdera  urbis  aediljcalio- 
ne,  in  Itah'am  quondam  eommigrasse  geatem  ,  Cuma.nos 
nempe  ex  Euboea  iusula  derivatos  ,  qaae  ul  fera,  et  strc- 
nua  Cumas  petiit ,  illamque  condlderuut  urbem  ,  et  vi- 
cinas  naliones  belli  iurs  sabigentes  ,  HerculaDeai.n  occupa- 


RO  flumiBC  fnisje  ,  ipsumque  deperditum  ob  assidaas  Vesuvianns 
conflagrationes.  Praefatus  auctor  Prccopii  asictoritate  probat,  Dta- 
conem  orlginem  ab  Vesuvio  habuisse  ,  cuoi  Sarnns  a  Saro  rioa- 
te  deriYat  a  Yesavio  satis  dissitus. 


io3 
funl ,  quod  opidutn ,  tit  e  Strabone  ediscimus^  magaam 
auie  detectionetn  fueiat  passum. 

Si  autem  Mantuano  vati  Mn.  VII.  v.  733  et  seq. 
praestauda  est  fides  ,  et  seposita  poetica  narraiione  ,  Te- 
leboae ,  sive  quod  Graeci  fuerint ,  sive  Plioenices  ,  cuui 
io  Iialiam  pervenissent,  Capreas  insulam  occnparunt.  li- 
iorum  rex  Telon  iam  senex  nympliam  Sebetiiidem  in  ma- 
trimouium  sibi  conlocavit  :  ex  his  nuptiis  ortus  Oebaius, 
qui  patre  e  vivis  erepto  ,  nec  insula  contentus  ,  sua  vir» 
tule  alias  bello  gentes  subegit.  Idcirco  cum  leges  ad  pa- 
catos  ferret  ipse  populos  ,  eiusque  virtute  et  armis  corti- 
piilsi  oranes  iili  gererenS  morem  ,  propinquae  ipsi  se  subie- 
cerunt  genles ,  in  cuius  etiam  potestatem  cecidit  Hercula' 
neum.  Ipse  Oebalus  adhuc  vitam  agebat ,  cum  Troiani  ia 
Iialiam  adnavigarunt  5  quapropter  cum  J^nea  e^rum  duce 
amiciliam  coustituit. 

lucertum  vero  est  quonam  evenerit  aevo,  ut  Hercu- Cumani ,  in.ie 
lanenses  in  Cumanorum  transierint  pOtestatem:  haec  enim  jyThenV  uu^ 
gens  multo  fuit  polenlior  ,  quam  alia  quae  qiiidem  seauio-  ^^"^    Hoinani 
n  aevo  etiaui  m  Komanorum    pervemt    domnnum.  Post    ten«er8at, 
Cumanos  a  Samnitibus  Herculaneum  fuit  administratum, 
ante  quos  a  Tyrrh-enis  occupabatur,  qui  Campania  domi- 
nali  sunt  annis  pluribus  ,  et  Samnites  eorum  liuiiimi  jjost 
longura  cum  iisdem  bellum  gestum  ,  et  taudem  defati^a- 
ti ,  pace  reddila  statuerunt  ,  ut  Tyrrheni  Campaniae  illis 
cedtrent  pariem.  At  factum  est    ut    Samnites    cum    iure 
belli  eas  occupassent  regiones  ,  suos  prodiderint    foedera* 
tos.  Fama  vero  est ,  noctu  post  sollemne  editum  epulum 
et  festum  ,  quo  terapore  Tyrrheni  Baccho,  Venereque  se- 
pulti  ,  en  Sainnites   perfide  in  Tyrrhenos   irruentes,  et  il- 
lorum   facta   internecione  ,    Capuam^    lotamque   occupasse 
Campanicm.  Iude   ex  peifidia   Campania  per  Samiiites  ca- 
pta  ,  et  Herculaneo   uipote  urbe  recte  munita,  novem  post 
annos   ab  iisdtm   expugnato,    eo    usque    sunt    dominati- 
donec  Romani  rerum    domini  idem  cccupaiuut,  Hanc  ora- 
nem  enarraiionem  prodit  Palavinus  auclor  hb.   IV.  c.    19, 

Ita  Romani  Herculaneo  potiii  fuere    anno    CXVIII   Q^^^^dou- 
po«t  Papirii  Atratini,  et  Nautii   Rutdii  Gonsulatum  aano  "1"^«"""  *"" 


104 

sexto  post  Samniticum  bellum.  Sammtes  tunc  teadebaot 
ad  huius  urbis  moenia  post  Volanam  ,  el  Palumbinam  cla- 
dem.  Tunc  Consul  Corvilius  de  industria  eum  illis  msa- 
nus  conseruit  semel  et  iterura  aequo  Marte  ;  Jandem  de- 
nuo  cum  iisdem  congressus  ,  ut  in  urbem  confugerent  , 
coegit. 
f  aiie  uoi.iies.  Capta  interim  a  Romanis  urbe,  cum  ipsius  situs  om- 

nibus  esset  acceptus  maris  propinquitate,  et  Vesuvii  amoe- 
nitate  ,  iidem  viri  nobiles  ,  divitesque  heic  domos  villas- 
qae  multo  auri  pondere  aedificarunt.  Florus  ubi  de  Her- 
'  culaneo  ,  vicinisque  opidis  verba  facit ,  haec  tradit  :  Om- 
nium  non  modo  Italiae  ^  sed  toto  orbe  terrarum  pul' 
cherrima  Campaniae  plaga  est  .  .  .  .  hic  nobiles  por- 
iiis  ....  hic  amicti  vitibus  montes  Gauriis ,  taler- 
ims  ,  Massicus ,  et  pulcherrimus  omnium  f^esuvius  , 
jEtnaei  ignis  imitator.  Vrhes  ad  mare  Formiae  ,  Cm- 
?v.ae  ,  Puteoli ,  Neapolis  ,  Herculanei ,  Pompeii  etc, 
iib.  I.  c  i6.  Hinc  ex  historia  accipimus  ,  Marium,  Cae» 
sarem  ,  aliosque  viros  divites  heic  villas  aedificasse.  Sene- 
ca  iJb.  III.  c.  22  de  Ira,  verba  facit  de  ali^  Caligulae  Im- 
peratoris  domo  ,  quara  ille  a  fnndamentis  evertere  propter 
eius  matris  memoriam  iusserat  ,  quae  ibi  olim  Tiberii  ae- 
vo  capliva  fuerat ,  quam  domum  satis  pulchram ,  et  de- 
litiosara  esse  prodit. 
!i'c*iit  pnma  Pfima  vero  haius  tirbis  eversio  aecidit  anoo  post  na^ 

utbu  lumi.  jjj^  Christum  sexagesimo  ,  et  quarto  Neronis  ,  et  vegesi- 
mo  secundo  /  vel  visesimo  tertio  antejmaenam  Vesuvii 
conflagrationem  ,  quae  evenit  seeando  anno  imperante  Ve- 
spasiani  filio  :  quo  tempore  motus  terrae  Campaniam,  vi- 
cinasque  urbes  evertit.  Is  accidil  Nonis  Februariis.  Pom-, 
peiorum  urbs  funditus  est  perdita  hoc  lempore  ,  et  Her- 
culanei  pars  desedit  ,  cum  vix  alia  pars  urbis  steiit.  Id 
omne  ediscimns  ex  eodem  Seneca  lib.  VI.  c.  i  Quaest. 
Natur-  Pompeios  celehrem  Campaniae  urbem  ,  in  quam 
ab  aliern  parte  Surrentinum  ,  Stabianum<fue  liius  ,  ab 
altera  Uerculanense  conveniunt  j  mareqiis  ex    aperlo 


io5 

reductnm  amoeno  silu  cingit  ^  desedisse  terraemotu  , 
vexatis  quaecunque   adiacebant ,     regionihus  ,    audivir 

mus Nonis  Felwuariis  fuit  hic  motus  ,    Regulo^ 

el  Virginio  Qoss.  qui  Campaniam  iiunquam  securam  hu- 
ius  mali  ....  Namet  Herculanensis  opidi  pars  ruil , 
duhieque  stant  adhuc  etiam ,  quae  relicta  sunt.  Annos 
circiter  XXIL  vel  XXIII.  post  motum  lerrae  supra  me- 
luoratum  imperante  Tito  Flavio  Vespasiani  filio  lota  urbs 
Vesuvianis  ruit  flammis,  Quo  tempore  Pompeii  urbspau- 
lo  ante  restaurata  ,  et  Herculaneum  misere  corruere. 

Postqnam  haec  duo  opida  a  prima  Vesuvlana  con-  J^^^^^f  ^^; 
flagratione  eversa  sunt  ,  et  illoruni  cives  sedem  alio  con- gratioaem  fue- 
Jocandam  stalnerunt  ,  haud  amplius  ea  inhabitata  fuere ;  "'^'"' ^  '  *  *' 
crediderim  vel  ipsa  ex  aliqua  parte  ,  vel  propiuquas  ipsis 
urbibus  villas  ab  igne  intactaa  restitisse.  Hinc  viciua  lo- 
ca ,  et  vici  adhuc  post  conflagrationem  ,  et  sequiori  aevo 
etiam  cohabitati  fuere  ^  ita  etiam  arbitratur  Sanfelicius  de 
Situ  Camp.  pag.  20  qui  sic  scribit :  Incendiorum  iniu- 
ria  versa  sunt  in  vicos,  Re  sane  vera  Florus  loco  ante 
citato,  qui  suam  elucubravit  historiam  Hadriano  impe- 
rante  ,  et  plures  post  annos  Titiani  aevi  ,  harum  urbium 
snentionem  facit ,  cum  scribit ,  easdem  suo  tempore  adhuc 
extare  ,  vel  saltem  propinquas  adhuc  villas  esse  habitatas. 
Herculanensium  civium  partem  Neapolim  aufugisse  nos 
edocet  vetustus  lapis  ,  quera  infra  afferemus  ,  cuidam  Mu- 
naiio  dicatus. 

Hae  igitur  duae  urbes  post  Titi  aevum  fuere  dug 
bio  procul  rursus  habitatae.  Qui  enim  fieri  poterat  ,  ut 
iliorum  nobilissimorum  opidorum  tam  cito  memoria  foret 
prorsus  obliterata  ?  Et  ego  in  eam  sententiam  descendere 
haud  dubitavi  ,  cum  eadem  post  Titi  aetatem  denuo  fue- 
rint  norainata ;  et  arbitror  ipsa  in  ea  prima  conflagratio- 
ne  haud  integra  fuisse  conlapsa,  sed  illorum  partem  ad- 
huc  extitisse  sartam  tectamque  ,  ant  saltem  in  parte  reae- 
dificata  ab  iisdem  suis  opidanis  patrlae  amore  captis.  Hoc 
vero  tam  certum  est ,  ut  post  Titum  harum  nrbium  sae- 
pius  occurrat  menlio ,  et  praesertim    Herculanei.    Praeter 

T.    I.  1$ 


io6  •  ,.  .  .  , 

citaium  Fiorum  ,  aliorura  etiam  sciipiorum  adsunt  aucto-    ' 

ritaies.  Cl.  Ignarra  de  Palaeslra  Neap.  pag.  i88  et  seqq. 
«rocul  cin.bio  censet ,  hanc  urbem  post  Titi  tempestatem 
rursus  liabiiaLam.  Qai  quidem  auclor  alibi  sentit ,  Pom- 
peios  nraesertim  quamvis  emorienies  usque  ad  Ttieodori- 
cum  fuisse  regein  ,  qui  vixit  saeculo  qumto  elabente  ab 
Ecclesia  Chrisiiana  coudiia.  Vuum  procul  dubio  ,  quod 
nostrum  coufiruiat  argumeutum  ,  est  illud  quod  in  buiu- 
sce  urbis  ruinis  reperta  ideniidem  monumenta  nonnulla  , 
quae  nonuisi  post  rilura  spectaut  aeiatem  ,  quod  magis 
probat  Pompeios ,  et  Ilerculaueum  per  aliam  profecto  ex- 
tilisse  tempestalem. 

Verum  bis  omnibus  haud  obstantibus  argumentis , 
lannellius  Dissert.  iu  Codicem  Perottinum  pag-  164  et  seqq. 
probare  nititur  praefatas  urbes  penitus  corruisse,  necam- 
plius  post  illud  fuisse  tempus.  Harum  urbium  tamen  par- 
tem  reaedificatam  esse ,  opidanosque  illas  vicatim  habi- 
tasse  saltem  probabile  esse  ait  citatus  auctor. 

Statius  bb.  IV.  car.  3  Silv.    harum    urbiura    ruinas 
commiserans  ,    cauit  ,    Vesuvium     montem    flammarum 
elobos    e    terra    evellentem     ad    coelos  ,    saxa     immania 
sustulisse ,    earumque    urbium  fundamenta    longe   lateque 
dissipasse.    Martialis    qui    floruit  post    Herculanei  ,     alio* 
rumque  opidorum  ruiuas  flens  cecinit  Epigr.  hb.  IV.  44. 
Cuncta  iacent  Jlammis ,   et  tristi  mersa  favilla  , 
Nec   siiperi  vellent  hoc  liciiisse  sihi. 
Repertum  fuit  multis  abhinc  aunis  marmor,  sed  tem- 
poris  colluvie  vitiatum  ,  quod  obm  Herculanenses  iu  foro 
Tito  Vespasiani    fdio  dedicaraut.  Ex  eo  satis  apparet,  ip- 
sum  Imperatorem  urbis  partem  e  fundamentis    restauras- 
se  a  fl.immis  auni  XLill ;  et  putandum  temporis  progres- 
su  alios  reperiundos  esse  iapides  ,    qui  rem  eandem  coa- 

firment,  ,.       i  1,    r  • 

co.on„,   et  Iim  supra  narravimus,  Samnites  obm  bac  urbe  tuis- 

Muai.ip.'.ra.  gg  iloniinatos  ,  quousque  Graeci  non  solum  hanc,  verum 

etiam  el  alias  Campaniae  urbes  occuparunt.    Quaudoqui- 

dem  Graiorum  genus  ex  Chalcidensibus  lUis  usdem  tuit , 


Colonia  ,     e* 


.    ^°7 
qul  Neapolim  condiderant ,  et  sequiori  aevo  Romani  hanc 

quoque  occuparunt ,  qnod  quidem  eo     tempore    evenisse 

arbitror.  In  hanc  urbem  Romani    Coloniam    deduxerunt. 

Adest  inscriptio  ,    sed  haec  potius  ad    regioaem    pertinet 

Herculanensem  .*  cives  enim  eyersa     urbe    in  propinquam 

confugerunt  INeapohm  post    primam    Vesuvianam    confla- 

grationem.  Ex  alio  lapide  a  Reinesio  Class.  VIL  num.  i5 

recitato  Herculaneum   Municipium  fuisse  constat.    In    hac 

insuper  urbe  magistratus  Quinquennales  ,  Duuraviri,  De- 

marchi  ,  sacrts  officiis  Epulones  ,  et  praecipue  Augustales 

fuere,  uti  ex  hoc  patet  marmore  a  Venuto  allato,  Storia 

d' Ercolano  ediz.   di  Roma  1748  pag.  33- 

(1)     O  .  D  ,  LOCUM  .  AB  .  INCHOATO 

.  .  .  .  VM  .  TECTORIS 
AUGUSTALIBUS  .  DATUM  . 


(1)     Miretur    aliquis    fortasse  Herculaneum    apud    Graecura 
opidum    plura    Laliari    serraone  disiecta  marmora  fuisse  ?  Et  ra- 
tione  quidem  :  »ed  mirari  desinet  ,  si  advertere  velil,  hanc  urLem 
Graesam    ab    antiqua     tempestate    Graiorum    assuevisse  sermoni. 
Mores  inde  ,  atque  usus  Graecorum    instar  fuere.  Attamen    et  la- 
pides  nuper  eruderati  Latiaribus  cbaracteribus    sculpti  omnes    as- 
servantur  ,  si  nonnullos  paucos  cxcipirs  Graeco  conflatos    idloma- 
te.  Causam  quidem  Romanis  tribuendam  arbitror,  qui  iamamul- 
lo    lempore  ea    urbe  politi  ,  et  eiusdem  capti  deliciis  ,  beic  fre- 
quentes  sibi  viilas  esstruxerunt,  Hinc  putarim  Herculaneum  pau- 
lalim  Hellenismo  defecisse  ,  et  praesertim  sul)eiusdem  opidi  ever- 
sionera  ,  quo   terapore  lapides  omnes  Latiari  scalptos  serraone  fuis- 
se  reperiraus.  Hinc  ne  miremur  si  tunc  ita  factum  ;   quod  et  aliis 
vicinis  Graecis  urbibus  evenisse  ex  bistoria  conipertura  liaberaus. 
Hinc  etiam  paulo  anteTilianani  couflagrationem  clves  ipsos   niu- 
talls  sponte  sua  Graccanicis  institutis  ,  et  ipso  sermone,  Latiarem 
tfnsim   usum  usurpasse  credidcrim.   Hinc  quid  mirum,    si    tunc 
plures  lapides  Latinis  cbaracteribus  fuerint  repertl?  Vernmquam- 
vis  papyri   usque  modo  evfjlntae  Graecae  sint  (  quas  quidera  pn- 
tarim  scrlplas  ante  hoc  terapus  ,    de  quo  beic    serrao    )     atlameii 
«juis  neget ,  ahas  ia  posterum  evolvendas  Latlari  lingua  ,  et  cb  1- 


io8 
rorris  octar,.  ^  Anfequam  ad  alia  progrecllamur  ^  verbum  unum  ap- 
pingere  cnrae  sit  de  vico  ,  quem  appellant  TurrimOcta- 
vam  ,  vulgo  la  Torre  del  Greco.  Hic  hodiedura  cst  ce- 
leber  non  solum  ob  pOpuli  frequeutiam  (  nam  urbem 
potius  appellem  fas  est  ob  aediticiorum  magnificentiam,  et 
accolarum  commercium  opportunissimum,  quod  exercent 
ultro  citroque  cum  longinquis  gentibus  j  verum  etiam  ob 
assiduas  Vesuvianas  conlLgrationes ,  quae  huiusce  urbis 
solum  ad  LXXX.  et  amplius  Neapoliianos  palmos  extu- 
lerunt.  Locus  hic  nunc  fruitur  amoenissima  loci  ,  coeli- 
que  clementia  ob  propinquum  montem.  In  hoc  vero  fa- 
ma  est  anno  MGGCXLV.  Reges  Andegavenses  quandam 
turrim  aedificasse ,  unde  pago  nomea  factum,  ibique  ere- 
micolam  quendam  Graecum  viuum  ,  quod  postea  Grae- 
cum  est  vocatum  ,  introduxlsse  ;  hoc  etiam  existimatum 
fuit  a  loanna  l.  Neapolitanorum  Regina. 

Hacteaus  de  Herculanei  origine  ,  alque  Ortu. 

G  A  P  U  T    II. 


ro' 
ri- 


De  primis  statids  Herculanei  repertis :  quhndo   Cai 
iuy  III-  Borbonius  urbem  ejfodiendani  curarit.  Desc.  « 
hUnr   Jheatrum  ,   Forum  ,   Templa ,  Ilypogaea  ,   do- 
mus  ;  aliae  res  eruderatae  ,  et  praesertim  statuae. 

sutuaerepertae.  Cum  hacc  urbs  10  teuebrls ,  atque  ia  Vesuvianis 
olim  arenls  combusta  delitesceret ,  cumque  a  viris  erudi- 
lis  avide  de  illa  perquireretur  ;  forte  fortuna  accidit ,  ut 
a  quodam  huiusce  loci  accola  iufelicls ,  miseraeque  urbis 
rudera  reperirentur.  In  ea  enim  opidi  vicinia  aliquot  ex 
marmore   statuae   eruderatae  fuere.  Et   anno    MDCCVlII. 


racleribiis  esse  inscriptas?  Paucis  tamen  abhinc  annis  papyros  in- 
ter  Tolumen  Latinura  fuit  evoluluna,  quod  poelae  Vurii  a  Vir- 
gilio  ,  Horatio(jue  raemorati  de  bello  Actiaco  fragiuentutn  contipet. 


109 
cum  quldam  lapicidae  aedium  fundamenla  apad  Porti- 
censeni  villam  Elboviani  Principis,  vulgo  d'  Elboeu/Em- 
manuelis  Mauritii  de  Lotliaringia  iacerent  ,  fortunate  ex 
aere  slatuas  ,  numismata  ,  aliaque  id  genus  invenere  , 
quae  omnia  (  cum  adluic  incerta  res  esset  ]  ad  Euge- 
nium   Imperatorem   Viudobonam  dono  misit  ipse  Princeps. 

Verum  effossionis  opus  ueglectum  usque  eo  luit  ,  *^"°''"  "'• "' 
donec  Carolus  III-  Borbonius  Hispaniarum  Kex  tunc  Nea.  "uiyateipTtr 
poliianum  adminislras  reguum  ,  ut  toto  conatn  darent 
operam  urbi  effodiendae  praecepit.  Quod  cum  calidius 
pergeretur  ,  accidit ,  ut  lapicidae  urbis  solum  ad  quin- 
quaginla  quinque  comperirent  pedes  ,  in  cuius  vertice 
Porticensis  ,  et  Ketinensis  vicus  erat  situs  Vesuvium  in- 
ter  ,  et  mare.  At  quo  nomiue  urbs  esset  donanda  Her- 
culaneum  utrum ,  an  Pompeii ,  eruditos  iuter  mai^na 
exorla  contentio.  Verum  pergente  tempore  factum  esl 
ut  et  urbs  Herculaneum  esset  ,  et  non  alia.  Lapides  enim 
et  statuae ,  aliaque  opidum  dubio  procul  Herculaneum 
esse  indicabant.  Inter  cetera  eruderatae  fuere  duae  sta- 
tuae  equestres  Marci  Nonii  patris,  filiique  ,  quas  Hercu- 
ianenses  olim  in  foro  ipsis  dedicarant ;  subtus  erat  in- 
sculptum  :  Blarco  Nonio  Balhi  filio  Herculanenses  P.  P. 
Praedicta  signa  bomines  repraesentant  togatos  super  equum 
sedentes  cx  marmore  scalptos ,  quae  integra  e  terra  ex- 
iracta  in  Regiarum  aedium  quondain  apud  Porticum  a- 
trio  adsurgebant  ,  nunc  in  Neapolitano  extant  Museo 
Borbonio. 

Alia  res  spectatu  digna  est  Theatrum  adhuc  iategrum    Thcatium. 
in    sublerraneis.   Hoc  enim  sicut  cetera  a  Graecis  (i)  con- 


(i)  Tliealrum  hoc  Graecae  instar  artis  architeclonice  condi- 
tum  fuisse  creJiderua  triphci  ratioae  :  primum,  cjuia  sedilia  noii 
sunt  disiimcla  a  scalariis  ,  ut  apud  Romanos  ,  ac  proinde  sedilia 
ipsa  sunt  oinnia  eiusdem  formae.  Altera  causa  est,  quia  quc.  tem- 
port  hoc  Iheatrum  est  excavatum,  magna  lignorum  strues  in 
siuere.ii  prope  conversa  anie  orchestram  fuit    reperta  ,     quuc    in 


IIO 

strui  solita  iu  hemicycli  formam  aedificatum  ,  quasi  me- 
dia  Amphitheatri  pars  fuit.  Itaque  eodem  modo  sedilia  , 
scalaria  ,  cunei ,  praecinctiones  ,  vomitoria,  de  quibus  om- 
nibus  iara  diximus  in  Amphitheatro  Campano  ,  in  Thea- 
tro  etiara  Herculanensi  extiterunt.  De  seddibus  adverten- 
dum  ,  in  Theatro  senatoribus  non  quemadmodum  in  Am- 
phitheatro  primos  gradus  ,  sed  ipsam  Theatri  arenam  ad 
sj)ectandum  attributam  fuisse.  Quae  quidem  inutato  a 
Graecis  nomine  Orchestra  ,  diro  t5u  opysia^on  a  saltando 
fuit  ap[)ellata  ;  cura  ea  certe  a  Graecis  Theatri  pars  sal- 
tationibus  esset  destinata,  ibique  pantomimi,  et  histriones 
saltarent.  lu  Theatro  Herculanensi  (i)  adhuc  visitur  Pro- 


Graecorum  Theatro  ad  saltiuira  usum  erat  necessaria.  HIg  vero 
locus  ,  ut  alibi  adnotavimus  ,  Senatoribus,  et  Vestalibus  erat  de- 
«tinalus.  Tandem  quia  a  Tbealro  Graeco  non  procul  erant  por- 
ticus ,  ut  si  exempli  gratia  ingrueret  phivia  ,  statim  popuUis  lo- 
€um  haberet  ,  quo  se  reciperet.  Haec  porticus  prout  adbuG  ap- 
paret ,  in  Herculanengi  fuit  tripUci  ordine  ,  ut  etiam  apud  Pom- 
peios  ,  cuius  pars  restat.  Confersis  Bulengerum  de    Theatro    lib. 

(i)  Plerique  ex  nostris  patriis  scriptoribus  haud  intellexerunt 
Dionis  texlum  ,  de  quonam  Theatro  auctor  scribit,  utrumde  Her- 
«ulanensi  ,  an  de  Pompeiano.  Libro  euim  XXXIX.  ubi  verba  fa- 
cit  de  Herculanei ,  el  Pompeiorum  ruinis  sub  Vesuvianis  flammii 
sic  in  Graeco  legiiur :  Wokzxs  Zm  oky.s  t6  ,  ti  H'pACiOXw2oy,  K»t 
~ij\js  IIof/irYiotw ,  £v  ^ixTpoi  Tou  6,aiXoO  ctyTvs  Kjifiii,atvo'j  KXTSj^fojE  ; 
idest  udmbas  urbes  Herculaneum  ,  et  Pompeios  populo  illius  se~ 
denle  in  Theatro .,  undique  obruit.  Martorellius  Tbcca  Calam. 
toni.  H.  pag.  56i  voeem  c/.-)X-(\s  refereudani  esse  Theatro  Hercu- 
ianensi  opinatur  ;  si  enim  iuxta  citatum  MartorcUium  auctor  Pora- 
peianuin  retuHsset  ,  relativum  ry.mr^s  adbibuissct. 

Miror  heic  interim  Dionem  scripsisse  ambarura  urbium  ci- 
■ves  ,  quo  tempore  Vesuvius  conflagravit  ,  in  Theatro  cousedis- 
se.  Verum  enimvero  hoc  credendum  baud  arbltror  :  nam  s;  lU 
se  res  h;iberet  ,  profecto  iu  hlsce  Tbeatris  Hcrculanensi  nenj  - 
pe  ,  ct  Pompeiano  caddveruiu  compiges  omnium  opid&norum  , 
vel  sahcm  perplnrium  fuissent  eruderatae.  Attamen  ne  unlus  qui- 
deca  ossa  inventa.  Hinc  aulumo ,  Dionem  heic  prorsus  in  raeiida- 


111 

scenium  ,  locas  nempe  porrectus  ante  scenam,  \n  quo  piii- 
pitum  erat  excitatuni  ,  quo  prodirent  fabularum  actores  , 
eratqiie  pulpilum  scenam  inler  ^   et  orchestram. 

Hoc  vero  Theatrum  non  solum  pretiosis  marmori- 
biis  ,  statuis,  columnisque  fuit  decoratum  ,  verum  etiara 
nobilissimis  parietes  picturis  habuit  depictos.  Super  vomi- 
toria  signa  ex  aere  liquefacta  ob  ignitas  materias  a  Vesu- 
vio  productas  sunt  reperta  ;  et  hodiedum  Theatruip  ip- 
sum  ruinosum  restat  in  subterraneis  villae  Retinae.  Hu- 
iusce  Theatri  vero  auctorem  quendam  Mammianum  Ru- 
fum  fuisse  ex  lapide  allato  a  VenutO  didici  Scov.  d'  Er- 
col.  part.  II.  c.  2  qui  Theatrum  ab  eo  eruderatum  fuis- 
se   narrat  ,  in  quo  hoc  fuit  effossum  marmor  : 

A (i)  MAMMI RUFUS  .  IIVIR  .  QUINQ  . 

THEATR  .  ORCH  

DE  .  SUO  . 

io  alio  epistyllo  hisce  characteribus  hoc  aliud  : 

L  .  ANNIUS  .  L  .  F  .  MAMMIANUS  .  RUFUS  .  IIVIR 

QUINO  .  THEATR  .  ORCHEST  .  DE  .  SUO 

P  .  NUMISIUS  .  P  .  F  .  ARCH  .  HERC  . 


cium  incidissc.  Praefer  haec  in  dnoLiis  usque  modo  cffossis  opi- 
dis  vix  paucae  cadnvcrum  compages  reperlae.  Ex  quiljus  concludcn- 
dum  opidanis  lempus  fugam  arripieudi  fuisse  ,  et  seipsos,  suaqiie 
omnia  ,  atque  auri  pondera  sccuni  abstulisse.  Quin  imo  consiHt  , 
qno  tempore  Pompciorum  domus  eruderatae  luerunt  ,  obseivatu 
dignum  fuisse  ,  profugos  cives  locupletiores  paulo  post  escavasse 
domos  ,  quo  prctiosiora  ,  si  quae  essent,sccum  alio  Iraiisferrent, 
(i)  luval  heic  adnofare  ,  luinc  Auhim  Mammianum  iheatri 
liuius  conditorem  fuisse  ,  et  Diuinivirum  Quinquennalem  Hercu- 
lanenscm.  Oiiamvis  vero  Campaniae  urbes  fere  onincs  fuereGrac- 
tae  originis,  et  Atticorum  moribus  seipsas  gubcrnaruut  ,  tamen 
vigcnle  Romano  Imperio  Romanam  civitatem  ,  et  nonnullos  ser- 
varuiit  usus  antiquos.  Ex  Tullio  enim  hquet  ,  magnam  conten- 
lioncra  exortam  fuisse  inter  Neapolilanos  ,  el  Herculanenses.  Nain 


112 

HuTus  vero  Theatri  dlametros  LX.  palmis    Neapo- 

litanis    circiter  fuit ,    cum   haud   integrum    effossum  fuit 

propter  magnam  cinerum  ,  lapidumque  quantitatem,  quae 

ipsi  supereminet.  Theatrum   ante  quadriga  aenea  fuit  col- 

locata  ,  quippe   cum  quaedam  fuerint  equorura  aeneorum 

partes   huc  illuc  comminutae  repertae  ;,   et  rota     curras 

integra  ex  eodem  metallo.  Ante  vero  Theatri   huius  por. 

tas  bigas  alias  fuisse  olim  ,    sive  currus  constat ,  quoruoi 

ruderum  partes  iam  effossae;  hasce  inauratas   fuisse    ap- 

paret :  et  ex  equis  unas ,   cuius  media  reperta  pars  cum 

aiiis    eiusdem  reliquiis;  quae  quondam  omnia  ex    Vesu- 

vianis  lapidibus ,    atque  igne     consumpta ,    et    discerpta 

visuntur.  Equus  hic  cum  sua    quadriga  fuit  comminutus 

ab  horrenda  Vesnviana  conflagratione.  Ne  vero  pessam 

abirent  tanti  monumenti  pretiosa   rudera  ,   ex    his    unus 

equus  per    plures  cojnminutas   partes    in   unum    iterum 

conflatus  ,  celebrium  virorum    cura  in  Regio  Neapolita- 

no  Borbonio  Museo  stylobaten  supra  adservatur. 

F*ri  descriptio.         Postqnam  de  Herculanensi  diximus    Theatro  ,  nunc 

ad   alia   veniemus  aediGcia  publica,   et  privata.    Primum 

occurrit   urbis   Forum  ,    et  duo  templa  ab    eodem   non 

procul  :  haec   effossionis    tempore  integra    reperta  fuere. 

Parum  a    Theatro  distans  via  restat    lata   quinque  ,    vel 

sex  habens    pedes  :  ex  utraque  parte    intercolumnio  cin« 

cta  ,  quasi  porticum   diceres.    Ex  his   unum    intercolum- 

nium  ad  duo  templa  viam  patefaciebat  ab   alia  separata 

ad  cuius  extremum  basis  ,  supra    quam  statua  extoUeba- 


hlc  de  lulia  lege  verba  faciens  ,  plures  suarura  legum  libertatem 
patriam  Romanae  civitati  praeposuisse  iradit.  Videsis  laudatum 
auctotera  Pro  Balbo.  Hinc  faclum  ,  ut  Duumviri  Neapolitani,  et 
Puteolani  ex  eo  tempore  A^^pxavrss  fuerint  vocati  ut  antea.  Reine- 
«ius  apposite  scribit :  Quos  Duumviros  KfXOivres  ,  2tpy.T£y5r  j-e- 
praesentabant  coloniae  consules.  lidem  Ai(i,!/3ipxot  fuere  appelliiti 
ea  ratione,  qnia  ^ri'j.ir.^yi<.%  fuit  olim  snmraus  apud  Neapolitanou 
magistratus  ,  ut  prodit  Sparlianus  in  Hadriani  vita  c.  3. 


ii3 

tur.  Templa  vero  inter  se  parum  distabant ,  atque  propiora 
erant  magno  aedificio  ,  quod  apud  quosdam  x«^«'^"'«'"^  , 
apud  alios  Foriim  audiit.  XaX/iJiKov  prout  patet ,  locum 
fuisse  videtur,  ubi  aera  cudebantur  ,  vulgo  'Lecca\  vel 
aedificium  ,  ubi  haec  eadem  negotia  ad  nummos  spe- 
ctantia  diiudicabantur.  Quidam  x»^'^'^'^^^  atrium  inter- 
petrantur ,  quo  veteres  utebantur  ,  quo  numinibus  festos 
dies  sacrarent.  Alii  illud  fuisse  privatum  aedificium  credunt, 
quod  Caesar  in  sui  parentis  condidit  honorem.  At  quomodo- 
cunque  se  res  habet ,  illud  pro  certo  est  ,  tali  fuisse 
nomine  hunc  locum  donatum.  Hoc  aedificium  quadratum 
fuTt,  pedes  habens  CCXXVIII.  cuius  interior  pars  a  por- 
ticibus  sustentabatur  per  columnas  ,  in  cuius  muro  sedcs 
ad  iraagines  fortasse  fumosas  accipiendas  erant  conforma- 
tae.  Ex  aha  partc  peristyhum  XLII.  columnarum  magnum 
circa  atrium  efforraabat.  Ad  aditus  cuiuscunque  porticus 
magna  aderat  basis  :  ad  extremitatem  autem  huius  descri- 
pti  aedificii  sacelhim  videbatur,  ad  quod  per  gradus  erat 
asfcendendum.  In  basi  vero  tria  ex  marmore  adsurgebant 
signa ;  in  cuius  medio  Vespasiani  Imperatoris,  aliaque  ia 
sella  curuli  sedentia,  et  t»  ane^KXot  fuisse  apparet.  Inter  a< 
lia  itiperta  fuere  Augusti  ,  Germanici ,  Neronis  Drusi  j 
Qaudii ,  et  Antoniae  signa. 

Ante  diximus  ,  templa  propiora  aedificio  fuisse  ,  cu-  Tempia, 
ius  nunc  usque  mentionem  fecimus-Haec  duo  templa  qua- 
drata  fuere  forma  ,  eaque  parva ,  unum  alterp  latius  e- 
rat ,  ad  cuius  portam  currus  adspiciebatur  supra  basim 
tx  aere  ,  cuius  ob  temporum  longaevitalem  vix  rehqniae 
repertae.  Sanctuarium ,  sive  adytum  ad  templi  extrernam 
parlem  visebatur.  Hoc  templura  pedes  habet  CL.  in  lon- 
gitudinc  ,  LX.  in  latitudine.  Alterum  vero  parvum  portae 
unius  introitum  habebat  (  dum  ahnd  duas  habuit)duas- 
quc  caraeras  ,  in  quibus  sacrificiorum  utensilia  servaban- 
tur  ,  et  in  eius  adyto  numen  colebatur.  Quibusnim  ve- 
ro  templa  diis  dicarint  Herculanenses,  nidia  de  hac  re 
ecuditi  verba  fecere  ^  praeter  unum  quod  Malri  Deorum 
djcatura   ex  reperto  lapide  satis  probatur.  Hoc  aliud  pe* 


114 

des  habcbat  iii  agro  LX.  in  fronle   J^LIL   Hornm   tem- 

plornm  interior   pars  colamnis  ordine  Corinthio  fu}cieba= 

tnr  ,  et   picturis   parietes  decorabaDttir  ,  passimqae  inscri« 

pliones  legebantur.    Circam    yexQ   eadem  lempla    domus  , 

quarum  ramerae  picturis  quoque  erant  exornatae^  et  qua- 

rum  pa'/imenta  ex  marraore  colore  vario   raixta  fuere,  et 

praeci;)ue  ppere  yermiculato  ,  a  Mosaico. 

5.Tp«s»ei.  Quum  raagis  ac  magis  ad  effossipnis  opus  pergeretur 

(  nam  vciusta  urbs  non  solum    nunc    ternporis     LXXX. 

palinis  Neapolitanis  sub  :erris  exislit  ,   vcrum  etiam  quod 

raagis  laboriosum  est ,  eius  solum  coapertum  ,    et     cbdu- 

ctum  durissimis  adspicitur  silicibus  ,  qui  olim  ex  Vesuvii 

visceribus  ex  igne  ferrefacti  eructati  fuere  )  factum  est , 

ut  lapicidae  ad  murum  quendam  pervenerint   basi    orna- 

tum,   intra  quera  ingredientes  sepulchrum   cnm  urnis  ci- 

nerariis  passim  ,  ct  pracsertim  unaiii    adhuc    cum    cinere 

invenerunt ;  nomina  raortuorum  colore  rubro  supra  qnen- 

dam  loculum  erant  scripta.  Tota  sepulchri  area  in  froute 

XII.  iu  agro  pedes  extensa  IX-   et  haud  picturis,  nec  raar- 

more  dccorata.   Hoc  procul  dubio  ad  aiiquam  pertinuisse 

gentem  h'quet. 

Nou  longe  a  sepulchro  nonnullae  viae  in  longum 
porrectae  cura  domibus  plaribus  eruderatae  fuere  j  qua- 
rum  mnrmoribns  strata  paviraenia  differentibus  coloribus 
erant.  lu  omnibus  fere  cubicahs  per  orbem  sedilia  ,  sive 
gradus  erant  ,  mancipiorum  ad  usum  ,  ut  creditur,  con- 
slructi.  Quorundam  cubiiium  parietes  depicti  asservaban- 
tur  perbLlie  dispertitis  coloribus  :  in  hisce  enim  fere  co= 
Juranae  ,  intercolumnia  ,  agrorum  ,  litorumque  adspectus- 
serta  ,  volucres  ,  gladiatorura  luctae  ,  deorumque  Iiistorio, 
lae  vulgo  dipictae  erant.  Pavimenta  verO  in  quibusdam  do- 
mibus  nobilissiraa  erant,  eaque  ad  viros  divites,  et  luxu- 
riosos  pertinuisse  creditur.  Vnaquaeqae  doraus  fenestras 
satis  parvas  in  interiori  parte  habebat ;  hasque  substraias 
onycibus  lapidibus  translucidis.  In  hisce  tandem  domibus 
quidquid  ad  vitae  spectat  necessitatem  fuit  repertum  : 
nam  et  ulensilia  humanis  usibus  addicta  ,  dolia    liquori' 


Bemiit 


1 15 

bus  adhuc  plena  (  ut  ita  dicam  }  Dva ,  nuces  ,  qnarum 
extrinsecus  cortex  integer ,  fructus  inlerne  penitus  exu- 
stus.  His  adde  instrumeuta  ruralia  permulta  ,  cerusica  _, 
fabrilia ,  thecae  calamariae  adhuc  cum  atramento,  pugil- 
lares  ad  seribendum  apti  ,  papyri  pcrmultae  ^  lucernac 
cuiuscunque  generis ,  et  formae  ,  vasa  aeuea  ad  cuhnam 
pertinentia  ,  aliaque  permillia  id  genus  ad  humanos  usus 
comparata  passim  eruderata  fuere. 

Ex  his  hactenus  descriptis ,  hoc  cpidum  Campaniae 
Felicis  haud  ignobile  fuisse  satis  hquet.  Illius  enim  viae 
sunt  amplae  saiis  ^  c  Vesuvianis  silicibus  stratae,  et  do- 
inus  Seitis  commodae  ,  et  mirandum  iu  modum  variis  de- 
pictae  coloribus  ;  aHaeque  res  ad'  vitae  necessitatem  ,  et 
templa  ,  ct .  Theatrum  suam  magnificentiarn  profecto  lc' 
stanlur. 

Anno  insuperMDCCLXXXIX.  plura  alla  repertapre- 
tlosa  Herculanensis  opidi  rudera  fuere,  ut  lapides  ,  statuae, 
aliaque  permulta  ,  quorum    quidem  magna  pars  Thealrum 
condecorabat.    Ex  ceteris  Augusti  statuas  logatas  ,  LivJae- 
que,  equorumque  aeneorum   ex   quadriga  supra  memorata 
partes  comminutas  ,  ac  plures   alias  statuas  tunicatas  ex 
aere  repertas  constat  ;  Adhaec  virorura  ,  et   foeminarum 
ex  eodem  metallo ,   alias  ex  marmore  scalptas  ad  Thea- 
tri  ornamentum  olim  positas  fuisse    fama  est.    Hercula'- 
nenses   vero  non  solum  M.  Nonip  Balljo  oh  aliquod  be- 
neficium  acceptum  fortasse  erant    addicti  ;  unde    patri  , 
filioque    in    Foro     ex  raarmore  statuas     equestres  supra 
memoratas   dedicarunt;    verum   eliam  oh   maiorem  bene- 
ficii  memoriam    Viciriae    Balbi  matri    aliam   erigendana 
curarunt.  Imperatori  Vespasiano  etiam  addicti  cives  fue- 
re  ,  puta  ob    urbem  ab  ipso  restauratam    a    terraemotu 
ante  Vesuvianam  primam  conflagralionem. 

Inter  alia  Herculanensia  marmora  celebre  est  illucl' 
edictum  ,  per  quod  fit  ccrtior  populus  de  quorundam  bgi- 
neorum  locatione : 


H6 

IN  .  PRAEDIIS  .  lULTAE  .  S  .  P  .  F  .  FELICiS 

. LOCANTUR 

BALNEUM  .  YENERIUM  .  ET  .  NONGENTUM  ,  TABERNAE 

PERGULAE 
COENACULA  .  EX  .  IDIBUS  .  AUG  .  PRIMIS  .  IN   .  IDUS 

AUG  .  SEXTAS 
ANNOS  .  CONTINUOS  .  QUINOUE 

S  .  Q  .  D  .  L  .  E  .  N  .  G  r 
A  .  SVETTIUM  .  VERUM  .  ^DIL  . 

Quas  llteras  sic  iaterpetratur  Wlnckelmannus  :  Si  quis 
dominam  loci  eiiis  non  cognoverit ,  adeat  Sveltium 
Verum   Mdilem. 

Milto  innumeros  lapides  ,  aliasque  res  preliosissimas« 
At  de  hisce  interim  omnibus  quantum  nobls  lacryman- 
dum  I  Vcsuvianae  conflagrationes  pluries  hanc  urbem  mi- 
sero  horrendoque  fato  e  vivis  eripuerunt  ,  et  quasi  sub 
illius  visceribus  eandem  sepeliere.  De  tanta  rerum  pulchri- 
tudine  nihil  aliud  hodiedum  superest ,  quam  vlx  aliquo 
in  loco  pauca  Tnonumenta  ,  cum  Vesuvianus  ignis  oraaia 
ad^  fatum    adduxerit  extrQmum- 

G  A  P  U  T    III. 

De  Academia  Herculanensi ^  de  statuis  ex  aere  ,  de 
instrumentis  culinariis  ,  cerusicis ,  bellicis  ,  et  musi- 
cis  ,  de  numismatihus  ,  papyris,  et  picturis  in  3Iuseo 
Borbonio    eocistentibus. 

Museum  Herculanense  est  celeberrimum  non  solam 
A«idemU  [taliae  ,  verum  etiam  fortassis  Earopae  totius.  Hoc  qui- 
Ber«u.«.».  ^^^  erectum  fuit  anno  MDCCL.  Carolo  III.  Borbonio 
Hispaniarum  Regnante ,  postquam  pretiosissima  rerum 
omnium  genera  ex  Herculaneo ,  Pompeis  ,  Slabiis,  ahisque 
urbibus  excavata  fuere.  Horum  omnium  monumentorum 
descriptio ,  et  explanatio  doctos  rerum  aDtiquarum  viros 
acci^it ,  directumque  fuit  idem  opus  per  ea    tcmpora  ab 


117 

Cl.  Tannsio  ,  qul  CaroU  Ilt.  Neapolitanorum  tunc  Begis 
iussa  XVViros  delegit  omni  praeditos  erudillone  ,.  anli- 
quoruraque  scriptoium  lectione  exercitatos  ,  quo  orane 
genus  vetera  monumenta  in  opidis  effossa  enuclearent. 
Horum  vero  omnium  immensam  CoUectionem  temporij 
progressu  Ferdinandus  I.  eius  filius  Siciliarum  Rcx  in 
unum  corpus  redegit ,  et  in  Museo  Borbonio  Neapoli 
erecto  ponendam  curavit. 

Haud  interim  nostra  interest   slngula  isthaec    monu-^'"""  ***'"• 
menta    descnbere ,    cum   iam  quidam  docti    homines  vix 
eorundem    catalogum    exscribere    potueriat.    Nos    raptim 
quaedam  pretiosiora  memorabimus. 

Primum  omnium  aeneae  statuae  tot  ac  tantae  sunt 
in  huius  Musei  aedibus ,  eaque  mirandis  figuris  ita  ex- 
pressae  ,  ut  nihil  supra  dici  possit.  Prae  ceteris  Mercu- 
rius  ,  lupiter  ,  duo  luctatores  ,  nonnuUi  gladiatoresjFan- 
nus  ebrius ,  qui  super  vini  utrem  sedet ,  qnidam  Ro- 
mani  Consules  ex  eodem  metallo^  quinque  saltatrices  , 
plures  hominum  trunci  ,  qui  philosophiaUive  antiquftatis 
esse  viri  exislimantur.  In  ahis  cameris  adest  magna  ex 
argento  ,  aereqoe  vasorura  copia;  urnae  sepulchrales  ,  et 
vasa  fictiUa.  Adhaec  ara  aenea  cum  sella  curuli ,  et  le- 
ctisternium  cum  pliirlbus  ad  sacrificia  instrumentis  com- 
paratis.  Adhaec  plurima  deorum  parva  simulacra  ,  etamu- 
leta  ex  privatis  urbiura  domibus  eruderata.  Inter  cetera 
Priapi ,  Veneris  ,  aliarumque  numinum  figurae ,  quorum 
cultui  addictissimi  veleres  fuerc  ,  et  praecipue  Hercula- 
neoses  ,  qui  liosce  deos  veluti  patronos  et  tutelares  co- 
luere. 

De  instrumentls  cuh*nariis  nihil  est  quod  addam  ,  insnumeBu 
quippe  cum  pleraque  visantur  ,  et  illa  recte  efformata  ad  *"''"*"*• 
cuh*nae  nsum  ,  eaque  diversis  formis  ,  variis  figuris  ,  va- 
riisque  usibus  ita  aptata ,  ut  antiquitatis  curiosis  res  cer- 
te  spectatu  dignae  sint.  Quidquid  vero  ad  victum  est  ne- 
cessarium,  heic  etiam  reperitur-  Ex  effossione  inter  cetera 
exstracius  est  panis  rotunda  form3,quamvis  nonc  semiu- 
stus,  atque  durefactus  apparet.  Quaedam  panis  forma  ro- 


ii8 

tunda  ,  quae  haud  cocta  consplcltur  ,  et  alius  coctus  , 
et  semiustus.  Ova  adhuc  integra  ,  placenta  ad  illoruip 
temporum  usum.  Visunlur  etiam  ham.i  piscatorii  lumo 
absunipti.  Praeler  haec  omnia  theca  chlrurgica  cura  suis 
instrumenlis ;  phira  vasa  lacrymaloria  ex  vitro  (i)  ,  va- 
riaque  forma  elahorata  ;  et  pleraeque  aegrotophorae  , "  e£ 
ciusdem  materiae  vasa  ,  ahaque  ex  argiUa.  Amygdalas 
insuper  j  ficus,  oleum  exsiccatum  ,  vinum  eodem  reda- 
ctum  modo  ,  cuius  nunc  apparent  in  vasis  vestigia  :  ad- 
haec  plures  fructus  ,  ut  nuces^  castan4?ae  et  cetera:  gra- 
num   [2)  aliaque  id  genus. 


(1)  Pro  re  nata  heic  aliquid  iuvet  de  viUorum  iisu  apud  ve^ 
teres  appingere.  At  videudum  utruni  Poopeiani  cives,  cl  Hercu- 
lanenses  iUud  adhibuerint.  Probabiie  cst  illis  ipsis  civibus  vitro- 
rum  usuni  in  inore  fuisse  posituni  ,  cum  inter  alia  cfiossa  fue- 
rint  idculidem  ea,  et  praesertim  anno  MDCGLXXII.  phira  repei»- 
ta  sunt  ,  eoriuuque  singula'  Keapolilauum  pahuum  nou  exce» 
dentia  ,  et  a  uosiris  hodieruis  parum  differenlia.  Vtrum  vero  ea 
fenestris  iuservieriut,  cl  utrum  ab  anliquis  huiusce  rei  spccies  ad 
easdem  adhibila  ,  videsis  quae  seulit  Carolus  Fea  in  Adnoiationi- 
bus  epislolae  Winckchnanni  supra  Herculancum  pag.  206  tomo 
III.  Sioria  del  Disegno  ,  Roma  1784  et  quac  etiam  adnotavlt  Cl. 
Ancora,  Storia  di  Ponipei  pag.  Sg. 

Vilri  vero  usus  ante  Augusli  aevum  erat  prorsus  ignotus  ", 
cl  a  vetcribus  ad  feneslras  adhibita  fuere  specularia  ,  quae  alia 
non  fueruut  ,  quam  subtihssimi  lapides,  qui  iumen  in  cubicuium 
admitlebant  ,  quibus  ab  antiquis  obdutcbantur  fenestrae  ad  lu- 
mcn  immiltendum  ,  et  ad  ventos  arceudos.  Plinius  cpist.  lib.  II. 
17  de  iis  sermonem  ila  instituil  ;  Coenationes  sunt  egr^egium  ad- 
vefsus  tempestate3  receptaculum  :  vam  speculavibus  ,  ac  mulio 
magis  imminentibus  tectis  jnuiiiuniW-  Temporis  pro^ressu,  et  se- 
quiori  aevo  vitrorum  nsus  ad  fcnestras  nou  solum  , ,  sed  ad  alios 
usus  transivit  varios  ,   et  ad  plura  invaluit  genera. 

(a)  Granum,  et  fructus  semiusti  ,  qui  in  Rcgii  Mnsei  asser- 
vantur  thecis  ,  sunt  sane  fructibus  liodiernts  ,  et  coninuuiibus 
grandiori  forma.  Rem  nnm  mirandam  leclori  sapicnti  prop"no  ? 
fruclus  nc  grandioreS  ,  quam  sunt  noslra  lcmpcslaic  ?  1'rofccto 
lector  ervdite  ,  rem  tibi  noyara  ,  quin  cmiosam  ante  tuos  ocalofs 


Tn  aHIs  vero  Must-i  aedibus  musica    instrumenta  vi^   '""'"T.?"' 
santur,  lUi  tibia  ^i   instrtimentura    nempe    oblongura  ,  ac 


animadvertendam  propono  ,  et  aiisim  aflirraare  eslra  nullam  du- 
bitationis  a!eam  ,  friiclus  Hcrculanensis  Musci  fales  esse.  At  di- 
ces  ,  fructus  ,  et  frumcntum  ipsum  numne  immutatum?  ad  qiiod 
responderiduni  ad  singula  per  summa  capita  cum  eruditissimo  Ma- 
zochio  ,  qui  in  Spicileg.  Bibl.  tom.  I.  pag.  ic)0  Diatribam  satis 
fruditara  clucubravit  do  Gigantibus  ad  Genes.  c.  l\  ct  in  parle 
III.  ul)i  «71  et  bru/orum  cmimantium  per  eosdem  gradus  corpora 
dimimita  videantur\  sapientissime  respondet  Cl.  auctor  ,  singula 
esse  diminuta  prout  liominum  g°nu3  ,  et  mundi  aetas  senescil  , 
sive  dc  animantibus  rationabiHbus,  sive  irrationabilibus  scrmo  est. 
A  diluvii  enim  lcmpestale  ad  nostram  usque  aetatera  sicuti  mun- 
dus  invctcrascil  ,  ita  et  alia  cuncta.  Et  sicuti  tunc  temporis  lio- 
mines  praegrandis  fuere  siaturae  ,  ad  quos  alendos  profccto  sin- 
gula  luimanae  vitae  rationi  comparata  ea  forma  grandiori  esse  de- 
huerunt,  ita  ut  ad  alcndos  similes  Erisichthones,  talia  esse  de- 
buerint.  En  ut  loquitur  pag.  196.  Olerum  ,  pomorum^  glandium, 
seminumqua  vires  ante  diluvium  erant  eiusniodi.  Atpost  diluvium 
eadem  omnia  defecta  viribus  primitivis^  cum  satis  cui  alendos  mor^ 
iules  non  viderenlur  kixt»  !5U7>txT«,3aoTiy  (  per  indulgentiam  )  Crea- 
tor  postea  mortaiibus  etiam  pecudum  aviumque  usum  ,  ajitea  il- 
licitum^fuit  elargitus.  Nec  mihi  dubium  est  ^  quin  stirpes  .,  po- 
rna  ,  fruges  ante  diluvium  ejccelsiora^  post  diluvianis  ampliora  cx- 
titerint.  Ex  quibus  verbis  salis  coniectatur  ,  humanam  naluram 
rationabilem  ,  ct  irrationabilera  csse  mulatam  ex  diluvii  tempore 
ad  nostram  usque  fere  aetatem.  Possem  infinitis  vetustorum  scri- 
ptorum  id  lestimoniis  o:tcndere.  Laudatus  Mazochius  in  citafa 
Diatriba  de  Gig.  mascula  eruditione  omnes  antiquos  affcrt  aucto- 
res  ,  ex  quibus  coniicit  ,  homincs  esi«  omnino  dirainulos,  praeci- 
pue  a  Romanorum  aevo.  Vnam  huius  auctoritatem  addiicendam 
arbitror  ex  Vegetio  dcsumptam  ,  ad  quam  aliam  meam  ex  vetu- 
s!is  dcpromam  «opulchrctis.  En  ut  ille  reapse  lib.  I.  c.  5  ait  : 
Proceritatem  tironum  a  Consule  Mario  scio  semper  exactam  , 
ita  ut  senos  pedes  ,  vel  certe  quinos ,  et  denas  uncias  habentes 
inter  alares  equites  ,  vel  in  primis  legionum  coJiortibus  probaren- 
tur.  Apud  Solinum  vero  legitur  ,  fuisse  homines  septem  pedum, 
qul  Ilerculis  poliHS  staturam  imitarenlur  :  Plerosque  dejinire  , 
Jiulium  posse  excedere  longitudincm  pedum  septem  ,  quod  intra 
mensuram  istam  Hercules  fuerit^  Vnde  liominem  septipedem  pro 


1^0 

leres  ,  quod  inflatum,  et  digitis  modo  adduclis  ,    modQ 
reductis  temperatum ,  gratiosam  veluti    symphoniam  ef6- 


maximo  dicebant  ,  quod  mensura  isthaec  longissimi  hominis  esse 
crederetur.  Vide  igitur  quoad  altitudinis  staluram  veleres  receu-' 
tibtis  homiuibus  quam  superiorcs  fuerint  ,  et  praecipue  mihteS*' 
Lcgesis  Suelonium  in  Nerone  c.  iq  qui  sibi  tironum  senura  pe- 
dum  legionem  paravit  ,  quam  Magni  Alesandri  appellavil. 

Subiungit  indc  Cl.  Mazochius  loco  cilato  :  Ex  J-^egetio  con~ 
stat  sub  Caesaribus  iironum  vulgarem  statum  sex  pcdes  fuisse  ^ 
eamque  staturam  ad  palum  (  quem  quidem  Incumam ,  sive  Itt^ 
comam  vocabant  )  .  .  .  .  Atqui  seoc  pedes  Romani  ab  octo  pai- 
rnis  hodiernis  Neapolitanis  minimum  distai  :  vide  Jiinc  quanto  iis^ 
qui  mmc  procerissimi  habentur  (  qui  quidemperraro  septem  pah 
mos  JSfeapoUtanos  aequant  )  inferiores  Ronianis  mililibus  depre- 
henduntur.  Hi  adhuc  tirone$  octipalmares  (  toiidem  enim  palmos 
seni  pedes  Romani  ,  ut  dictum  efficiunt  )  esse  dcbebant,  ac  dein- 
de  potcmnt  altius  a  tirocinio  adsurgere  :  ac  hodie  pene  prodi- 
gio  habelur  ^  si  quis  forte  sepiiinum  palmum  escpleat.  Consulsis 
accuiatius  Vegetium  in  hunc  locum  ante  citalum  ,  eiusque  ad- 
notalorem  erudilum  Stcvechium. 

Ex  his  Cl.  Mazochii  verbis  quisnam  claro'non  perspicit  coe- 
lo  ,  quantum  hominura  anliquorum  ahiorem  fuisse  slaturam  ,  et 
quanlum  ab  hodiernis  differentem?  Tamen  his  haud  obstantibus, 
in  diversam  oranino  sententiam  itCl.Ancora,  qui  in  pecuhari  eru- 
dita  Diatriba  de  Gigantlbus,  eorum  bistoria  ,  et  natura  ,  quae 
CoUectaneis  Aclibu^  Societatis  Italae  Veronae  tjpis  cdila  reperi- 
lur  tomo  VI.  pag.  071  et  seqq.  sohdis  argumentis  contrarium 
probare  nilitur  ,  homines  semper  eadpm  fuisse  statura. 

Vnum  addendum  restat ,  quod  spect^t  nempe  ad  antiquorHm 
sepulchrela.  In  hisce  enim  praeterquam  quod  non  solum  rcpertae 
iuere  hominum  compages  graudiori  communi  hodicrna  statura  ; 
verum  etiam  quod  mirura  est ,  sepulchrorum  loculi  inquibusdam 
iocis  eruderati  fuere  grandiori  forma  ,  ut  nunc  sunt  ipsiuiet  bo- 
raines.  His  oninibus  addcndum,  fuisse  reperla  ossa  tam  grandia, 
ut  mininie  ad  humanam  relulerint  staluram  auctores  ,  scdpotius 
ad  quaedam  animanlia  nobis  prorsus  incognila  :  praetereo  homi- 
nuni  infinitorum  compages  ,  quae  quoiidam  effossae  fuere  in  phi- 
ribus  mundi  regionibus  ,  et  praecipuc  in  Siberia  ,  quae  profectu 
jninirae  ad  Romanorum  historiam  ,  aevumque  spectant,    sed    po- 


121 

«lebat.    Sistra  alia  instrumenta  ,  aerrea.  nempe    crepitacu- 
la  quibus  iEgyptii  sacerdotes  in  Isidis  sacris  uti  solebant, 
Crotala  vero  crepitacula  ,  quibu$    etiam  iEgyptii  in  deo- 
rum    caeremoniis  utebantur  ,  iu  quibus  duo    ossicula   ad 
sonura  ciendum   collidebantur,  Quidam  autem  existiraant 
annulum  e%  aere  fuisse  factum  ,  qui  ferreo  percuteretup 
baculo  ad  fistulae  sonum   reddendum.    Alia   instrumenta 
ad  veterum  usum  addicla  adservantur  ,  quae  ne  in    loQ= 
gum  progrediamur  ,  praetermittimus.    Adhaec    plura   alia 
ex  aere ,  argento  ,  aliave    materia    conflata  5  bellica ,  uti 
galeae  ,    scuta  ,     parmae  ,    enses  ,    vectes ,   mallei ,    cla- 
vi  ,  aliaqne   permillia    domestica    variorum  generum  ,  ne 
dicam  ad  ravim  usqne. 

De  numismatibus  dicendum  modo  est  :  ea  ex  amo,  *'«'»«'««*' 
argento ,  ex  aere  cusa  servantur ,  et  ad  priscum  Roma- 
norum  ,  et  variorum  Caesarum  aevura  pertinuisse  appa?> 
ret.  Ipsorum  quaedam  ad  Imperatorem  Vitellium  ,  alia 
ad  Titum  pertinent  :  unum  inter  cetera  ad  Vespasiannra 
post  lerosolymae  eversionera  cusum  ;  ex  una  parte  legi- 
tur  Vespas.  Imper  i  ex  postica  stat  foemina  quaedam 
sedens  pa^sis  capillis ,  quae  patriae  deflet  ruinam  hisce 
characteribus  :  Iiidaea  capia.  Paucis  vero  abhinc  annis^ 
nempe  MDCCCXII.  CCC.  et  amplius  nummi  ex  aere  re- 
peiti  fuere  ,  qui  omnes  ad  ipsum  spectant  Vespasianum 
Imperatorem  in  quorum  plnribus  ex  postica  legitur  parte 
Ex  S'   C.  ob  cives  servatos :  nam  Imperator  cum  ur^ 


tius  ad  tempora  ante  dlluvium.  Tandem  me  vldisse  memini  in 
Regio  hoc  Borbonio  Museo  cuiusdam  foeminae  caput ,  et  pecto- 
ris  partem  falo  ereptae  in  prima  Vesuviana  conflagratione,  ex  qui- 
bus  satis  magnam  fuisse  arguilur.  VJji  vide  quaeso  iam  a  Titia- 
no  aevo  ad  nostram  usque  aetalem  esse  dubio  prOiCul  imminutum 
liumanum  genus, 

Ex  his  usque  dictis  patet  ,  antiquos  apudGraios,  Romanos- 
que  fuisse  altiores  ceteris  recentibus  hominibus  ,  ac  proinde  cunr 
vta  ad  ipsos  sugtinendoe   fuisse  grandiori  forma,  quamnunc  suut; 


122 

bem  motu  terrae  conlapsam  restlluisset  ^  hinc  opidani  in 
eius  grsti  animi  meraoriam  ea  nuraismata  excudenda  cu^ 
rarnnt.  Sunt  et  alia  ad  Angnsti  tempora  periioentia.  Phi- 
ra  insuper  sigilla  ,  qnae  vulgo  Camei  dicuntur  ,  annuli 
aurei  ,  argenlei  ,  inaurea  eodem  metaUo  ,  perplures  gem- 
raae  figuris  caelatae. 
Papyn.  Veniani  nunc  ad  Papyros  apud  Hercnlaneum  reper- 

tas  (i)  ^  quae  profecto  magnae  sunt  spei  eruditig  viris,. 
Hae  autem  Graecos  continent  characteres  j  sed  hodiedura 
adeo  sunt  igne  consuraptae  ,  et  a  tempore  deformatae,  ut 
aegre  post  longas  lahorum  elucubrationes  a  viris  Hercu- 
lanensis  Academiae  ad  id  destinatisj.  et  apprima  Graecum 
sermonem  callentibus ,  plura  variorum  auctorum  scripta 
vcrsa  in  Latiarem  sermonem  fuerint. 

Picturae  Pompeianae  sunt  infiuitae,  quae    domorum 
parietes  coiidecorabant  t  haTura  nonnullae    fucrunt    sartae 


(i)  Haec  insigaia  rnonuaienti  eruderata  fuero  iii  Ho.rcirlanei 
ruinis  sub  hortis  Au^mstinianis  villae  Pvctinensis  ad  jMDCCC,.^  cir- 
citer  in  cuiusdam  donaus  cubiculo  ,  ubi  practer  repertas  papyros,, 
Epicuri  statua  ,  et  celebriuni  Epicureorum  irangines  effossae  fue- 
re  :  unde  recte  putandura  hanc  domun»  ,  ct  bibliolhecam.  ipsam 
ad  Herculanensem  civem  quendam  ignoti  nominis  Epicuri  sectatov 
rem  pertinuis^e. 

Huiusinodi  papyri  carbonis  faciem  praeseferunt  ab  igne  semiU'- 
stae ,  tcrete  fignra  ,  et  bacillo  convolutae.  Harum  evolvendi  rao- 
dus  est  saCxs  difficiHs  ,  ac  inde  adhuc  non  amplius  ,  quam  non- 
nullae  evolutaa  fuere.  Priraus  est  Philodemi  Sophistae  ,  ac  poe-^ 
tae  liber  ,  cuius  meminit  Tullius  :  ^eXdSTiaou  'Kipi  rrl?  Moujjjtri?, 
De  hac  Philodemi  papyro  reperta  agit  Marlorellius  Theca  Ca- 
lani.  toin.  I.  in  Additaraentis  pag.  XXIX,  et  seqcj.  Altera  papy- 
rus  evoluta  ,  et  typis  Regiis  cdita  est  ITept  Ttiff  PyiropiKyi?  :  terlia 
edita  anno  MDCCCX.  EirtJioupou  «ept  Tris  «fuffeos  ,  de  Natura, 
Quarta  papynis  est,  quae  Rabirii,  vel  Varii ,  ul  creditur,  celebris  Latir 
ni  poetae  a  Seneca  raemoratide  BelloAcliaco  fragraentura  continet. 
Perplures  tandem  aUi  libelli  evoluti  superioribus  annis  fuere,  ad 
alios  auctores  pertineutes.  Si  plura  cupisdepapyris  exislentibus  in 
Regio  Museo  Borbonio  ,  earumque  historia  ,  et  de  modo  easdem 
evolvendi,  adeundus  Cl.  lorius  in  opere,quod  nuperrime  elucubra» 
vit  Italico  serraone:  Qfficma  doTapiri  del  Real  Museo, 


123 


.atque  integrae  ab  ipsls    paricllbus    abIaUie_,    et    Neapolim 
xluctae  ,   et  nunc  in  Regio  Museo  visitnlur. 

In  cTuadam  ex  liisce  tabuiis  repraesentalur  Tlieseus  Mi-  "^'''f'  ",''■''■'' 

■l  _  ,  i  ,.  et  lIoicjUs  ii,- 

jiotauruni  superans.  xlaec  lueseunj  ostendit  stantem  ,  et  fiutis. 
jiudum  ,  cuius  vestis  ^  Jmmeris  ad  bracbium  descendit 
laevum,  Anle  illum  iuvenes  Athenienses  mauus  Lasiantcs 
fle.s:o  poplite  ipsum  adorant.  Minotaurus  vero  significatur 
per  hominem  tauri  caput  habeutem  ,  qui  ad  eius  genua 
provolutus  adesl.  Adhaec  visitur  foemina  supra  nubes  pha- 
retram  habens,  quam  quidam  Dianam  es^  arbilrantur.  A- 
lia  tabula  Herculem  iDfantulum  in  cunabuhs  repraesenlat, 
qui  serpentes  strangulat  a  lunone  missos  ad  illum  inleri- 
Taendura.  Hinc  lupiter  ex  alto  supra  thronum  slupefa- 
ctus  scdet  ,  et  infantis  victoriara  admiratur.  Huiusce  la- 
bulae  fortasse  meutiouem  facit  Piinius    Hist.    Natur.    Hb. 

XXXV.  c.  9. 

Alia  tabula  Orestem  ,  uti  crediiur  ,    et  Pyladem  ca-  Oresies ,  ct 
plivos  repraesentat ,  qui  a  Toantis  fiegis  railite  ante  Dia-      ^ " " 
nae  statuam  perducunlur  :  dea  supra  aram  adest  ,    supra 
quam  adspicitur  patera  ^    et  praefericulum.  Iphygenia  stat 
€x  alia  tabulae  parte  ,   a  qua  non  procul  duo  adsuut  cum 
instrumentis  ad  sacrlGcia  comparata. 

In  a!ia  Telephus  a  hipa  ablactatus  adspicltur  cum  Her- Tei*=phus ,  a 
cule  parente  ,  retro  quem  Dea  Flora  adest  ^   et  Pan  hu-  Xispu!!.  ^^ 
iusce  pueruli  tutelare  numen.  Duac  Ariadnae  tabulae  hi- 
storiam   praeseferunt  :   harum  prima  repraesentat  ipsara  a 
somuo  excitatam ,  et  a  Theseo  reUctam    in    insula    IXaxo 
super  litus  ,    quae  raare  contemplatur  ,    Theseumque    fu- 
gientem     deflet.     In    altcra    tabula    visitur    eadem    super    . 
lectum  cubans  :  mulier  quae  Fama  creditur,  humerum  le- 
viter    tangit  ^   illique    navera  in  mari  demonstrat.  Ad  eius- 
dera  Ariadnae  latus  cst  Veneris  puer  ,  qui  arcum   phare- 
tramqne  iacit.  Aha  tabula  Bacchum  adlmc  puerum    com- 
monstrat  a  SileDO  sene  cducatum  ,  qui  ipsum    eveliit    ad 
uvae  racemum  ;  prope  vitem  Diiades  adstant  cum  Faunis. 

Plures  visuntur  in  aliis  cubiculis  tabulae  ,   viros  an-  Aiac  ubuiae. 
tiqullalis  celebrcs  repraesentantes ;  inter  allos  Orestes    sp: 


124 

rorem  Iphigenlam  in  Tauride  ,    et    Theseus   Ippodamiam 
Pyrithoi  uxorcm  hberantes.  In  alia  adspicitur  Alcmena  ma- 
xinie  agitata  ,   dum  e  coelo  lupiter  herois  gesta     prospe- 
ctat.  Aliae  depictae  adservantur  tahulae  in    Regio    Museo 
ad  nonnuUos  alios  antiquitatis  homines  pertinentes;  et  hae 
quid^m    pariis    formis  elaboratae  diversa   continent    argu- 
menta.    Adhaec    illarum    pleraeque    marium  ,    litorum  , 
agrorumque  prospectus ,   sive    quod     ad   veterem   archite- 
cturam  ,   sive   quod  ad   aUas    res     curiosas  ,    anliquosque 
mores  altinet,    continent-   Quae    singula  huc  usque  descri- 
pta   infinita  prope  sunt  ,    eaque  cuiuscunque   Musei  cele- 
hritatem  ,  et  magnificentiam  superanl.    Alia  plura   lectoris 
ob  oculos  proposuissem  ,   si  singulorum  meminissem  mo- 
numentorum  ,  et  praesertim  Herculanensis-  Colleclionis   a 
viris  eruditis  elucubratae  ,  quae  pluribas  abhinc  annis  Nea- 
poli  lypis  Regiis   fuit  edita. 
9.1.1  dc  anti-  Anteauam  hinc   abeamus  ,     heic  pauca   de  autlgao- 

ri. ,  de^ue  ii-  rura  picturis ,  et   de  illarum  usu  appmgere  curae  sit.  Om- 
dTca8d«m'.' '"  nes  Herculanenses  ,    Porapeianaeque  tabulae  ,   quae  usque 
modo    ex  Vesuvii  visceribus  erutae  fuere  ,  nihil  aliud  con- 
tinent^    si  paucas   e   medio    lollamus,  quam  marium,  por- 
luum  ^   domorum  ,  urbium  ,     et    camporum    adspectus  ; 
hinc   a  Romanis  ,   et  non  a  Graecis  eas   tabulas    depiclas 
fuisse  crediderim  ;   apud    Graios   enim  in  pingendo  in  mo- 
re  fuit  posltum  ,   ul  Deorum  ,  vel  celebrium  virorum  ima- 
glnes   potius  repraesentarent.  Adhaec  dicendum  in  parieti- 
bus  pingendi  usum  ante   harum  urbium   conflagrationem 
fuisse  saiis  recentem.  Nam  ex   Phnii  auctoritate  Hist.  Nat. 
lib.   XXXV.  c.    10  comperlum  habemus  ,  hunc  usum  su- 
pra   parielem  pingendi  a  quodam  Ludio  ,    qui    vixit  Au- 
gusti   aevo  fuisse  excogitalum.   Hlnc    puta    eas     tabuias , 
quae  eruderatae    fuere ,  esse  satis    nuperas    ante    confla- 
gralionem  ,  cum  hic  usus  paucis  abhinc  annis  fuerat  re- 
pertus ,  posleaque  undique  evulgatus.  Hoc  vero  quod  di- 
ximus ,  de  Romauis  lanlum  accipiendum,  secus  de  Graiis, 
qui  lam  pluribusabhinc  saecuhs  pingendiariemaxima  pol- 
lebant.  Eadem  pictura  salis  a  sculptura  differebat,  in  quO' 


125 

quidem  eenere  satis  eximii  evaserant  veteres.  Hinc  est  ut 
praeclara  artis  opera  saepenumero  in  ipsis  opiais  passim 
sint  effossa  ,  cum  sculpturae  ars  eo  tempore  ad  maximum 
perfectionis  apicem  fuerit  evecta.  At  procul  dubio  diltere- 
bant  staiuae  marmoreae  ab  aeneis ,  cum  primae  maxima 
arte  fuerint  scalptae  :  aenearum  iam  usus  ,  atqae  ars  de- 
labi  incipiebat.  Hinc  e  Plinio  ibidem  signorura  aeneorura 
ariem  Nerone  iraperante  elabi  coepisse  addiscimus-  Hinc 
puta  ,  omnes  statuas  ex  aere  repertas  ia  praefatis  urbi- 
bus  fusas  forsitan  paulo  anle  conflagrationem  haud  com- 
parandas  cum  aliis  anterioris  aevi. 

C  A  P  U  T    IV.  ^ 

m 

Quinam  Pompeiorum   concUtor,   incolae  diversi ;  guan-  T^ 

do  urbs  eversa.  Eiusdem  portus  ;  Municipium  ,  et 
Colonia.  Describilur  Mammiae  sepulchrum ,  anti- 
qua  aedijicia  ,  templum  Isidis  ,  Theatra ,  AmphitheU' 
trum  ,  et  Forum.  Arrii  Diomedis  domus  ,  etpagus 
Augusti  Felicis. 

Postquam  de  urbe  Herculaneo    saiis  verba  fecimus  ,  ^"o.!diur'.^'* 
et  Regium  descripsimus  Museum ,  de  Pompeiis  (i)  nunc 
sermonem  instituemus  ;  quae  urbs  haud  procul  a  descri- 
])ta  abfuit ,  quacum   communem  eruditi  habuisse  sentiunt 


(i)  Haee  urbs  a  Graecis  dicla  fuit  IIoptT*!'»  ,  et  rioptTyiroj. 
Marlorellius  quantura  Vir  in  Hobraeo  ,  et  Graeco  idiomate  exi- 
niius  ,  tanium  novorum  excogitator  vocabulorum  ,  lianc  ,  ut  mos 
eius  est  urbium  etymon  nunc  cx  Hebraea,  nunc  e  Phoenicia  lin- 
gua  derivandi,  arguit  ,  a  Phoenicio  ortum  habulsse  nonien  ,  et 
os  Jlammae  significasse  ,  ulpote  urbs  aedificata  fuerit  super  vul- 
cauicas  materias.  Ignarra  de  Phratr.  Neapol.  c.  lo  diclara  fuisse 
autumat  primitus  Bopt/Ssts  ,  nempc  a  Vesuvianis  mugitibus ,  qui 
Titianam  ante  conflagrationem  Uisce  in  locis  identidera  audie- 
baQlur. 


126 

originem.  Pelasgos  ,  et  Oscos  eaodem  possedlsse,  ct  Her- 
culem  Pboenicium  fundasse  tradit  Strabo  lib.  V.  Geogr. 
quod  roufirmat  Solinus  Polysth.  c.  lo.  Oscis  succcssere 
Ausones -•  inde  Graii  sub  Ippocle  Cumano  Campania  do- 
luinali  luere  5  et  Pompeii  ,  et  Herculaneum  in  eorum 
pervenit  manus.  Inde  Etrusci ,  poslea  Samniies ;  hinc 
temporis  progressu  Romani  eas  urbes  possederunt.  Secun- 
do  Punico  bello  Carthaginensium  partes  urbs  est  secu- 
la  j  et  Socialis  belli  tempore  a  Romanis  defecit  y  post 
id  tempOris  Municipium  j    et  inde  Colonia  m'litaris  evasit. 

Haec  urbs  raolu  lerrae  desedit  anno  post  Christum 
iiatum  LX.  sed  postea  flagrante  Vescvo  anno  LXXIX. 
ilammarum  globis  ab  igne  tota  fuit  solo  aequata.  Huius 
urbis  sitas  per  plura  saecula  fuit  penitus  ignotus,  quip- 
j)e  quod  cineres  lapidesquc  loci  facieni  everlerant  ,  sed 
circa  saeculam  XVI.  iam  paulatiin  e  lerrae  visceribus  e£- 
fodiebatur  ,  et  iam  ab  Alphonsi  primi  Aragonii  Neapo- 
litanorum  Kegis  temporibus  ea  satis  agnoscebatur  in  eo 
loco ,  cui  nomen  Civitas ,  ubi  plura  ruJera  excavala 
saepe  fuerunt  ,  et  tandem  regnante  Carolo  III.  BorbonJo 
circa   aunum  MDCCL.  fuit  detecta. 

Materiarum  (i)  vulcanicarum  imber  e  coelo  in  hanc 
miseram  urbem  repente  cecidit :  hinc  adhuc  in  domorum 
eruderatione  virorum  ,  et  mulierum  compages  cura  mo- 
iiilibusj  armillis  intactae  sant  repertae.  Ea  conflagratio 
accidit  anno  LXXIX.  ut  diximas  pOst  Christum  Kalea- 
dis  Septenibris  Tilo  Vespasiani  fiho  imperante.  Vesuvia- 
lias  ignilas  materias  in  utrumque  opidum  ex  improviso 
irruisse,  ac  media  montis  vOragine  tantas  evomuissefla«m- 
mas  constat  ,  ut  ad  jE^yptum  usque  cineres  pervenerint. 
Hinc  Sanfelicius  ita   scribit  de  hac    urbe  ,  pag.  ao  de  Siivi 


(1)  Materia  quae  Porapcios  evertit  ,  clnis  et    par?HS    po.me* 
fuit.  Hoc  probatur  ex.  Pliiiio  lib.   VI.  ep.   16,   ut  adluic  nuus  vi-' 
derc  est  ex  ea  materia  ,  quae  urbem  opplevU,  et  ex  eine^:e  ,  p»; 
..*  micibusque  ,  qui  domibus,  el  aedificiis  superefainent. 


127 
Camp.  Late  vagdntes  ignes  silvas ,  arhusla  ,  casas^  ae- 
des  ,  et  quidquid  fuit  ohviuni  ahsuwpscnmt ,  liquatis 
qnoque  saxis  ^  quae  instar  ferreae  spumae  miserahilem 
illam  testantur  calamitatem.  Haustum  eo  incendio  Iler- 
culaneum  y  Pompeianos  vero  in  scenicontm  ludorum 
spectaculo  considentes  repentinus  lapidum  casus  sepe- 
liirit,  uniusque  Theatri  cavea  facta  esl  civitatis  totius 
urna. 

Strabo  lib.  V.  Geogr.  narrat  Pompeios  urbem  ua-  ?<>■'"'• 
valem  fuisse  communem  Nolae  ,  Nuceriae ,  et  Acerris  , 
eamqne  nrbem  tluos  habuisse  portus  tradit.  Ea  insuper  a 
Tacito  Annal.  iib.  XV.  c.  i5  et  a  Seneca  Quaest.  Na- 
tur.  lib.  VI'  c.  I.  Celehre  Campaniae  opidum  appel- 
lalur»  Hinc  scribit  idem  :  '  Pompeios  celehrem  Campa- 
niae  urhem  ,  in  quam  ah  aliera  parte  Surrentinum , 
Stahiauumque  iilus  ^  ah  altera  Herculanense  conve- 
niunt ,  mareque  ex  aperto  conductum  amoeno  situ 
cingit  ,  desedisse  terraemotu  ,  vexatis  quaecunque  ad- 
iacehant.,  regionihus-  Ipsa  ad  Sarnura  fluvium  ,  et  por- 
tiini  a  ventis  munitissimum  commercio  oppurtinissimo  cum. 
•yicinis  opidis  ukro  citroque  habito  celebris  evasit  per  ea 
tempora-  Ad  huius  urbis  portumL  Publium  Cornelium 
classem  advexisse  quondam  tradit  Patavinus  auctor  lib.  IX. 
c.  38.  Hodiedura  Pompeiani  ipsius  portus  ntillum  reslat 
vesiigium  :  assiduae  conflagrationes ,  et  terraemotus  loci 
faciem  verterunt. 

Vrbs  postea  nobilis  fuit  Romanorum  aevo  non  so- 
lum  ob  maris  opportunum  commercium ,  verura  etiam 
ob  eOrundem  divitum  vilias  aedificatas  maximo  sumptu  , 
ut  illa  Tullii  meraorata  ab  eodem  lib.  VII.  ep.  3  His 
superadde  agrorum  fertilissimorum  vicinitatem  non  pro- 
cul  a  Vesuvio  ,  qui  mons  adeo  campos  nobilitavit  ,  ut 
postea  vina  Pompeiana,  caepas  ,  fructus ,  aliasque  res 
passim  veteres  coramendarint  auctores. 

Ex  Velieio  Paterculo    Hist;  lib.  IL  c.   i5.  Manatlam  Mu«!cipiuiM,  ec 
Magium    Asculanensem    eius  atavum ,    et  L.    Gornelium    *-**'*"»'*•> 
Syllam    Lucii    nepotem     belli    Socialis    lempore  ,    quod 


accidlt  kuno  V.  C.  DCLXV.  el  anle  Christum  LXXXIX. 
fam  urbem  ,  aeque  atque  Herculaneum  cutn  Tito  Didio 
occupasse  compertum  habemus.  Temporis  progressu  Mu- 
nicipium  effectum  esse  ex  Vitruvio  lib.  IL  c.  i6  et  ex 
Plinio  Hist,  Natur.  lib.  IL  c.  62  ediscimus.  Hinc  Trium- 
viri  ,  Censores  ,  jEdiles  ,  Quaestores,  Senatus-cousulturo  , 
populique  ibi  collegia  fuere.  Ad  hunc  usque  statum  ea 
urbs  ilorenlissime  stetit.  Colonia  enim  CLXVII.  annos 
Cuit ;  post  quod  tempus  fuit  eversa,  Decimo  vero  Nero- 
Dis  anno  desedit  ex  motu  terrae ,  et  decem  novem  post 
annos  dum  haec  raedificarelur  ^  penitus  fuit  submersa  a 
Vesuviana  prima  conflagralione  ,  itnperante  Tito. 

Hac  nostra  tempeslate  nihil  prorsus    mirabilius    esse 
polest  (  dum  adhuc  oculis    illa    conspiciuntur    aedificia  , 
quae  abhinc  ampbus  septem  et  decem  saecuiis  erecta  fue- 
re  )  quam  Illas  ambulare  vias  ^   eas  ingredi  doraos  ,    at» 
que  templa  ^   quae  alias  a  viris  totius  orbis  dominis    sae- 
pissime  perspicicbantur.  Mens  humana   profecto  hoc  maxi* 
niurn  orbis  spectaculura  animadverteDdo  extQlliiur.  In  ip- 
sa  vero  urbe  omnia  ,  quae  liumaoae  vitae    sunt    necessa- 
ria  ,  effossa  et  reperta  sunt.  Vesuviana  enim  conflagratio 
guperiores  aedificiorum  partes  ruit  j  inferiores  vero  adhuc 
sartae   tectaeque  conspectantur.  Cum  autem  illlus  quamquc 
partem  descriptam  audimus  ,   hanc.urbem  fortasse  adhuG 
existere  cum  ipsis  civibus  arbitramur. 
Maiumuc  Auno  MDCCL-  patefacta  est  via  ,   quae    ad    portam 

ducebat  urbjs  ;  cums  viae  ex    ipsis  Vesuvii  silicious    sunt 
stratae ,  quae  ab    indigenis   lave    appelliiantur.    ^dificio 
rum  parietes  sunt  materlae  mlnutatim  cum  calce  ,  et  are° 
na  opere  laterico  condltae.  Antequam  urbem  ingrederls, 
Rd  dexteram  iUius   portam   (i)  sepulchrum  JVlammiae   Sa- 


dr|jnlabruina 


(i)  Vrbis  porta  ex  eo  ,  quod  apparct,  haud  magrtiflcentiam 
ostendit  ,  et  potius  nrbern  parvam   esse  videtur.  Intra  illara  ad- 
sunt  dotnus  hinc  inde  recte  diipositae;  fiirca  qnas  gradns  sunt  , 
pupia  quos  ii  iacedel?ant,  quil»m  «omwodurD  haud  esjet  vehi  e- 


t29 

"cer<lotis  puUlcae   adspicitur ,    quod   nllul    magnificentiae 

praesefert.  Hoc  quadratum  est  :  superior  vero  pars  est 
rolunda.  Visuntur  adhuc  loculi  ad  immittenda  vasa  cine- 
raria  ,  quorum  unus  aliis  maior  est  Mammiae  fortasse  de- 
stinatus.  lu  circumferenlia  magnae  olim  aderant  personae 
ex  crela   conilalae;  in  sedilibus  semicircularibus  legitur  : 

MAMMIAE  .  P  .  F  .  SACERDOTI  .  PUBLICAE 

tOCUS  .  SEPULTURAE  .  DATUS 

DECURIONUM  .  DECRETO  , 

Ad  huius  sediiis  pedes  prostat  hoc  aliud  marmor,  quod 
fioli  mensuram  ex  ipso  Decurionuni  decreto  occupare  de^ 
^ebat. 

M  .  PORCI  .  F  . 

M  .  F  .  EX  .  DEC  .  DECUR  ? 

M  .  IN  .  FRONTE 

PEDES  .  XXV  . 

IN  .  AGRUM  .  PED  .  XXV  , 

Frope  urbis  porlam  est  domus  ruralis,  seflus  quam  "^'^**  *"'"'"' 
pluribus  columnis  manet  atrium  exornatum.  Generatim 
loquendo  illorum  temporum  domus  (j)  paryae,  atque  hu- 
lades  fuerunt  ,  quarum  pavimenta  opere  vermiculato  « 
MQsaico  erant  conflala  ,  atque  tam  belle  connexa  ,  ut 
adhuc  ex  ilhs  reperiantur  pulcherrima.  Omnia  illarum  cu- 
bicda,  atque  interiores  parietes  saepenumero  etiam  ex^ 
ternis  figuris  ex  marmorato  ,  scilicet  a  stucco  pingebau- 
£ur  ,  aut  colore  rubro,  aul  flavo.  Quaenam  vero  illarum 
iorma  ,  quibusque  constabant  eaedem  pariibus,  videsis  An- 


fflui^  ,  vel  curriLus.  Rotarum    vestigia  adhuc  supersunt  supra  eos- 
dsm  Vesuvianos  silices  instar  Appiae  viae  consiratos. 

(1)  iingulae  hnius  tirbis  domus  usque  modo  eruderatae  fe- 
ncstris  profecjo  carenl  ex  parle  esterna  ,  quae  publicam  speclani 
viaru.  £.arundem  doraorum  caraerae  intror^-um  unam   habent    h- 


lisstram  in  supeiiore  parieiis  parte 


i3o 

tiquitatnra  Romanamm  scrlptores  ,  qui    illas  describunt. 

Supra  viam,  qua  recte  itur  ad    civitdtis    portam  ,    do- 

mns  ,  et  aedificia  adsunt  ex  utroque  latere    disposita ,  in 

quibus  erant  officinae  ,  atque    tabernae    ad   opidanoruni 

diversos  nsus ,    et    ubi    vendebatur    qaidquid    illis    foret 

neeesse.  Inter  alias   adspicitur  una,   et  supra  ipsius  podium 

marmore  stratum  conspiciuntur  adhuc  scyphorum  effigies. 

Hanc  recte  termopolium    dicas  ,    tabernam    scibcet ,   ubi 

fortasse  dulces ,    calidaeque  venundabantur   potiones. 

Wicii.  At  profecto  inter  alia  ,   quae  admirationem  advenien- 

tibus  movent ,   sunt   ii    characteres  ,   qui   in   plurimis  pri- 

vatarum  aedium   parietibus    secus  viam  eruderali    fuere^. 

quibusque    rubro  colore  edicta   opidanis  quaedam  enunlia- 

bantur-     Primum   occurrit  edictum  ,  quo  populus  Pompe- 

ianus  fit   certior^   famih*am   gladialoriam  Numerii   Popidii 

Rufi    IV.    K.ab    Novemb.    venationcm   edidisse  Pompeiisj, 

et  XII'  Kal.  Maii  vela  in  Theatro    fuisse  j 

N  .  POPIDII  .  RUFI 

FAM  .  GLAD  .  IV  .  KAL  .  NOV  .  POMPEIIS 

VENATIONE  .  ET  .  XII  .  KAL  .  MAII 

MALA  .  ET  .  VELA  .  ERUNT 

O  .  PROCURATOR  .  FELICITAS  , 

Ex  alio  edisclmus,   hunc   ipsum  Popidium  Rufum  colono- 
rum  Pompeiorur»  defensorem  esse  litulo  invictum  : 

POPIDIO  .  RUFO  .  INVICTO  .  MUNIF  . 

R  .  III  .  DEFENSORIBUS  .  COLONORUM 

EEHCITER . 

Re  sane  vera  id  clarius  probatur  ex  illo  Tullli  pro  Sulla 
Dum.  21  ubi  huiusce  Coloniae  Pompeianae  occurrit  men- 
tio.  Frontinus  vero  haud  hanc  memorat  Goloniam,  quip- 
pe  quae  suo  aevo  non  amplius  existebat.  Ex  alio  tan- 
dem  edicto  (  ut  alia  plura  praetereara  )  scimus  ,  Valen- 
tem  Flaminem  perpetuum  Neronis  Augusti  Felicis  V.  Ksl, 
Tenationem ,  et  vela  in  Theatro  editurum  : 


i3i 

VALENTIS  .  FLAMINIS  .  NERONIS  .  AUG  .  F  .  PERPETUI 

D  .  LUCRETII  .  VALENTIS  .  FILII 

IV  .  KAL  .  APRIL  .  VENATIO  .  ET  .  VELA  .  ERUNT  . 

P  .  COLONIA  . 

Isidis  templum   fuit  in  media  urbe  ;    illud  est  adhuc    jj^''f„", 
rerum  PQmpeianarum  pulcherrimum  ,  atque  venerandum 
2nonumentum«  Ab  Alexandrinis  ,  qui  cum  Pompeianis  ex 
longinquis  regionibus  negotiatum    adveclabant ,   erectum 
fuisse    fama    est.   Ex    quodam  lapidc  ,   lempluni    fortasse 
restauralum  fuisse  post  terraemotum  anni  LXHI.  a  Chri- 
sli  ortu  a  Numerio  Popidio  Gelsino  coostat : 

N  .  POPIDIUS  .  N  .  F  .  CELSINUS 
iEDEM  .  ISIDIS  .  TERRAEMOTU  .  CONLAPSUM 

A  .  FUNDAMENTO  .  P  .  S  .  RESTITUIT 

HUNG  .  DECURIONES  .  OB  .  LIBERALITATEM 

CUM  .  ESSET  .  ANNORUM  .  SEXS  .  (i) 

ORDINI  .  SUO  .  GRATIS  .  ADLEGERUNT  ; 


(i)  Popidius  Celsinns  fuit  civis  Pompeianus  procul  dubio  , 
«l  ex  farailia  nobili  ortus.  Hunc  virum  satis  diviiem  fuisse  vide- 
tur  ,  qui  Isidis  templum  a  fundaraentis  conlapsum  terraemotu  re- 
stituit,  ad  quod  restaurandum  multum  auri  insumpsit. 

Veisum  illum  Cum  esset  annorum  »ea:J.  diverso  modoleguni 
nonnulli;  sunt  qui  inlerpretrantur  annos  sexdecim  ^  &\\\saxagin' 
ta.  Qui  primum  sentiunt,  dicere  eoguntlir  adolescenlem  impube- 
rera  sponte  sua  aedem  reficere  potuisse,  quod  legibus  id  vetitum 
erat ,  cum  adhuc  esset  sub  tutela.  Qui  vero  sexaginla  iiiterpetran- 
tur ,  propius  ad  veritatem  acccdunt ,  cum  honvo  liber  ,  et  numi- 
ni  eideiu  devotus  facere  potuerit.  Nec  vero  oLsiat  lapis  ,  in  i[U8 
legitur  sexs.  quura  veteres  saepissime  scribebant  sexsaginta  pro 
seiaginta  ,  et  sexsdecim  ut  videre  cst  in  pluribus  lapidibus  apud 
Gruterum  ,  Muratorium  ,  et  apud  Cellarium  in  Orthogr, 

Ahi  quidam  credunt,  hunc  Popidium    Celsinum  reapse  an- 

norum  sexdecim  esse  potuisse ,  et  in  Decurionum  ordin<em  adle- 

-  ctum.  Hoc  ex  allis  inscriptionibus  aperte  colligilur,  et  praecipue 

ex  una  quae  paucis  abhinc  annis  fuit  reperta  apud  Miscnum  in 

in  quodam  sepulchro,  quaequ«  nuuc  serTatur  in  Museo  CI,  lorii,  Ez 


l32 

Hoc  templum  fuit  sine  tecto  :  ab  antiquis  huiusmo- 
di  aedes  rTrarpx  dicta  tuerunt ,  in  cuius  parietiLus  depi- 
ctae  snnt  nonnullae  Isiacae  figurae  ,  ut  Ibides  ,  Ippopo- 
tami ,  aliaeque  id  genus-  Hoc  igitur  intectum  est ,  ac  pe- 
ristylio  circumdatum  ;  in  quovis  latere  adsurgunt  octo  co- 
lumnae  ex  marmorato  ,  aliaeque  adsunt  circum  circiter 
ordine  Dorico  novem  pedibus.  la  templi  medio  adest 
aedicula ,  in  cuius  extreraa  parte  sunt  duo  ex  marmore 
gradus ,  quibus  sanctuarium  adibatur.  Heic  fuit  situm 
Deae  signum  ,  sub  quo  locns ,  ubi  sacerdotes  seipsos  ab- 
debant  ,  quo  populo  oraculorum  darent  responsa.  Adest 
etiam  ia  eodem  templo  sacrarium  cum  fonte.  Plura  ir» 
€0  fuere  eruderata  ,  quae  ad  sacerdotum  usum  pertinue- 
runt.  Haud  longe  ab  descripto  templo  aliud  adsurgebat , 
cuius  nunc  vix  rudera  supersunt  cum  nonnullis  ordiue 
Dorico  coluranis. 
Theatii.  DuQ  Theatra  magnifica  detecta    integra  fuere  ,  quo- 

rum  aherum  a  Lalinis  Odeum  ,  a  Graecis  Oliwj  di'ctura, 
quod  tectum  fuisse  apparet.  Prostant  adhuc  lapides  ae- 
neis  characteribus  : 

M  .  OCULATIUS  .  M  .  F  .  VERUS  .  VII  .  VIR .  PRO  .  LUDIS 

et  in   postica  parte   hic  alius  lapis  ; 


liac  inscriptione  satis  patet  ,  puerum  quendam  quinque  anno;? 
habentera  ex  Decreto  Decurionura  Misenatium  in  suum  ordinefu 
fuisse  adlectum  ; 

D  .  M  . 

C  .  lULII  .  C  .  F  .  CL  .  HEGEMOT^IS 

ADLEC  .  IN  .  ORDIN  .  DECUR 

MISENI  .  VIX  .  AN  ,  V  .  M  .  VI  .  D  .  VI 

C  .  lULIUS  .  HEGEMON  .  ET 

CASSIA  .  VRBANA  .  FILIO 

DULCISSIMO 


i33 

M    M  .  HOLC  .  KUFUS  .ET  .  CELER  .CRYPTAM .  TRIBUNAL 
THEATR    .  S  .  P  .  AD  .  DECUS  ,  COLONIAE  . 

Praeter  hos  lapides  liic  alius  fuit  reperHis   supra  Thea?tri 
portam  : 

C  .  QUINTIUS  .  C  .  F  .  M  .  PORCHJS  .  M  .  F  . 
DUOVIR  .  DEG  .  DECR  .  THEATRUM  .  TECTUM  . 

In  hoc  Theatro  tecto  comcediae  ,  mimicae ,  et  satyricae 
acliones ,  necnon  et  poetica  edebanlur  certamina ,  non 
vero  tragoediae.  Illorum  primum  ad  ludos  nocturnos  eden- 
dos  fuit  construcium  ;  alterum  vero  ad  diurnos  ,  et  hoc 
meliori  forma  fuit  ,  quod  integrum  manet-  Quiu  restant 
adliuc  foramJna  ad  malos  immittendos:  stant  adhuc  inte- 
gra  scalaria  ,  5[«^dpt*Ta  ,  vomitoria  ,  proscenium,  pulpitum, 
et  quidquid  ad  hanc  fabricae  pertinet  constructionem.  Al- 
terum  eadem  forma  marmore  conslructum ,  in  quo  lapi- 
dem  hunc  cum  M.  Holconii  statua  fuisse  creditur ,  ut 
€X  hisce  characleribus  adhuc  videre  est: 

M  .  HOLCONIO  .  M  .  F  .  RUFO  .  HVIR  .  I  ,  D  .  OUINOUIENS 
ITER  .  QUINQ  .  TRIB  .  MIL  .  AP  .  FLAML\I  .  AUG   . 

PATR  .  COLON  . 
D  .  D  . 

In  hac  urbe  fuit  Amphitheatrum  etiam  nupef  eru  Auiphuhcafrun 
deralum.  Tacitus  meminit  AnnaL  hb.  XIV.  c.  i/nar- 
rans ,  magnam  faclam  esse  cladem  Pompeianos  inter  ,  et 
Nucerinos  ibidem  ,  dum  ludus  edebatur ;  Snh  idem  tem- 
pus  levi  contentione  atrox  caedes  orta  inter  Nuceri' 
nos  ,  Pompeianosqne  gladiatorio  spectaculo  ,  quod  Livi' 
neius  Regulus,  quem  motum  senatu  retuli,  edehat:  quippe 
opidana  lascivia  invicem  incessantes  prohra ,  deinde  sa- 
^ris  ,  postremo  ferrum  sumpsere,  validiore  Pompeiano- 
rumplehe,  apud  quod  spectaculum  edebatur.Ergo  repor- 
iati  tiint  in  urhem  multi  e  JYucerinis   tnmco  per  vul- 


i34 

nera  corpore ,  ac  plerlque    iiberornm^   mtt  parentum 

mortes  dejlebant. 

Hoc  autem  makimum  aedificium  fuit  ad  ortivum  in- 
tra  urbem  procul  a  descriptis  nunc  Theatris.  Effossum 
fuit  anno  MDCCLI.  et  paulo  post  rursus  aggestionibus 
obrutum  :  nunc  vero  iterum  eruderatum  integrum  fuitau- 
no  MDCCCXIII.  Quodnam  magnificentiae  opus  noslra 
tempeslate  hoc  raaiimum  aedificium  advenientium  exhibet 
ocuUs !  Hoc  unum  procul  dubio  erit  spectandum,  in  quo 
olim  Pompeiani  cives  cum  Nucerinis  ob  gladiatoria  spe- 
ctacula  conviciis  primam ,  deinde  saxis  vicissim  pugnam 
caedibus  foedatam  inierunt. 

In  superiori  Ampliitheairi  parte  foramina  reperta  ad 
malos  immittendos  iniegra  suut  reperta-  Velis  ac  mab's 
Pompeiani  cives  in  Theatro  ,  et  Amphitheatro  maxime 
utebantur.  Id  omne  nos  edocent  non  solum  ea  reperta 
foramina  ,  verum  etiam  publica  decreta  rubro  colore  de- 
tecta  supr^  parietinas  ,  in  quibus  occurrit  mentio  de  C. 
Popidii  Rufi  ,  et  de  N.  Festi  AmpUati  familia  gladiato- 
ria  ,  quae  pugnare  iterum  ia  Amphitheatro  debebat  XVL 
Kal.  lunias. 

Huius  Amphitheatri  exterior  pars  uullam    praesefert 

elegantiam,    estque  penitus  differens  a  Campano  ,  et  Pu- 

teolano  ,      quorum    adhuc     elegantiam    admirantur    om- 

nes.  Interior  vero  pars  satismagnificeutiara  osieudit.  Quam- 

vis  hoc  aedificium  a  terraemotu  anni  LXHI.  fuerit  ever- 

sum  y  tamen  post  hoc  tempus  iam  reaedificari  incipiebat, 

et  integrum  nunc  restat.  Ex  inscriptione  reperta  adAm. 

phitheatri  huius  ingressum  ,  certiores  facti  sumus  Pompe- 

ianos  statuam  Cuspio  Pansae  Pontifici  dedicasse,  qui  De- 

curionum  decreto  ad  legis  Petroniae  vigilantiam  destiuatns 

fuerat.  Ea   lex  Nerone  imperante  fuit  lata  y  quae    domi- 

nis  vetabat ,  ut  mancipia  cum  gladiatOribus,  et  bestiis  de- 

ceriarent.  Credibile  hinc  est  sub  huJusce  Pansae    Duum- 

viratu  hacrd  amplius  feras  cum  hominibus  ,   sedcumaliis 

feris  pugnasse.  Re  sane  vera    sub    huiusce    Amphitbeatrji 

podio  adhuc  pictae  visuntur  huiusmodi    venationes    int^* 

easdem  feras» 


i35 
Ipse  Tacltus  ibidem  traclit ,  Senatum  certlorem  tu- 
multus  faclum  ,  Livineium  ,  et  auctores  exilio  multasse  , 
et  Pompeiana  collegia  per  decem  annos  prohlbuisse;  Cu- 
iiis  rei  iudicium  princeps  senatui  ^  senatus  consulihus 
permisit.  Et  rursus  re  ad  patres  delaia  ,  prohihiti  pw 
blice  in  decem  annos  eiusmodi  coeius  Pompeiani,  con- 
legiaque  quae  contra  leges  instituerant ,  dissoluta.  Li- 
vineius  ,  et  qui  alii  seditionem  convicerant  ^  exilio  mul- 
tati  sunt. 

Alterura  aedificium  quod   Integrum  quoque  manet  ,     ^''™"' 
cst   Forum   Pompelanum ,  qnod  alii  (i)  milltum  arcem, 
vel   castrum  ad  urbis  tranquillitatem  credunt.   Hoc    qua- 
dratum  est ,    habetque    columnas  LXXIV".  quae    restant 
adhuc  ex  marmorato ,  a  slucco  ordine  Dorico. 

Extra  urbis  portam  Herculanensem  visitur  domus  •*•""  d»»"». 
Marci  Arrii  Dlomedis  Ciceronis  familiaris.  Haec  satis  sum- 
ptuosa  fuit  _,  habebatque  duos  ordines  ,  seu  Piani ,  m 
quorum  aHero  balneum  est  cum  parvo  sudatorio  ,  sive 
calidario.  In  primo  ordine  cubicula  visuntur  diversis  or- 
nata  picturls  y  et  pavlmeuta  opere  tessellato.  Prope  hanc 
domum  erat  hortus ,  ut  ex  ruderibus  quae  supersunt  ad- 
huc  apparet.  In  hulus  domus  snbterraneis  cella  vlnarla 
satls  magnlfica  visitur  cum  amphorls  repertis.  Prope  hanc 
sepulchrum  fuit  effossum :  ad  Arrii  familiam  spectasse 
ex  lapidibus   claresclt  : 


(i)  laslinianus  Dizion.  del  Regno  di  Nap.  artic.  Pouipei  , 
hunc  locum  haud  fnisse  credit  railitum  arcem ,  sed  ForumNun- 
dinarium.  Cirrnm  idem  aedificium  plures  labernae  ad  civium  u- 
sum  erant  dispositae  ,  ubi  plura  quae  ad  vilam  inserviebant  , 
vendebantur.  \n  hoc  etiam  carceres  exlitere  ,  ubi  infeiicium  opi- 
danorum  compages  repertae  compedibus  detentorum  cura  militi- 
bus  ad  ipsorum  custodiam.  Iii  Fori  huius  medio  fons  aderat  ad 
advenicntium  commodum  ,  ut  ex  rainis  videre  ost.  Supra  inter- 
coluraniura  solarium  IVsTpov  restat  ,  rjuaravis  pene  dirutiiRi  aJ 
civium  deambulantium  solamen.  Hoc  aedificium  pedcs  habet  in 
»gro  centura  ,   in  fronte  sexaginta. 


i36 

M  .  ARRIUS  .  DI0MEDE3 

SJBi  .  SUIS  .  MEMORIAE 

MiGISTER  .  PAG  .  AUG  .  FELIG  .  SUBURB  , 

ARRIAE  .  M  .  F  . 
PIOMEDES  .  L  .  SIBI  .  SUIS  . 

'^feUcjT""   .       Pi'ope   moenia   aderat   pagus  suburbanus  Angusti  Fe^» 
hcisj  fortasse  ab  deducta  hucCplonia  ab  Oclaviano  Augasioj 

C  .  NORBAJ^I  .  SORICIS  .  SECUNDARIUM 

MAG  .  PAGI  .  AUG  .  FELICIS  .  SUBURBAM 

EX  .  PD  .  LOGO  .  D  , 

Heic  isnim  plures  aliae  domus  effossae ,  aliaeque  fortasso 
in  posterum  reperiundae.  Domus  ipsa  Arrii  Diomedis  sa- 
tis  nobilis  fuit ,  ut  ex  ruinis  est  eoliigerc  :  si  picturas  ^ 
supellectilia  ,  thermas  ,  et  quidquid  ad  humauae  vitae 
pertioet  rationem  ,  spectes.  Heic  vero  triginta  cadaverum 
compages  sunt  effossae  cum  ipsa  fortasse  Arrii  uxore  ^h 
Yesuvianis  ignibus  baud  effugere  valente. 

G  A  P  U  T    V, 

P<s  novis  eruderationihus  anni  MDCCCXIII.  apud  Pom-* 
peias  effectis  ;  descrihiintur  monumenta  in  via  Se- 
pulchraliy  Basilica^  templa^  moenia.  aliaque  nonnuUa, 

Pompeiorum  effossio  paulo  post  Herculaneum  susce- 
pta  est  j  ut  ante  diximus,  regnante  Carolo  lil.  Borbo. 
nio  Hispaniarum  Rege,  quo  lempore  plura  urbis  detecta 
sunt  aedificia  ,  kidis  nempe  lemplum  ,  duoTheatra,  et  via 
urbis  praecipua  cum  domibus  ex  ntroque  latere.  Post  i|- 
lud  tempus  nihil  eruderatum  \  eruditi  vero  omnes  tanlaia 
lirbem  sub  Vesuvianis  flammis^  cineribusque  oppletam  ite- 
yum  integram   videre  quam  maxime  cupiebant-  Post  to| 


i37 
annos  nempe  MDCCCXTIT.  partem  iirbls  maxima  celerua. 
te  ,  atque  summis  impengis  elTodiendam  rursus  fuit  cura- 
tum.  Primum  moeniorum  ambitus  omnis  ad  qualiior  cir- 
citer  milli^^f^ia  ;  hinc  Ampbitheatrum ,  et  pbira  oi^idi  ne- 
dlGoia  publica  ,  et  privata  cnm  abis  riis  ,  et  praesertim 
f.epulcbris  ,  quae  sunt  iu  via  sepulchrali  extra  urbem  cum 
Aagnsti  Febris  Suburbii  parte  fuere  excavata.  Nos  inte- 
rim  quo  ante  lectoris  oculos  tot  preiiosa  monumenta  us- 
que  modo  detecta  exbibeamus  ,  minutatim  de  istis  di- 
temus  ,  et  primum  de  sepulcbrali  via  omnium  Pompe- 
ianarum  rcrum   nobibssima- 

Restat  igitur  baec  via  extra  urbis  pomoerium  ,  ek-  ^  J^.h,»u,. 
que  e  regione  ipsius  urbis  portae ,  qua  Herculaneum 
adibatur.  Mediam  viam  intersecant  utroque  latere  sepul- 
cbra,  quorura  pars  manet  adbuc  tecta  :  vla  paulo  infe- 
rius  restat  j  nara  urbs  supra  parvam  aderat  altitudinerDj 
ita  ut  ex  sepulchrali  via  in  urbem  cbvus  esset.  Nihil 
spectabilius  Pompeianls  bisce  monumentis.  Notura  est  apud 
antiqnos  usuvenisse,  extra  urbera  cadavera  buraare  :  qui 
mos  a  Pompeianis  masime  fuit  servatus.  Ea  sepulcbra 
pubbca  non  sokira  ,  sed  privata  etiam  sunt  ^,  eaque  ma- 
,  xima  elegantia  ,  cum  exlerior  pars  ex  marmorato  est  or- 
Eata  ,  et  inscripiionibus  Latiaribus  characteribus  adiun*- 
ctis.  Haec  sepulchrab"s  via  cum  Herculanensi  fortasse  cou- 
iungebatur  ,  ila  dicta  ,  quod  Herculaneura  ,  et  hinc  Nea- 
polim  viatorem  duceret.  Huiusce  nihil  hodiedum  superestj, 
iiisi  tantum  ca  pars.  quae  sepulchrali  subiacet. 

,        ,  *  ',,4  ^  ,    ,  ,  j        Scpulclir»m 

In  nac  non  arnplms  quam  sepulchra  usque  modocaitiitiiSe»«rL 
eruderata  fuere  ,  unum  ab  abo  paulo  dissitura.  Primum 
est  illud ,  quod  visitur  magnis  lapidibus  ex  topho  con- 
slructura  ;  in  cius  interiori  parte  quasi  ara  adspicitur  , 
supra  quam  fortasse  cineres  aderant,  qui  nulli  restant. 
Circum  sunt  plures  figurae  ex  marmorato :  inter  abas 
Oedipus ,  et  Sphinx.  Sepulchro  marmor  fuit  conlocatum, 
quod  mulilura  fuit  repertum  optimis  characteribus  in- 
sculplura.    lllud    Castricio    cuidam  Scauro  positum  j    ad 


s38 

quem  sqiulohrum  pertinuit  ,    cuique  statuam    equestrem 
jn  Foro  ci^es  dcdicarant  : 

.  .  UICIO  .  A  .  F  ,  MEN  . 

SCAURO 

II  .  VIR  .  I  .  D  . 

.  .  ECURIONES  .  LOCUM  .  MONUM  . 

(X)  (X)  .  IN  .  FUNERE  .  ET  .  STATUAM  .  EOUESTR  , 

ORO  .  PONENDAM  .  CENSUERUNT 

SCAURUS  .  PATER  .  FILIO. 

Utrumne  vero  hic  Fabricius ,  vel  Castricius    Scaurus    ex 
iribu  Meoeaia,  et  civis  Pompeianus  fuerit    propinquus 
vel  sanguine  coniunc^us  M.  Scauro  Romano  _,   cuius    me- 
minit  Plinius  Hist.  Natur.  lib.  XXXVI.    c.  24   qui    Ro- 
inanum  illud  maximum  condidit  Theatrum  ,   vel    ahus   . 
incertum  quidera  est.  Hoc  unum  certum  est  ,    Pompeia- 
num  Scaurum  celebrem  fuisse ,  et  cives  eidem  satis    de- 
bebant  ob  iustitiam  recte  administratam  ,  et    Duum\ira- 
tum.  Fato  deinde  functo  eidem  monumentum  erexerunt, 
et  fuuus  opidanorum  impensis  celebratum  ,   in    quo   gla» 
diatoria  spectacula  edita  fuere.  Ne  tanti  civis    igitur  ,  et 
monumentorum  memoria  foret  obliterala^  ex    marmora- 
lo  efficiendas  varias  gladiatorum  pugnantium    flguras  su- 
pra   sepulchrum  curarunt  ,   ut  ex  pluribus,   quae  reslanty 
videre  est.  Satis  apparet  ,  hoc  monumentum  olim  in  par- 
te  fuisse    restauratum  ,  cum  nonnuUae  gladialorum    figu- 
rae  sunt  aliis  recentiores;  sub  quibusdam  supersunt  adhue 
ijisorum  nomina  ,  qui  fortasse  in  pugna    strenue   pugna- 
runt  _,   ut    exempli    gralia:    Munere  .  .  ,  ,  Ampliati  .    P, 
Summo.  Hic  Ampliatus  fortasse  gladiator  celebris  fuit  , 
vel   alius  vir. 
«m.lQlSi?'!'         AUerum  sepulchrum  ad  quemnam  perlinuerit  ,    in> 
c.M«a»u,Fla-certum  ,  cum  nulla  existat  memoria.  Hoc  rotundum  e$t 
opere  lateritio ,  cuius  exterior  pars  etiam  ex  marmorato 
est.  Pars  superior    haud  extat ;  Vesuviana    enim    coDila» 
gratio  eam  subvertit :  circum  sunt    urnae  cinerariae  ,    in 
quibus  adhuc  cineres ,  ct  ossa  supersuntt  Sequuotur  duo^ 


?3$r 

alia  sepulchra  ;  primnm  C.  Calventio  Quieto,  alterum  non 
procul  C  MuQalio  Fausto.  Ea  sunt  ex  topho^  et  ex  mar- 
morato  cnm  nonnullis  figuris.  Ex  inscriptionibus  satis  cla- 
rescit  ,  duobus  hisce  viris  bisellium  datum ,  nempe  sella 
splendida  praeclaris  viiis  concedi  solita  ,  ut  publice  io  ea 
sederent  in  ludis,  in  Tkeatro  j  Foro,  Curia,  aliisque  pu* 
blicis  locis  eodem  modo ,  quo  Romae  sella  curulis  daba- 
lur.  Hic  auiem  honor  Decurionum  decreto  iisdem  datus 
ob  aliquod  fortasse  beneficium.  lidem  Augustales  etiam 
erant  j  at  hic  honor  aliquando  datus  Coloniarum,  et  Mu- 
nicipiorum  viris  praecipuis.  Primum  marmor  C-  Calveo- 
tio  posilum  hoc  modo  repertum  legitur  : 

C  .  CALVENTIO  .  QUIETO  .  AUGUSTALI 

HUIC  .  OB  .  MUNIFICENT  .  DECURIONUM 

DECRETO  .  ET  .  POPULI  .  CONSENSU  .  BISELLII 

HONOR  ,  DATUS  .  EST  , 

Supra  C.  Munatii  Fausti  sepulchrum  hoc  aUud  eff&Sfcim  i 

C  .  MUNATIO  .  FAUSTO  .  AUG  .  ET  .  PAGANO 

CUI  .  DECURIONES  .  CONSENSU  .  POPULI 

PISELLIUM  .  OB  .  MERITA  .  EIUS  .  DECREVERUNT 

HOC  .  MONUMENTUM  .  NAEVOLEIA  .  TYCHE 

LIBERTIS  .  SUIS 
LIBERTABUSQUE  .  ET  .  C  .  MUNATI  .  FAUSTI 
YIVA  .  FECIT  . 

la  hoo  columbario  repertae  fuere  lucernae  nonnullae  cre- 
taceae  ,  et  nummi  ex  aer6  in  cadaverum  ore.  Haud  quem- 
▼is  fallit  apud  veteres  usuvenisse  mortuorum  ori  num- 
mos  imponere  ,  quo  Charonti  naulum  solverent.  Praeler 
baec  effossae  figurae  in  parietibus,  quae  satis  exprimunl, 
Naevoleiam  Munatio  Fausto  silicernium  propinquis,  et  ami« 
cis  fecisse  :  adhuc  enim  visitnr  triclinium  affabre  pictum^ 
quo  aeiernum  vale  mortuo  dicebanl. 

Haud  procul  ab  Munatii  sepulchro  inscriptiones  quae» 
dam  eruderatae  fuere :  quas  inter  baec  Nistacidio  £[elea9 
posita  : 


i4o 

NISTACIDIO  .  HELENO 
PAG  .  PAG  .  AUG  .  ^ 

NISTACIDIO  .  lANUARIO 
MESONIAE  .  SATULLAE  .  IN  .  AGRO 
PEDES  .  XV  .  IN  .  FRONTE  .  PEDES  .  XV  . 

\dhe'^'^''^^  boc  lapide  luculenter  eruitur  ,  hunc   Nistacidium  Pa- 
«««itua,    ganum  Augusli  Felicis  fuisse  :  hic  pagus,  vel  suburbium 
mantt  adhuc  iufossum  ;  creditur  non   procul    ab   hac  sc-, 
pulchrali  via  dissitum  ,   et  prope  opidum  fuisse. 

E  regione  Munatii  sepulchri  supra  eandem  vlam  vi- 
silar  ah"ud  nobihssimum  M-  Alleio  Lucia  LibcUae  ex  mar- 
more  positura  ,  quod  cenotaphium  potius  fuisse  arbitrorj. 
cura  nec  cineres  ,  nec  ossa  reperta.  Hoc  autem  erectiim 
ab  quadam  Alleia  Decimilla  Cereris  sacerdote  publica  con- 
iugi  M.  Alleio  Lucio  Libellae  jEdili,  Duumviro  Praefe- 
cto  quintum  ,  et  fillo  eius  M.  AUeio  Lucio  Libellae  im- 
mature  erepto  satis  hquet  .■ 

M  .  ALLEIO  .  LUCIO  .  LIBELLAE  .  PATRI  .  AEDILI 
II  .  VIR  .  PRAEFECTO  .  QUINQ  .  ET  .  M  .  ALLEIO 
LIBELLAE  .  F  .  DECURIONI 
VIXIT  .  ANNIS  .  XV 11  .  LOCUS  .  MONUMENTI 
PUBLICE  .  DATUS  .  EST  .  ALLEIA  .  M  .  F  .  DECIMILL,i 
PUBLICA  .  SACERDOS 
GERERIS  .  FACIUNDUM  .  CURAVIT 
yjRO  ,  ET  ,  FILIO  . 

Ex  inscriplione  luculenter  patel  ,  Allelam  Decimillam  Ce- 
reris  publicam  sacerdotem  fuisse:  hoc  etiam  templum  pro- 
cul  dubio  extiiit ,  quod  manet  adhuc  tectum  ,  at  qua 
urbis  parte  illud  fuerit  y  incertum. 
^"4«!chru«"  bequitur  altcrum  propc  L.  C  Labeoni  excitatum  z 
hoc  alio  nunc  praedicto  maius^  et  magnificentius  est  > 
inferior  pars  salis  pulchra  esse  oliai  debebat ,  dum  non- 
nuUae  figurae  ex  marmorato  in  parietlHis  adsurgebant  ,• 
uunc  vir  equltis  pars  reslat.  In  medio  fortasse  monurnen* 
li  ex  marmore  signum  aderat  :   nam  effossionis  tempors 


ccmniinulum  plures  in   partes  fuit  reperlum.  HOc  mar: 
mor  sic  legitur  : 

L  .  C  .  L  .  F  .  MEN  .  L  .  LABEONI 

ITER  .  D  .  V  .  I  .  D  .  QUINO  . 

MENOMACHUS  .  L  , 

Dum  vero  magis  effossionis  operi  instarent  hoc  eo- 
dem  anno  supra  meraorato  ,  reperta  fuit  alia  urbis  por- 
ta  ,  qua  Nolam  viator  adibat ,  prope  quam  lapis  Oscis 
charactpribiis  cum  Isidis  figura  supra  tophum  efficta.  La- 
pis  hic  iia  insculptus,  quamvis  elementa  sint  planeOsca  : 

C  .  POPIDIIS  .  C  . 

MED  .  TUC  .  AAMANAPHPHED 

JSIDY  .  PRUPHATTED  . 

qui  sic  sonal:  C.  Popidius,  C.  Filius.  Mediiuxticus.  restituit.  et, 
dicafit.  Isidi.  Videtur  bunc  Popidium  Medituxticum  Pompe- 
ianum  fuisse  eundem  illum,  qui  Isidi  templum  motu  terrae 
coalapsum  restituil.  Vtrum  autem  ea  inscriptio    ad  idem 
templum  pertineat_,  an  ad  ab'quam  aediculam  divae  dicatam, 
incertum.    H;jec  Isidis    figura    cum    inscriptione    indicare 
etiam  vidttur  ,  urbem  deae  dicatam  ,  cum   prope  porlaui 
fuit  reperta  j  Ponipeiani  enim  suam  urbem    sub  cinsdem 
lutela   posuerant,  cui  etiain   templum  erexerant.    Hic  ve- 
ro  Popidlus    fortasse  sua  irapeusa  raoenia    terraemotu  la- 
befaclaia  raedificaverat  ,  quae  adhuc  in  ea    parte    restnu- 
rata   videntur.   Certura  vero  est  ^   inscriptionem  cum    Isi- 
dis    figura    prope    portam  detectam  fuisse.  Miror    autem 
maxime  ,   hanc  inscriptionem  Oscis  characteribus    inscul- 
ptam  cum  duabus  aliis  ,  aliisque  ellam  in  posterom    for- 
tasse  reperiundis  :  ex  his    luculenter    vlJetur  ,    Porarieia- 
nos  eo  tempore  aJhuc    Osce  locutos  :   nam  plebs    fortas- 
se  etiam  Osco  utebatur  iJiomate  ,   cum  cives  nonnisi  Ro- 
mane  loquerentur  ;  hlnc  PopiJIus  Iste  lapidem  Oscis  cha- 
racteribus  aJ    plebis    erexerat    intelligeniiam.    GreJiderlni 
tunc    Oscorum  liuguam  nihll  aliud  fuisse  ^  quarn  corra- 


plam  Latinam  ,  ul  cx  lapide  isto »  allisque  salls  eliicet  y 
ea  tantutn  differentia  ,  ut  elementa  diversa  tantum  essent» 
Via  Sepulcliralis,  de  qua  usque  modo  locuti  sumus, 
satis  indicat  Pompeios  celebrem  Gampaniae  urbem  fuissej 
cum  ea  nihil  spectabilius  possit  esseob  sepulchroruro  fa» 
bricas  recte  constructas:  ipsa  enim  monnmenta  satis  eliana 
demonstrant  ^  quam  nobilis  esse  debebat  Appia  viarum 
regina  ,  quae  infinita  passim  sepulchra  habebat.  Si  enim 
apud  Pompeios  Romanorum  Coloniam  lot  aderant  magni- 
ficeniiae  ,  quasnam  Boma  ipsa  caput  orbis  continere  de- 
bebat  ?  Et  re  quidem  vera  in  hac  urbis  parte  nihil  ele- 
ganiius  advenientiura  potest  ob  oculos  repraesentari,  cum 
primum  via  longa  ,  eaque  recta,  qnae  a  Sepulchroh*  ini- 
tiunx  suraens  ad  urbis  interiorera  partem  perveniebaf  Ex 
utroque  enim  latere  sepulchra  passim  eleganli  construcia 
forma  visebantur ,  uti  descripsimus.  Porticus  etiam  utram* 
que  viae  partem  nobilissima  cxornabat  ;  eaque  ut  arbilror, 
ad  opidanorum  commodum  condita  ,  quo  iisdem  ambu- 
landi  opportunitatem  daret.  In  interiori  vero  Porticus 
parle  tabernae  plures  erant  ,  in  quibus  Pompeiani  cives 
extra  pomoerium ,  si  nundinae  advenissent ,  cuiuscun- 
que  rei  merces  concivibus  Tenundarent.  Sepulchralem 
hanc  viam  uoa  solum  Porticus  ,  vel  sepulchra  ,  verum 
etiam  nonnuUa  alia  exornabant  aedificia  ,  ut  videre  ad- 
huc  est.  Mediam  hanc  longam  viam  urbis  porla  rum 
moeniis  condecorabat.  Nihil  praeclarius  hac  urbis  parte 
potest  esse  ,  cuius  quamvis  nonnulla  pars  restat  ,  tamen 
satis  demonstrat ,  urbis  interiorera  partem  fuisse  satis, 
clegantern  ,  puichram ,  atque  nobilem.  Observatu  vero 
diguum  est,  hanc  omnem  opidi  descriplam  partem  fuisse 
post  Neronis  terrraemotum  sexdecim  annos  ante  confla- 
grationem  derellctam  ,  cum  cives  urbis  fabricas  molu  ter- 
rae  conlapsas  deseruerunt  praeter  paucas  ,  quae  in  parte 
restauratae  faerant.  Vnum  quod  magls  admlrationi  cul- 
que  debet  esse  ,  est  illud  quod  in  hac  urbis  parle  ,  ti 
etiam  in  posterum  aliis  in  iocis  videndum  ,  quod  Pom- 
pelaui  ciyes  posl  primam  conflagrationem  nonaullis  iu  lo- 


143 

ci$  doraos  cruderariQt  quo  res,  quae  sub  cineribus  fue- 
rant  sepullae  ,  recuperarent ,  et  praesertim  in  iis  locis  j, 
iu  quibus  maiora  auri  ,  argentique  adessent  pondera. 

Antequam  ad  alia  describenda  nuper  reperta  venia- 
mus  ,  iuvat  heic  in  mediura  novam  afferre  inscriptiouera 
apud  Pompeios  detectam  ,  quae  parum  a  Tlieatro  est , 
quod  quamvis  multis  abhinc  annis  effossum  ,  monumenr 
lum  supra  parietinam  servat  adhuc  lectu  dignum  : 

AD  .  XI  .  K  .  DECEMBR  .  A  .  XV  . 

EPAPRA  .  ACUTUS  .  AUCTUS 

AD  ,  LOCUM  .  DUXSERUNT 

MULIEREM  .  TYCIIEN  .  ET  .  PRETIUM 

IN  .  SINGULOS  .  A  .  VIII  . 
M  .  MESSALLA  .  L  .  LENTULO  .  COS  . 

Ex  hac  primum  satis  certiores  facti  sumus ,  Pompeianos 
cives  viliis  fuisse  dedltos  ,  qui  publice  lapides,  et  mo- 
numenta  suarum  erlgebant  impudicitiarum.  Insuper  nobis 
inscriptio  animadverlendum  affert,  hosce  viros  Epapram  , 
Auctum  ,  et  Acutum  sive  quod.  milites  fueriot ,  &ive  ci' 
ves  suae  Tychae  mulieri  monumentum  posuisse  multo 
ante  urbis  conflagratlonem.  Ex  Fastls  enim  Consularibus 
liquet ,  Consules  M.  Messalam  ,  et  L.  Lcnlulum  Consu- 
latum  gessisse  anno  V.  C.  DCCLI.  idque  evenisse  Ires 
anuos  ante  Chrisli  nativitatem.  Hinc  monumenturn  hoc 
LXXII.  circiter  annos  ante  urbis  ruinam  positum  fuisse 
constat  ,  et  Pompeianum  parvum  Theatram  eam  ante 
tera[)eslatem  exlitisse  ,  prope  quem  locum  aderat  in- 
jcriptio. 

Non  procul  a  via  urbis  praecipua  ,  quae  adportam 
dncit  ,  anno  etiani  MDGGGXIIL  cadaver  fuit  repertum 
cnm  pluribus  nummis  ;  creditur  virum  fnisse  praecipuura, 
qui  dum  cinis  ,  Iguis  ,  lapldes  urbem  ,  el  vicina  a  fan- 
damentis  evertebant  loca  ,  fugam  cum  auri  pondere  ar- 
ripiebat.  Pi'ope  ipsum  eruderata  perplura  numismata  , 
eaque  ex  auro  ,  argento  ,  et  aere.  Gadavera  passim  suh 
ruinis  quotidie  effodiuntur,  ipsaque  cumarmiliis,  nunais"! 


matibus ;  aliisque  pretiosis  reLus:  prope  sepulohreta  plu.' 
ra  alia  ;  inter  quae  mater  cum  farniiia ,  quae  furtasse 
jgnis  lapidumque  grandlne  territa  j  dum  ex  urbe  ob  as- 
iiduos  motus  terrae  fugeret  ,,  sub  Porticibus  se  recipiens 
cinerum  pluvia  obrula  cum  filiis  est  mortua.  I'jX  rebus 
repertis ,  inauribus  nempe  _,  aanulis,,  armlliis  divitera 
fuisse  existimatu^ 
B43'ii"-  Inter  urbis  raagalfica  aedificia  usque  modo  excavata, 

Basilica  fortasse  nobilissima   fuit.  Ea  abest    parum  a    via 
publica.  Nihil  ipsa  magnificentius    excogitari    potest  ,     si 
architecturam    spectamus    Ipsa    quadrata  est     forma  ,   e£ 
Porticum  habet  satis  maguificam  :  columnae  ex  opere  sun£ 
lateriiio  j     ut  io  aliis  publicis ,  et.   privatis     Pompeiorum 
aedificiis  videre    est^     atque  e    marmorato    coiiveslitae  ; 
coluranarum  bases ,  et  peristylla  sunl  ordine  Dnico.  Ba- 
siiica  islhaec  duos  habebat  ordiues  ,  seu  Plani ,  auJ  Ap- 
parkimenti ,    ut  ex   ruinis  videre    cuique    licel.  IIoc   ma- 
guura  aedificium   plus   ahis  a  terraemotu  fuit  concussum: 
oam   per  terram    huc   illuc  disiectae  ,  et  comminutae  co- 
lumnae   satis  firmae  adspectantur  ;   et  ego  arbitror  ,  ler- 
raemoium  adeo  vehemeutem   falsse   ante  primim   confla- 
grationem  ,   ut   ex  urbis   acdificiis ,     <juae    mulla   restant 
integra  ^    hoc  prae  ceteris   plus  ahis    damno  affectum  fue- 
rit.  In   eo   loco    cadaver  nullum  effossum,    neque   aUud  , 
praeter  nonnnlla  vasa   aenea  ,  aliaque  parvi    moraenti.  lo 
subterraneis  eiusdem  Basihcae  carcer,   (uii  creditur)  fuit; 
eiusdem    enim  forma   hoc  indicare    videtuf.     Cum   vero 
locus    hic  publicis  esset  iudiciis  destiualus ,    nbi  ius  ad- 
mlnistraretur ,    carcer  h-nc   esse   debebat ,    quo    si    quid 
esset  necesse ,    civibus  statim   poena   constituerelur. 
F»itu»  ciriie.  Hoc    aliud    aedlficium   est  etiam   urbis    magnificum. 

Heic  nonnisi  summi  momenti  negotia  tractabant  cives 
lum  civilia  ,  tum  ad  mercaturam  pertioentla.  Helc  etiam 
fesla ,  et  deoruui  supphcatlones  peragebant.  Intercolum- 
nlum  marraore  convestitum  aedificium  decorabat  ,  ubi 
eivium  de  pairia  benemerentlum  passim  statuae  adsurge-i 
bantj  ut  t\  ruinis   quae   realaot  ,  videre  est. 


ConcorJia« 
tcniplun. 


4 

17,5 

Hulc  aedificio  publicum  aerarium  ,  seu  Tovis  tem- ^"'i'' *' 7'* 
plum  erat  adiunctum  ,  ad  quod  ascendebatur  per  gradus 
inarmorcos ,  ad  quorum  latera  statuae  videbantur  :  inter- 
coluninium  sex  columnis  fulciebatur  ordine  Corinthio. 
Cella  duos  habebat  porticus ;  hinc  tres  camerae  ad  aes 
publicum  conservandum. 

Ad  Fori  civilis  laevam  adsurgit  magnificum  Veneris 
temphim.  Quadraginta  cohimnis  ex  marmorato  ordine  Co- 
riuthio  fulcicbatur  ,  quae  columnae  quatuor  Porticus  statuis 
cTecoratas  sustentabant  ,  et  picturis  ornatas,  In  huiusce  lem- 
j>li  arei  ex  marmore  Veneris  ara  adsurgebat ,  ubi  eius- 
<.lem  deae   statua  fuit  reperta. 

Ex  alia  Fori  parte  paucis  abhinc  annis  deteclum 
fuit  Concordiae  templum  ab  Eumachia  Pompeiana  sa- 
cerdote  excitatum  cum  eiusdem  eleganti  statua  ,  sub  cu- 
ius  basi   legitur  : 

EUMACHIAE  .  L  .  F  .  SACERD  .  PUBL  ; 
FULLONES  . 

Hoc  aedificium  esl  rectangulare ,  et  ad  Romanam  perti- 
net  architecturam  :  interior  pars  est  ordine  Corinthio. 
Tribus  Porticibus  componilur  Chalcidico,  Crypta  ,  et  Por- 
ticu.  Chalcidicums  exdecim  columnis  suslinetur  ,  in  cuius 
epistylio   legitur  : 

KUMACHIA  .  L  .  F  .  SACERD  .  PUBL  .  NOMINE  .  SUO 

i-X  .  M  .  NUMiSTRI  .  FRONTONIS  .  FILII  .  CHALCIDICUM  . 

CRYPTAM  .  PORTICUS 

CONCORDIAE  .  AUGUSTAE  .  PIETATI  ^ 

SUA  .  PECUNIA  .  FECIT  .  AEDEMQUE  .  DEDICAVIT  . 

Vrbs  Pompeii  quator  praecipuas  habuit  portas  ,  ul^*  *'''»'•"• 
jirobabile  videtur^  quae  in  quatuor  urbes  viatcrem  du- 
tebant ,  Herculanensis  nempe  sic  dicta  quippe  quae  ad 
Herculaneum  recta  ])erveniebaf,  Ex  eiusdem  regione  alia 
fuit  posila  ,  Nucerina  fortasse  dicta  ,  quia  Nuceriam  re- 
spitiebat.   Ex   aha    urbis  parte  adversa  erat  Nolana    nu- 

T.    /.  ao 


♦  ■ 

p*-r  crnderala  CMxn  IsiJi*  d^ae  figura  ,  el  luarmorc  O.^ri» 
elemfntis  insrripto.  Hiiic  yiorfae  responflebat  Stabiensis 
fortasse  appellafa  etiani  nunc  effossa.  Vtrum  vero  alia« 
adfuerint,  incertum:  verum  ego  non  alias  Porapeios  ha- 
buisse  ,  quam  ritatas  liasce  quatuor  autnmo.  AHae  ta- 
men  profecto  fuere  ,  sed  eaedem  portulae  potius  ,  ex  qui- 
Lus  fortassis  oTjsidionis  tempore  civibus  in  liostinm  tur- 
mas  occasio  dabatur  irrumpendi.  Herculanensis  port» 
pbiribus  abbinc  annis  fuit  eruderata  ,  extra  quam  Se- 
pulchralis  visitur  via  nuper  ex  aggestionibus  eruta.  Ex 
hac  porta  Herculanensi  urbis  via  praecipua  procedebat  , 
eaque  urbem  intersecabat  ad  Amphitbeatrum  usqne,  qnod 
procul  a  Nucerioa  porta  extabat :  hoc  magnificentissi- 
mum  raonumentum  inter  portam  Stabiensem  aderat  ,  et 
Nucerinam.  In  eadem  via  adsurgebat  Basilica  modo  de?- 
.srripta.  Vtrum  vero  in  eadem  fuerint  alia  publica  aedir 
ficia  ,  nti  Cereris  tempbim  ,  ahaque^adhuc  incertum, 
Extra  oranes  descriptas  portas  fuisse  sepulcbreta  ,  el  su- 
bnrbia  ari)itror,  nt  in  Herculanensi  :  nam  suburbinm  , 
sive  pagus  Augusti  Felicis  prope  Pompeios  dubio  procui 
fuit ;  at  quo  iu  loco  ,  dubium  adhuc  manet. 
Httnit.  Pomppios  insuper  opidum  Campaniae  moeniis    vali- 

dissimum  fuisse  s-vtis  ekicet  ex  nuperis  effossionibus.  F.a 
enim  sunt  adeo  valida  ,  nt  opivium  fortisBimnm  sic  apr 
ppllandum-  Restant  ea  adhuc  integra,  et  alta  pedes  XXH, 
rx  thopo  qnadratis  lapidibtjs  Etruscoram  morc  ,  et  adeo 
liia  ,  ut  quatiior  ourrus  ex  fronte  ire  possent.  Praeter 
mcenia  turres  etiam  habuit  quadratas  passim  ipsoruro 
^iUiiudine  :  quin  et  portulas  quo  obsidionum  tempore 
opidani  in  hostes  possent  irruere.  Numne  Porapeiani  belH 
Soriilis  aevo  in  Syllae  exercilum  per  eas  portulas  irru- 
perint,   necne,  incertum. 

Prope  urbis  portam  ,  quam  Herculanensem  appella- 
fam  existimo,  satis  apparet  ,  moenia  restaurata  vel  post 
Syllanam  obsidionem  ,  vel  post  lerraemotum  :  nam  vetu- 
stae  fabricae  pars  superest ,  et  nova  passim  recte  con*- 
tpicitur.  Ea   rooeaia   per  quatuor  circiter  milliaria  urbem 


circumeunt,  ut  nuper  fuit  observatum  ;  at  nut.e  non- 
QJfti  al,iqua  moeniorum  pars  est  eruderata.  Vrbis  ambi- 
tus  satis  ostendit ,  Pompeios  urbem  fuisse  magnam  ,  et 
spatiosara  ,  quae  miximam  frequeutiam  continere  utique 
poterat.  Vlinam  lola  urbs  nostra  effoderetur  aetate  , 
qnae  pulcherrimum  profecto  Campaniae  opidum  adveni- 
entium  oculis  post  decem  et  octo  saecula  ostendsret ! 
Quoiies  ego  Pompeiorum  moenia  conspexi ,  haud  potui 
facere  quiu  Munatii  Magii  Asculanensis  ,  et  L.  Syllae 
meminissem  ,  qui  opidum  longam  post  obsidionem  (  ut 
creditur  )  occuparunt.  Fueritne  ipsa  moenia  ,  quae  nunc 
teraporis  integra  conspiciuntur  ,  an  fortasse  restaurata 
(  quae  Sociali  bello  cives  defenderuat )  incertum  lecto- 
ribus   relinquimus. 

Vrbs  ad  mare  fuit ,  et  portum  a  ventis  tutum  ha- 
buit,  ut  ex  pluribus  ante  recitatis  auctorum  testimoniis 
luculenter  probatur.  Huiusce  nihil  hodiedum  restat :  raa* 
re  ad  duo  circiter  miliiaria  abest.  Sarnus  ipse  qui  com- 
Hiune  navale  Nolanis ,  Acerranis ,  et  Nucerinis  erat  , 
hodie  vix  fluvii  nomen  habet :  adeo  res  heic  mutatae  l 
Fluvius  prope  urbem  praeterlabi  debebat ,  qui  tot  mer- 
ces  ex  longinquis  opidis  in  urbem  introducere  debebat ; 
qnin  et  viciuissimum  ipsum  mare  piscosum  ubinam  abiit? 
ubinam  portus  celeberrimus,  qui  tot  Romanorum  adspc- 
ctavit  classeS,  quo  P.  Cornelius  quondam  ad  populandum 
perrexJt  Nucerinum  agrum  ?  nihil  aliud  superest  hodiedum 
quam  arentes  immensae  paludes  sole  exaestuantes.  Vbi- 
nam  cives  qui  ex  moeniis  deliciosum  conspiciebant  ma- 
re  ,  abierunt  ,  qui  pulcherrima  coeli  temperie  ,  et  plaga 
gaudentes  ,  qua  Stabias  propinquas  ,  et  Surrentum  ,  qua 
Apenninos  vicinos  montes  ,  qua  Vesuvium  vinis  abundan- 
tem  ,  qua  Herculaneum  ,  Neapolim  adspectabant ,  quae- 
que  urbs  omnibus  vitae  commodis  fruebatur  ?  Vesuvius 
extra  ullum  dubium  omnem  eam  plagam,  antequam  con- 
flagraret ,  omnino  mutavit ,  qui  plurium  opidorum  peni- 
tus  memoriam  obliteravit ;  atque  adhuc  dnbium  est  ubi- 
aam  extiterint  locorum.  Nam  Opulenti  ,    Chorae  ,   Tau- 


raniae  nulla  omnino  superest  memoria,  cum  assiduae  coii' 
flagraticnes  solum  ad  eam  erexerint  altitudinem  ,  ut  ni- 
mia  profunditate  nunc  sepultae  credantur. 

C  A  P  U  T    VI. 

De  monte   Vesuvio  ;  eiusdem  ichiiographia  delineatur  ;    de 
vulcanicis  materiis.  Spartaci  gladialoris  facinus  enarra'ur'. 

Perlustratis  et  descriptis  hactenus  Herculaneo  ,  efc 
Pompeiis  opidis,  ad  Vesuvium  propius  accedtre  fas  est. 
Hinc  nos  primum  hoc  capits  veterum  scriptornm  aftere- 
mus  auctoritates  ,  qui  ipsum  quondam  flammas  evomuls- 
se  testantur  ,  deque  ipsius  tophographia,  deinde  alio  qua 
sequetur  capite  ,  de  celebrioribus  conflagratiombus  ,  de 
mephitibus  ,  de  vulcanicis  materiis,  aliisque  rebus  ad  eua- 
dem  spectantibus  ,  verba  faciemus. 
ichaJ^ra'!!»  Mons  hic  Campaniae  procerior  est,  iacetque  ad  oricn- 

tem    Neapobtani    Crateris.    Separatur  a    longa    montium 
Apeninnorum  catena  ,   ceterisque  imminet  ,  et  e  Neapo- 
lis  regione   mari  incurabit.  Instar    pyramidis    est ,    qu&e 
prout  scribit  Seraus  ,  Descrizione    fisica    del    Vesuvio  ^, 
basim  habet  XXX.  M.  P.  et  perpendicularis  altitudo  est 
ulnis  DII.  Hinc  leni  clivo  sensim  usque  ad  eumlocum, 
quem  accolae  dictitant  Atrio  del   Cavallo  mons  attolli- 
tur.  Strabonis  ,  et  Plinii  aevo    VesuvJus    unura    fortas&e 
habebat  caput :  at  nostra   tempestate    post    tot    assiduas 
conflagrationes  ipse  biceps  est  ,  bina  nempe  attolht    iu- 
ga  ,  quae  uno  plus  distant    invicem    miihurio.    Primura 
montis  cacomen  ,  quod  e  Neapolis  regiooe  est,  ab  adia- 
cente  ad  eius  radices  Summae  pago  ,  monle  di  Sonima 
appellatur  :  alterum  mari  imrai«et  ad  meridiem    VeoU , 
a  Vesuvii  ipsius  appellatione  eidem  iugo  noraen   imposi- 
tura.  Varias  vero    habet  vias  ,    per    quas     conscenditur. 
Magna  planities   in  eiusdem  medio   est  ,  in  quo  os    cef- 
nitur  immodicum.   Varia  montium  propinquorum  adsunt 
cacumina  ,  nerope  vici  Summeiisis  >  et  yici    Octaviani  y 


quae  hodieJutn  per  iraas  vallea  a  Vesuvio  separantur. 
Plurc»  adsurgunt  pagi  ad  montis  radices  ,  et  celebriores 
sunt  S.  Georgius  Cremanus  ,  S.  loannes  a  Teducio,  Lo- 
cotrocula  ,  Pollcna  ,  Massa  Summensis  ,  Barra  ,  Ponti- 
cellius  a  ponticulis  ,  qui  in  eodem  erant  pago  ob  vici- 
nas  stagnantes  paludes  ,  Porticensis  ,  et  Resinensis  villae, 
de  quibus  ante  egimus  ,  Turris  Octava  ,  Turris  S.  Ma- 
rlae  cb  Angelo  Adnunciatae  ,  Boschius,  aliique  nonnulli. 

Quam  sit  pulcher  adspeclu  idem  mons  ,  et  quam 
peramoeuum  fer.'<xque  illius  soium,  verbis  profecto  dici 
hitud  potest ;  nihilominus  est  adeo  horribihs ,  ut  phira 
phoenomena  ,  quae  a  natura  gigni  solent^  producat.  Cum 
enim  ignlvomus  sit  ,  ex  ore  lantum  ignis  evomit  identi- 
dem  ,  bituminis  ,  sulphuris  ,  lapidum,  aliaruraque  id  ge- 
iius  inaleriarum  ,  ut  non  solum  vicinae  ,  scd  longinquae 
qucque  regiones  in  cinerem  redactae  ab  ignivomis  Vesu- 
vianis  amnibus  persaepe  fuerint. 

Hic  olim  videbatur  penitus  extinctus  ,   ideogue  vici- ^'".'*"'"*''»- 

^  1  '  t-  teriae  a  lempo  i 

nae  genfes  ,  populique  ex  patrum  ,  atavorumque  memo- nbus  Tfiustiui. 
ria  conllagrasse  quondam  narrabant ,  cum  illa  etiam  lem-'""  "'""""' 
pestate  adhuc  ignis  vcstigia,  vulcanicaeque  materiae  passim 
su[)er  looorum  faciera  extinclae  adsjiectabaniur..  Plinins 
Hfst.  Ndf.  1  b.  II.  c.  6  et  Sfrabo  llb.  V.  Gcogr.  verba 
faciunt  de  Vesuvianis  eruptionibus  ,  ul  de  rt^bns  quae 
coniectura  potius  tradebantur-  Hinc  scrlbit  piimus  :  JVec 
minns  eticun  memoralur  antiquitus  crevisse ,  et  ohun- 
davisse  siib  f^esuvio  monie ,  et  inde  evomnisse  circa 
agros  Jlanim'  m. 

Hjcc  aufem  !oca  quondam  vulcanicas  eruct^isse  ma- 
teiias  circa  vicinas  regiones  fertur  ex  immemorabdibus 
usque  teraporibus.  Hinc  ab  antlquis  poetis  fabulafum 
est ,  Phlaegrae  ob'm  gigantes  in  hisce  locis  lovi  bellum 
inlulisse  ,  et  &h  Hercule  debcllatos  in  ipsis  montibus  il- 
los  ratenis  fuisse  conslrictos.  Et  re  sane  vera  si  fabulas 
e  medio  toUamus  ,  profecto  reperiemus ,  Vesuvium,  Vul- 
eani  Forum  ,  ecu  Sulphurariam  prope  Puteolos  ,  Epo- 
j»aeum  monlem  apud  Pithecusam,  et  .<Etnam  ipsara  ignem 


i5o 

«vomuisse  ex  temporibus  nobis  incognltis-  Liicretius  pw- 
ta  qui  v'xit  anno  ab  V.  C.  DCLVIII.  et  muho  anle  pri- 
niaui  Vesavianam  conlljgrationem  ,  sic  de  illo  cauit  lib. 
VI.  V.  747 

Qualis  cipud  Cumas  locus  esf,  montemrjuQ  Vesevum 
Oppleti  calidis  ,   uhi  futnant  fontihus  auctus. 
et  Statius  ncatras  Sil.  lib.  IV.  car.  4  ad    iVIarcellum    sia 
etiam  cecinit  : 

Haec  ego   Chalcidicis  ad  te ,   Marcelle  ,  sonabam' 
Littoribus  ,  fractas   ubi  Veshius  egert  iras  ^ 
jEmuIa  Trinacriis  soluens  incendia  Jlarnmis. 
Praetereo  plures  ah'03  ,  et  praecipue  VirgiHum  ,   qui   prae 
ceteris  hunc  sane  montem  norat ,  quippe  qui  longe    diu- 
que  Neapoli  otiatus  ,   ruinas  oJim  actas  audierat:  aitameu 
huiusce  meatiouem  cullam  facit ,    utpote  de  re   satis    co- 
guita. 
sj^jiuei   ju-  Augusti  aevo  Vesuvii  vertex  vitibus  ,  vinetisftue  uu- 

ims.        dique  ttclus  erat ,  multoque  inierior  ,  quam     nuuc    est  ;; 
et  in   veitice  antrum  habuit  ,   per  quod  octoginta  quaitior 
armatos  gladiatores  ingressos ,  indeque  per  moutis  radicoi 
exiisse  vetusta  narrat  hisloria.  Quo  tempore  Spartacus  gla- 
diator  Thrax  geuere  bellum  Scrvile  excitayit    annos    f"er<t 
aexdecim  post  Marsicum  Lucio  LucuUo  ,  et  Mareo  Aure- 
lio  Cotta  Coss.  a  Glodio  Glabro  obsessus  ,   et  ex  his  f"u- 
gatas  locis.  Florus  id  omne  narrat  lib.  III.  c.  20.  Nec  id 
mirura  videri  debet ,  hos  gladiatores  concavas  montis  ru- 
pes  ,  atque  antra  penetrasse  ,  ac  inde  egressos ,  cum    ad- 
huc  hodiedum  plures  circnm   sunt  cryptae,  caveaeque,  et 
praesertim  in  loco  ^  qui  ab  accolis  dicitur    S.    Maria  a, 
Cancello  ^  iu  quem   quidara  audaces  ohra    cum  introgre- 
di  voluissent ,  loci  horrore  perterriti  ,     statim    aufugere. 
Hinc  licet  coniectare  ,   hunc  csse   potuisse  ipsum,  in  queru 
Spartacus  fortasse  penetravit.  Hoc  vero   Spartaci  idem    fi»- 
cinus  prodit  etiam   Velleius  Paterculu»  lib-  II.  c.  3o.  Qnae 
res   eodem  quasi  raodo  ab  aliis  narratur    antiquis    histo-' 
riographis  ,   uti  Plutarcho  iu  Vita  Crassi  c.   aiabAppia- 
no  Alexaudrino  lib.  L  de  Bello  Givili  c.    42   ab    Eutro- 


fn  IIls.  Rom.  llb.  IV.  l  Paulo    Horbsio    llb.  V.  c.    H 

siliisqne  nonnullis. 

Ex  his  adductis  veterum  auclorum  testiraoniis  salis 
«"Incet ,  liunc  montem  iam  ab  aniiquls  temporibus  ignera 
cvomuisse ,  et  supra  montis  verticem  vulcanicas  passim 
materias  ante  Titianum  aevum  stralas  certissimum  ignis 
argumentum  fuisse.  Hinc  eaedem  materiae  ea  fuere  quan- 
titate  ,  ut  ad  Herculanei  ,  Pompeiorumque  vias  insternen- 
das  cives  uterentur,  ut  adbuc  videre  est  in  eruderatis  o- 
pidis.  Eae  namque  materiae  multo  ante  Titi  tempus  non 
solum  ad  harum  urbium  ,  verum  etiam  ad  aliarum  usum 
adhibitae  fuerunt. 

Neapolis,  Herculaneum  ,  Stabiae  ^  vicinaeque  urbes 
«tiam  ex  iisdem  Vesuvii  silicibus  constratae  quondam  fue- 
runt.  Praetereo  vias  pubhcas  ,  quae  nonnisi  ex  iisdem  la- 
pidibus  erant  stratae.  At  undenam  iidem  lapides  fuerunt 
ablati ,  nisi  ex  vicino  Vesuvio  ,  cum  iam  a  temporibus  us- 
que  remotis  eaedem  materiae  ab  eodem  vulcano  eructatae 
ad  urbium  vias  insternendas  aptatae  fuerjnt  ?  Ex  quibus 
rcbus  sane  coniicito ,  Vesuvium  ab  anliqua  tempestate 
yulcanicas  hasce  materias  eructasse.  At  quo  tempore  id 
rvenerit ,  incertum  per  auctores  omnino  est.  Strabonis  , 
aliorumqne  auctornm  aevo  iam  Vesuyius  igncm  conlinere 
crcdebatur.  Vetustiores  scriptores  ,  quorum  cpera  interci- 
dere,  quacque  ad  nos  haud  pervenere  ,  fortasse  de  Ve- 
auvianis  anliquissimis  conflagrationibus  verba  fccerant,  all- 
ter  Strabo  ,  aliique  contemporanei  haud  vulcanicas  merao- 
rassent  materias  ,  et  haud  Vesuvium  quondam  exarsisse 
4]ixissent ,  nisi  pro  ccrto  hoc  habuissent,  Prima  igitur,  et 
cfrta  huiusce  montls  conflagratio  ,  de  qua  narrat  historia, 
<st  iila  quap  evenit  imperante  Tito  Vespasiani  filio  ,  cum 
fompeii  ,  Herctibineum  ,   «liaeque  urbes  sunl  eversae. 


G  A  P  U  T     VII. 

De  primn  P^esuvii  conjlagraiione :  mors  Plinii ,  aliae- 
(jue  conflagraliones  describuntur ,  et  damna  a  Ve- 
suvio  allata.  De  vulcanicis  materiis  ,  de  mephilibus^ 
de  veierum  opinionihus  circa  Vesuvium  :  quanam 
tandem  parte  expenditur  olim  mons  ignem  evomuerit, 

Ilactenus  raplim  de  Vesuvii    oiigine  ,    et     de     fjma 
clixlmas ;  uuac  lieic  de  celebriorlbas  confl^grdtiouibuSj  de- 
que  t(Teciibus  verba  faciemus. 
Piim»  eonfli-  Hunc  iT ontem  olim  flammis  flagrasse  saepe  meraorlae 

*'''^pi^\"°"  prodilur ;  quia  vicies  a  primj  illa  coofljgralione  Titiana 
inontem  biinc  flamraas  eructasse  testatur  lapis  ad  eiusdem 
radices  in  Porti'censi  villa  coUocatus.  Celebriores  taraen 
octo  fulsse  plures  patrii  scribunt  auctores.  Prima  est  il- 
la  ,  quae  accidit  post  Christi  ortum  anno  LXXIX.  IX. 
Kal.  Septerab.  quo  tempore  mons  repente  apertus  vicina 
loca  igne  rejilevit-  la  ea  conflagratione  desederunt  Ilercu- 
laneum  ,  Pompeii  ,  aliaeque  urbes.  Viiam  lunc  agebai  Pli- 
iiius  Naturalis  liistoriae  scriptor  ,  Rommae  Misenensi  classi 
Praefectus.  Hic  visendi  studio  captus  ,  quld  sibi  vellet  mi- 
laculura  igtiorans  ,  triremem  conscendit,  Siablasque  per- 
lexlt,  ubl  ad  Pomponlanum  araicum  diverllt  ,  qui  heic 
iideiat;  ibl  illum  a  tlmore  perterrefactam  bortatus  ,  ul 
se  in  balneum  deferret ,  ro°avit  ,  lotus  coeuavit ,  atque 
iude  hilaris  evasit.  Crebris  iuterim  motlbus  terrae  domo- 
rum  tecta  cum  nutarent ,  sedlbusque  fere  dimovtrentur, 
foras  exsiliil ,  cervlcalibas  caj)iu  impositis  ,  ne  jjumicum 
casu  hederetur,  cumque  in  lilore  esset  ,  f^igldam  aquain 
poposcit ,  iflucqae  se  coutulii  ,  qua  mons  magis  aestua- 
bai.  Magna  cinerum  cojila  coelum  uudique  tenebrls  offu- 
derat  :  strepitus  ,  ignei  lapides  erant  iuterrupli:  lellus  sisb 
])edlbus  tremebal;  viclnarum  urbium  ,  villarumqu.e  iuco- 
lae  flentes  passls  capilils  fesiine  fugiebaut.  V^ideres  fillum, 
cuiu  uuUa  salutis  auipUus  spes  adcsset ,  seuio    coQfectuiu 


i53 

parenlcm  humerls  Imponere,  ti  longlnquas  ferras  usque 
vehere  ;  hic  maguas  hominum  calervas,  illic  mairtm  cuni 
uatis  percurrere  terrore  praeventam  ,  alque  alias  pelere 
rfgiones.  Vnus  Plinius  e  navi  egrjediens  ,  eo  pelivit^  quo 
mous  immatits  magis  ciebat  clamores  ,  atque  aegre  pro- 
grediens  cineres  inler ,  et  lumum  cum  quodam  liberto 
ixtemplo  est  enecatus,  Plinius  lunior  fusius  Tacito  Au- 
nahum  scri[)tori  avuuculi  iacrymosam  narrat  tragoediatn 
hb.   VI.  Ep.    i6. 

Nunc  vero  ad  ea  quae  primam  Vesuvii  conflagralio' 
uem  sunt  subsecuta  ,  gradum  faciamus.  Kx  Tranquillo 
fcomperlum  haberaus  in  Tito  c.  8  hunc  benemerentissi- 
raum  vere  patriae  parentem  adeo  urbium  Hcrculanei,  et 
Pompeiorum  casu  fuisse  affliclum  ,  ut  illarum  ,  civium- 
que  damna  reparare  toto  studio  fuerit  conatus  :  quin  et 
bona  ex  publico  aerario  morluorura  propinquis  siippedi- 
lasse  corapertum  habemus.  En  auotoris  verba:  Quaedam 
suB  eo  fortuita  ,  ac  tristla  acciderunt ,  ut  cort/lagralio 
f^esevi  montis  in  Carnpania  ....  in  his  tot  adver- 
sis  ,  ac  talihus  non  modo  principis  sollicitudinem,  sed 
et  parentis  affectuni  unicum  praestilit  ,  nunc  conso- 
lando  per  edicta ,  nunc  opituiando  ,  fjuatenus  suppe- 
teret  facnltas.  Curatores  resJituendae  Campa?iiae  Con- 
sularium  numero  sorte  duxit.  Bona  oppressorum  in 
f^esevo  ,  (fuorum  haeredes  non  extahant  ^  reslitutioni 
ajflictarum  civilatum  attrihuit.  Id  etiam  contirmat  Xiphl- 
linus  hb,   IX.   in  Tito  II. 

Sunt  qui  scribunt ,  hoc  celebre  Vesuvii  incendium  Q"»  »««^o'e 
ad  Autumni  fioem  evenisse  :  hinc  ad  hoc  probandum  «onfliiTatT».  " 
Dionis  afferunt  lextum  hb,  LX.  K:*t'  «uto  t6  (f^tvoirapov,  sub 
Autumni  Jinem.  Et  hoc  magis  probatur  ,  ex  eo  quod  in 
huius  urbis  ,  nempe  Herculanei  ,  et  in  domibus  reperli 
sunt  fructus  semiusti,  qui  nonnisi  sub  hoc  tempus  in 
Campania  colligebanlur,  nempe  Autumnali  terapore,  Neque 
vero  tanta  Plinio  luniori  fides  est  praestanda  ,  qui  in  ci- 
tata  epistola  ad  Tacitum  hanc  conflagralionem  IX,  Ral, 
Sj^plerob.  evcnisse  scribit :  nam  Codicum  lectiones    haud 

T,    L  41 


i54 

idem  sonanl ,  «t  observat  Cl-  Ancora ,  Prospetto  Storlct^ 
di  Pompei  pag.  62.  Hinc  Isagogicarrim  Dissertationum  au- 
clDres  Plininianum  textum  iuxta  eundem  corrigendum  ita 
putant  :  IX.  Kal.  Decembres.  Eodem  ferme  modo  Dio 
Cassius  lib.  LX.  c-  1 1  hanc  narrat  cathastrophen  ,  prae- 
sertim  cura  per  eam  tempestatem  horrenda  visa  fuerint 
monstra  ,  et  gigantes  (i). 

Legenda  est  etiam  Pllnii  lunioris  ad  eundem  Taci- 
tum  epistola  quaerentem  quidnam  per  hosce  dies  ipse,  et 
mater  ageret ,  dum  Miseni  aderat  ,  et  quidnam  vicinis 
Campaniae  locis  acciderit ,  cui  Plinius  hoc  modo  respon- 
det  epist.  17  Vix  iam  viam  deserueramus ,  et  rtox 
non  qualis  illanis  ,  et  nuhila  ,  sed  qualis  in  locis  clau- 
sis  lumine  extincto,  Audires  ululatum  foeminarum^  in- 
fantium  quiritatus  ,  clamjores  virorum  ,  alii  parentes  j, 
alii  liberos  ,  alii  coniuges  vocibus  requirehant,  vocihus 
noscitahant.  Hi  suum  casum  ,    illi  suorum   miserahan- 


(i)  Causa  quam  aflfert  Dio  de  gigantum  apparltlone  liuiuf 
Vesuvianae  eructionis  lenipore  ,  non  alia  csse  videtur,  quaraopi-. 
nio  qua  vetcres  Cannpaniae  incplae  credebant  ,  snb  Vesuvii  vi- 
scerilnis  ful^se  qnondam  Alcinoi  gig-anlis  ossa  sepulla.  Verura 
Philostratus  Heroic.  c.  i  tjuondam  ISeapoli  veluslo  acTO  reapsc 
exiitisse  haec  giganlum  ossa  Iradit.  At  hoc  dubio  procul  falsura 
est  :  nihil  aliud  ea  fuere,  quam  quorundam  immanium  besiia- 
Tum  05sa  a  Neapolitanis  sub  Vesuvii  visceribus  quondam  reper- 
la  ,  et  ab  iisdem  servata.  De  his  fortasse  Tranquiilus  narrat  ia 
Aug.  c.  ya.  At  quomodocunque  res  sil  ,  primae  eructationis  ao- 
vo  (  ut  vulgus  opinabatur  )  bi  gigantes  a  poetls  potius  efficii  in 
illa  horrenda  conflagrallone  rursus  apparuerunt. 

Eas  autem  giganlum  appariiiones  nihil  aiiud  fuisse  putariui,, 
quam  ipsorum  hominum  menies  nimlo  terrore  corrept«s  ,  anfe 
quos  horrenda  cuncta  visebantur,.  Enimvero  ignitae  nubes  circa 
Vesuviura  vario  colore  versantes  ,  et  ex  variis  materiis  ab  igne 
eructatae  ,  vicinas  terrifabant  gentes,  phantasiamque  perturbabanL 
Idque  portenlum  in  magnis  Vesuvlanis  conflagrationibus  identidem 
evenisse  compertum  habemns  ,  et  noslra  etiam  fere  terapestal5 
huiusmodi  gigantes ,  et  monstra  Vesuvianis  iudlgenis  visa. 


i55 
lur.  Erant  fjul  mehi  morlis  jnorlem  precarentur  \  mulu 
ad  deos  manus  tollere  _;  plures  riusf/uani  deos  uLlos  , 
acternamaue  illani  novissimam  nocteni  interpetraban- 
tur  :  nec  defuerunt  qui  Jiclis,  mentitisque  terroribus  ve- 
ra  pericula  aufugerent.  Ad^rant  qui  Miseni  illad  ruis- 
se  ^  Ulud  ardere  falso  ^  sed  credentibus  nuntiahant. 
Paululum  relujcit  ,  quod  non  diem  nohis  ,  sed  aduen- 
tantis  ignis  indicium  videbatur ,  et  ignis  quidem  loii' 
gius  substitit  ;  tenebrae  rursus ,  cinis  multus  et  gravis , 
hunc  identidem  assurgentes  excutiebamus:  aperii  alioquin^ 
usque  de  coelo  ob/isi  pondere  essemus.  Ex  liac;  igilur  Pli- 
iiiana  narratioue  ,  quae  recte  concordat  cura  illa  Diouis 
Cassii  ,  anitnadverle  quot  damna  ,  quot  ruinas  ,  caedes- 
que  tunc  egerit  Vesuvius,  Hoc  saiis  dictu  est  ,  cinereta 
•tanlam  attulisse  ruinam  ,  ut  tota  Campania  damna  pcr- 
quara  maxima  fuerit  passa  :  cuncla  urbium  ,  villarum- 
que  aedificia  assiduis  motibus  terrae  diruta  ,  atque  con- 
iapsa  fuerunt  :  agri  campique  per  longam  tempestateni 
fructibus  caruere.  Mitto  plurium  urbium  integram  rui- 
Bam  ,  uti  Stabiarum  ,  Nuceriae  ,  Opulenli  j  Chorae,  Her- 
culanei  ,  Pompeioruraque  :  praetereu  perraille  et  centenos 
homines  ia  hac  internecione  ^  qui  ia  his  opidis  fatoex- 
tincti  fuere  :  sileo  infinita  monumenta  ,  quae  fuere  etiara 
deperdlta.  At  praetermitlendum  haud  estj,  Vesuvium  po* 
sieritali  beneficium  praestitisse  (  liceat  mihi  sic  loqui,  ne 
in  miseros  illos  saeviamus  horaines  )  cum  integras  duas 
urbes  detegendi  ,  et  effodiendi  ansam  praebuerit;  et  aUas 
fortasse  in  posterum  reperiundas  speramus,  quas  oHm 
ignis  absumpsit.  Quid  igitur  Vesuvio  non  debemus  ?  at 
«uperem  ego  ,  ne  hoc  tempore  tantum  ia  mortales  sae- 
viat  ,  neve  potius  nostros  vicinos  florentissimos  agros  as- 
siduis  destruat  conflagrationibus.  Haec  igitur  primae  Ve- 
suvii  eructationis  narralio-  Nuac  raptim  de  aliis  dicendum 
«debrioribus. 

Secunda  accidit  Severo  iraperante  anuo   post    Chri-     s»Mnda 
slura  CGII.  uti  narrat    Cl    xMuratorius,    Annali  d' Italia  *"^'V^^- 
lib,  IV.  Hanc  Xiphiliuus  Dionis    epitomator    hoc    modo 


i56 

describit  lib.  LX.  iQ  Severo  c  21  Ev  Si  tco  B*t;S«B  ro)  opa 
-rCp  T£  vXb'.c5Tov  s^A^iM-j^J  ,  Kjci  ,a'j>'.i^>4aT*  usyidTX  iyiviro  ,  axjTs  v.at' 
is  TYiv  KaTTuriv  (  £v  yj  ,  Offiinu  au  £v  tvi  iTjtXt?.  otKaJ ,  Stiyo}  )  £^«- 
jtoLicfyivai ;  Per  eos  dies  resplenduit  in  monte  f^esmio  ignis 
maximus  .-  in  eoque  tanli  mugitas  exstitere  ,  ut  Capuam 
usque  audirenlur :  in  qua  civitate  ego  quoties  moror  in 
ItaLia  ,  habitare  soleo. 
Teriia  Teriia   evenit  anno   CCCCLXXII.  Anlemio  imperan- 

coufl^j.iiiio.  jg  j^  Occidente  _,  et  Leone  I.  in  Oriente.  Huiusce  fflcit 
mentionem  Marcellinus  Comes  in  Chrooic.  Jndictione  XV, 
Martiano  ,  et  Festo  Coss.  Fesuvius  mons  Campaniae  , 
turridus  intestinis  ignibus  aestuans  evcusta  vomit  viscera  ,, 
nocturnisque  in  diem  tenebris  omnem  Europae  faciem  tni- 
huto  contexit  puhere  :  huius  metuendi  cineris  memoricm 
Byzanlii  annue  celebrant  Vlll.  Kal.  Novemb.  Hanc  etiam 
memorat  Procopius  de  BeHo  Golh»  lib»  II.  iisdem  lere 
veibis. 

Q^fl^^Mo  ■  Qusrta  conflagratio  accidit  sub  Thcodorico  Italiae  re- 
ge  anno  ab  Ecclesia  condiia  DXIf.  iuxta  Cassiadorum 
lib.  VI.  V^ariar.  ep.  5i  qui  narrat,  tanta  a  Vesuvio  damna 
allata  vicinis  fuisse  gentihus  ^  ut  Theodoricus  ipse  tribu- 
la  rcmiserit.  Praetareo  horrendos  cineres ,  qui  late  per- 
'vagarunl  ,  terraemotus  ,  aliasque  id  genus  ruinas. 
Q"int3  Quinta  confLigratio  evenii  anuo  DCLXXV.  sub  Thea- 

«onibsraiio..  ^|,j^Q  jNeapolilano  Duce.  Paulus  Diaconu.s  Ilist.  Miscel. 
{ib-  XVI.  aliique  contemporanei  scriptorts  Martio  mense 
ipsam  accidisse  traduut.  Cirea  quod  tempus  cusum  fuis- 
se  cieditur  illud  nuuiisma ,  quod  affert  Cl.  Muralorius 
Dissert.  XVII.  Anliq.  llalic.  Mcd.  iEvi,  in  quo  ex  una 
parte  S.  lanuarii  Beneveutani  Praesulis^  et  Marlyris  efii- 
gies  adservatur,  e  cuius  collo  pendel  stola.  In  posiica  nu- 
iwismatis  facie  legitur  :  AuTpi-Trjs  t^s  toX^os  «ro  tou  Trupdf; /?g_ 
demptor  urbis  ah  igne.  Qaae  quidem  numismaiis  verba  sa- 
tis  innuunt  D.  lauuarium  ob  Iiberatam  INcapolilanam  zAi 
Ves^jvii  igne  civitatem  iam  ab  antiquis  lemporibus  velu- 
ti  eiusdem  urbis  paironum  cultum  iuisse.  Laudatus  Mu- 
ratorius  loco  citato  aiia  affert  numismata  a  Neapolitanis 
cusa  in  honorem  praefati  Mariyris. 


Nnmqnam  desJnerem  ,  si  singulas  enarrare  vellem^^^^^jg^^xi"; 
conflagraliones  ,  quae  saejienumero  evenere.  Nihil  heic 
memorcm  illam  anni  MDCXXXI.  V.  Idus  Decemb.  in- 
coeptam  ,  qnae  plurcs  perduravil  dies.  Ea  quidem  post 
illam  Titianam  describitur  ul  horrenda  inter  ceteras  om- 
nes.  Nam  tunc  Vesuvins  non  solum  in  vicinos  ,  et  loa- 
ginquos  agros  ignis  flumina  undiqtie  evomuit  ,  saxa  ,  ci- 
Jieres  ,  bitumen  ,  et  aquarum  ex  monlis  vertice  veluti  di- 
luvium  ,  verum  etiam  hominum  ad  qaatuor  millia  ,  et 
amplius  praeter  animaulia  innumera  necavit-  Ne  iongius 
abeam  ,  de  ea  mihi  silentium  imponendum  curabo  ,  sed 
si  quis  integram  huiusce  eructalionis  historiam  cupit,  loan- 
nem  Bernardinum-  luhanura  adeat  in  Tractatu  de  Vesu- 
vio  typis  edito  Neapoii  anno  insequenli  ,  quique  testis 
fuit  oculaius.  H'c  vero  iradit  ,  cineres  non  sohjm  per 
totam  Campaniam  ,  et  per  ahas  Neapohlani  regni  provin- 
cias ,  sed  usque  in  Graeciam  pervagasse  ,  et  terraemotas 
per  eos  dies  assiduos  adeo  fuisse  ,  horrendosque ,  ut  iara 
morli  prosimos  cunctos  clestinaret  mortcfles. 

Invat  heic  eiiam  enarrare  celeberrimam  noslra  '-em-^^^l'^!,"!^'^^"; 
pestate  conflagralionem  ^  quae  accidit  anno  MDCCXCIV. 
XVII.  Kal.  lahas  ,  cara  Turris  Octava  ,  la  2'orre  del 
Greco  delela  penilus  fuit.  lam  plures  anni  eraut  ,  cum 
mons  ignem  per  os  sine  viciuarum  gentium  damno  quo- 
lannis  emittebat  ,  cum  mense  lunio  calor  undique  ita 
jiercrebuil  ,  ut  iam  aliquid  io-  nalura  futurum  esse  prae- 
dicaretur  ^  At  calor  aerisque  gravis  occupatio  Uaque  eo 
crcvit  quoad  landcm  eiusdem  diei  nocte  molus  leriae 
auditus  ,  «odemque  temjioris  spatio  magnus  adeo  crepilus 
e  montc  factus  ^  ut  extm[)Io  per  eiusdom  lalus  ignivo- 
nuim  eruclans  amnem,  ferrugineum  bitumen  ,  lapides  , 
saxaque  in  Turiiin  Oclavam  ex  improviso  e  monte  irrue- 
rit  ,  et  ex  ea  urbe  fjicto  igneo  flumine  misere  illam  de- 
lerit  ,  atque  ad  mare  usque  decurrerit.  Poslera  vero  die  ■» 
vix  luce  jier  tenebras  cmissa  perquam  horrendas  per  ur- 
bes  vicinas  erat  ambulandum.  Adeo  cinis  coelum  undi- 
que  ofluderat  I  Mon*  vero    horrendum    per    plures    mu- 


i53    _  ^ 

^\\i  dies ,  et  lerra  quaquaversas  aJeo  movebatur  ,  ut 
Neapolitani  jiracseiliui  moitem  cernerenl  praeseuteni. 
Haec  igitur  nostro  aevo  accidit  coufl^gratio  ^  cutn  aliae 
plures  quotannis,    ut  ita  dicam ,  eveaiunt. 

Allamen  quis  creJeret ,  nuoc  mons  placide  qule- 
sclt  ,  atque  eversam  urbem  nunc  nuper  meliorem  in  sta- 
tum  e  fiindaraentis  cives  excitarunt.  Adeo  iasaaa  homi- 
num  mens  j  qui  ad  propius  semj)er  periculum  vitani 
tranquillam  ,  quietamque  aguut  .'  Hinc  maiores  nostri 
huius  montis  ruinas,  periculum  ,  et  igaem  auimadver- 
tenles ,  lapidem  illum  apud  Porticensem  viilam  secus 
viam  jMiljlicam  collocarunt  post  horreudam  eructionem 
anni  MDCXXXI-  qui  incipit  :  Posteri  ,  posteri ^  vestra  re^ 
agilur  elc.  At  stultum  est  homines  monere,  ut  cecinit 
vates  Veuusinus  Hb.  I.  Od.  3  v.  zS 
....  Audax  omnia  perpeti 
Gens  humana  ,  ruii  per  vetUum  nefas. 
Humaiium  niliilominus  genus  seraper  audax  regionis  hu- 
ius  heic  vitam  -tranquillam  agit ,  eaque  loca  homines  pe? 
rauxie  ad  incolendum  ,  rusticandumque  expetunt. 
VuieaRieae  raa.  P.iuca  addam  de  Vesuvianis  materiis  :  illae  enim  quae 
»«aw.  iisque  raodo  es  Vesuvii  visceribus  prodiere  (  hasce  no- 
strates  Lave  lingua  patria  appellant,  quia  veluii  aqua  de- 
currens  ignis  esse  videtur  )  ferri  liquefacti ,  sive  fusi 
jmaginem  praeseferunt  exlerne ,  sed  intrinsecus  haec  ma- 
teries  variarum  rerum  est  commixtio.  Cura  haec  vero  ex 
Vesuvianis  producitur  fornacibus  ,  tunc  veluli  fermentuni 
aut  mollis  videtur  massa.  Ea  vero  lenie  decurrit  ,  exten- 
diturque  per  longum  viae ,  qua  patet :  cum  autem  hoc 
ignls  flumen  refrigescit  ,  tunc  lenacissimarum  materiaram 
raare  velut  apparet  ,  cuius  undae  fluctusque  sedantur. 
Hiric  Mantuanus  poeta  sic  de  .Etna  ad  rem  canil  ^neid, 
III.  v.   576. 

Vidimus  undantem   ruptis  fomacihus  j^tnam 
Ilammarumque    globos  ,  liquefaclaque  volvere  saxa. 
»e  MtphitibBi  Mephites  plura  efficiuat  phoenomena  oculis  visu  di- 

gna ,  quae  quidem  reperiunlur  in  sublerraneia  ,  et    locis 


i5, 
jllis,  qnae  Lavs  appellaniur.  Hae  vero  iiiLil  aliud  sunt , 
qiiam  terrae  pesiiferae  exhalationes  ,  seu  vapores  qui  sto- 
macho  adhaerent ,  et  capiti  j  hinc  est  ut  vertiginem  pro- 
ducant ,  et  sint  noxiae  cum  animantibus  rationabih'hus  , 
et  irralionahihbus  ,  tum  praecipue  agris  Vesnvio  proxi- 
inis.  Hae  tandem  aerem  saepe  saepius  infecerunt  ,  pessi- 
morumque  morborum  causa  fuerunt.  Hunc  vero  montem 
Vulcani  Foro  ,  seu  Sulphurariae ,  et  jEtnae  respondere 
sentiunl  physici  :  quoties  enira  Vesuvius  vicinas  combu- 
rit  regiones  ,  eodern  tempore  ^tna  ,  Vulcanique  Forum 
jdem  efficiunt. 

Antequam  manum  de  tabula  ,  iuvat  heic  pauca  ap-  Vcuruai  epi 
pingere  quoad  veterum  Chnstianorura  circa  vulcanos  spe-  vciaYiMm. 
ctat  opiniones.  Et  priraum  omnium  dicendum  est  Ethni- 
ros  etiam  antiquosque  non  solum  Graecos,  verum  eliam 
Romanos  credidisse  ^  vulcanos  loca  fuisse  ^  in  quibus 
scelestorum  animae  detinebanlur- Nonne  Horrierus  ipse  ce- 
cinit  ,  gigantes  olim  Lellum  diis  inferentes,  postea  sub  ip- 
«s  moDtibus  inclusos  fuisse  ?  Virgilius  ,Ovidius  ^  aliiqiie 
poetae  idipsum  passim  edocent.  Ab  Ethnicis  gradum  fa- 
ciamus  ad  Christianos.  Cl.  Mazochius  tom.  II.  Kal.  Neap. 
pag.  392  Diatribam  texuit ,  in  qua  non  inerudite  probat, 
veteres  Christianos  ,  et  ex  ipsis  docliores^  et  religiosiores 
vulcanos  Inferorum  fauces  esse  arbitratos.  Ad  hanc  rem  de- 
monstrandam  Annalium  Ecclesiasticorum  ,  et  quorundam 
Patrum  affert  auctoritates  (i)  ,  quo  id  probet,  Clarissi- 
mum  auctorem  secutus  fuii  Vir  apprime  eruditus  Vetra- 
nius  nosler  ,  qui  in  opere  ,  quod  inscripsit  vernaculo  scr- 
mone  Prodomo  Vesuviana  ,  mascula  eruditione  id  000- 
firmat  c,  6  qui  hasce  Christianorum  opiniones  usque  ad 


(i)  Re  sane  vera  Tertullianus  cap.  ull.  de  Poenilentia  dc 
Vesiiviano  igne  verba  facions  ,  fumatiolam  quondam  aelerni  ignis 
esse  putavit.  lu  eandem  sentenliam  vadunl  S.  Petius  Damianus 
in  epist.  ad  Desidenum  Abbalem  Cassinensena  ,  aliique  ex  vctu- 
slis  Pdtres. 


iSiiein    «Toinue-  , 


1  60 

nostram  fere  aelatem  perdurasse  narrat  eo  lem.  laiiJala 
capite,  ubi  praesertim  descrihit  aoni  MDCXXXI.  eru- 
ctationem  ,  in  qua  plura  evenere  prodigia  ,  quo  tempoce 
et  liorrenda  passim  per  vicinos  agros  ,  atque  loca  Ve- 
suvium  circa  variis  indiita  formis  monstra  iJentidera  ap- 
paruerunt  5  ex  quibus  arguit  quodammodo  veterum  Chri-' 
slianorum  opiniones  cum  nqstra  conformari  aelate. 
E  vc*u*K?.p'i-  •^'^  calcem  Gl.  Ancorae  opinionera  addam  ,    qui  cre- 

«is  triDpor.bu. dit,  Prospetto  Storico  d' Ercolano  pa".  q5  Vesuviura  mon- 

1    «»oinue-  .  .        riT    .  .  .    '     "  . 

ji),  tem  ante   liti  eructioncm  ,  et  etiam  tunc   ignem  eo  loca 

evomuisse  ,  qui  monte  di  Sonima  vocitatur  ;  in  cuius 
sententiam  ttescendit  Breislakius,Topograf.  Fisica  della  Cam- 
pania  pag.  108  cum  ante  illud  aevum  hunc  niontem  cumi 
praesenti  Vesuvio  coniunctum  fuisse  opinatur:  nam  in  ta 
parte  ^  ait  ,  qaae  dicitur  fllarioliana  ,  qui  vicus  est  Nea- 
polim  inter  ,  et  Nolam  ,  adservari  adhuc  secus  viam  Re- 
giam  huius  montis  vulcanicas  materias,  quae  Z.at'e  dicun- 
tur.  Eae  quidem  non  ex  alio  effusae  loco  fuerunt  ,  nisi 
ex  ptirte  montis  Summae  iam  ex  aevo  nobis  incogniio. 
At  Yetranius  horum  locorum  acGuratissiraus  investigator 
paucis  abhinc  annis  mihi  per  literas  respondit  ,  ipsum  e- 
tiam  ante  annum  MDCCLXXIX.  ivisse  in  ipsam  Serai  ,, 
et  P.  de  la  Torre  sententiam  ,  et  quasi  hoc  idem  existi- 
masse,  At  post  illuJ  tempus  ,  et  praecipue  post  diligen^ 
lissima  pericula  Cl.  Hamiltonis  Angli  seipsum  poenituisse 
quod  ita  credidisset.  Hinc  autumat  Vesuvium  mate  rias 
eructasse  ex  ea  parte,  qua  serap^ir  fuit  usus.  At  ego  existima 
potius  ,  utrumque  montem  Suramensem  n-empe  ,  et  Vesu- 
viura,  sive  fuerit  unus  cum  alio  in  prima  einsdcm  origine 
coniunctus,  sive  non  fuerit,  ignera  evomuisse  ei  omni  qua 
patet  parte  :  uterque  enim  raons ,  quaquaversus  ignitas 
raonslrat  adhuc  eructatas  quondam  materias  ,  sive  quie  i» 
Vesuvio  ipso  ,  sive  quae  a  Summensi  derivdrint. 


i6f 

t 

C  A  P  U  T    YIIT. 

iJe  Stahiis  urhe  ;  a  qiionam  eversa :  descrihuntur  templa^ 
et  nova  urhs :  aquae  minerales  ,  lac  Stahianum-  Li- 
terae  ,  et  Granianum  j  siiius  Stahiensis  ,  et  Petra  Her- 
culis. 

Haud   parum  a  Pompeiis  adsujgebant  Stabiae,  quae 
lUrbs  nobilis  ,  non  secus  ac  aliae     Campaniae    evaserunt. 
Hodiedum  eandem   urbem    appellamus  ])alria    lingua    Ca- 
stetl'  a  Mare  ,  et   CasteU  a  Mare  di   Stahia  ,    non     quia 
beic  Stabiae  sitae  fuere  ,   sed   quia   ab  eo  loco  urbs  parum 
dissita  ••  ea  enim  fuit   ubi  nunc   ad  Granianum  iter  est  , 
qui  locus  prope  hodiernas  est  Stabias  duo    circiter    mil- 
liaria.  Ea  urbs  parum  etiara  distabat  ab  iEqua,  et  ad  ra- 
dices  Aurei   mon  tis  fuit  sita  ,   qui  est    ex    Apenninorum 
catena.  A  NeapoU   distabat  XVI.  M.  P.  et  adCampaniam 
FeHcem  quondam  pertinuit.  Haud  procui  ab  iisdem  Sta- 
biis  adsurgit  mons  Laclarius  ,    abique    qui    urbem    satis 
umbrosam    efficiunt.  Pellegrinius  Disc.    II.    paragr.    2.4  a 
Pelasgis   (^   qui  ex  Sarno  fluvio  apud  quem    incoluerunt  , 
quique  sese   Sarrastes  dixerunt  ,  a  Virgibo    iRneid.     VII. 
tomraeraorati  postea  Nuceriam  condiderunt ,  ut  infra  dice- 
mus  )  aedificatam  fuisse    autumat  ;    eandemque    Pompe- 
ios  inter  ,  et  Surrenlum  in  medio  Neapobtano  sinu    po- 
silam  certum    cst  ,   quamvis    de    illa    nullam    mentioneuj 
faciat  Strabo.   Capacius,  Dialoghi  del  Forastiere,  Giorn.  X. 
ii.ullum  opidi  assignat  silum  ,   sed  polius  idera  ac  Taura- 
niam  fuisse  arbitratur. 

Poslquam  Sylla  Stabianos  ex  sua  eiecit  urbe  ,  ean- 
•deraque  evertit  belli  Sociabs  tempore ,  opidani  alio  au- 
fugere.  Vbi  vero  nunc  dicitur  Qarmiano^  et  Varano  quon- 
dam  antiquum  opidum  exlilit.  Perplura  enim  ibi  autiqui- 
tatis  monumenta  fuerunt  eruderala ,  uti  jflatuae,  tabulae^ 
uumisraata  ,  aedificia  ,  aliaque  id  genus  ,  et  praeseriim 
Ampbitheatrum ,  uj  ex  ruderibus ,  atque  schemate  licet 


Stsbiae. 


162 

coniecfare  apiul  Milantiam  de  Stablls  Dlssert  T.  pig.   6. 
Hodiedura  in  eo  loco  ,  ubi  huiusce  aedificii  arena   erai  , 
arbores ,   friigesque  seminantur.  Adhaec    Slabiis    Gymna- 
sium  fuit  in  postrenia  urbis  parte,   qua  Porapeios    itur  , 
quodqne  conditum   fuit  eo   loci  ,  qni   diclttxr  Osteria    dsL 
InpilLo  ;    huius   rudera  multis  abhiuc    annis  effossa    fuere, 
Apud  Capacium  Hist.  Neapol.   lib-   II.  c.    10  lapis    extat 
Stabiis   repertus  ,   ex     quo   colligitur ,     quandam    Lassam 
sacerdotem   publicam  Cereris  ,   et    Menelaum  Decurionem 
ludos   sui    Duumviratus   tempore    edidisse   cum    Tanris  , 
Pontariis,    Pugilibus,    Gatervariis    etc.  Hinc  collige,   hanc 
urbem    spectaculis  celebrem  evasisse  ,    et   Campaniae  non 
incelebrera  fuisse ,   cam  Amphitheatrum  ^    etGymnasium; 
habuerit. 

Multi  ex  eruditis  eandem  a  Vesuvianis  flammis  ab- 
sorptam  siiut  arbitrati  ,  quod  qiiidem  falsum  est  existi- 
mandum.  Si  cnim  Ph'niannm  lextumprae  manibus  habuis» 
sent  ,  prudenter  coUegissent ,  Syllam  belli  Socialis  aevOj, 
flammis  ferroqne  illam  deiesse.  En  ut  testatur  pracfatu& 
auctor  Hist.  N.it.  lib-  III.  c.  5  Campano  autem  in  agro 
Slahiae  opidimi  fuere  iisque  ad  Pompeium  ,  et  L.  Ca^ 
tonem  Cass.  pridie  Kal.  Maias  :  (juo  die  L.  Sjlla  Le- 
gatus  helli  Socialis  id  dalevit,  (juod  minc  in  villam  (^\^ 
tfbiit.  Ex  hoc  allato.  texlu  satis.  elucet ,  Stabianam  urbem 
esse  deletam  ,  anteqnsm  Herculaneum  ,  et  Pompeii  cor- 
luerint  in  priraa  conflagratione.  At  dicet  aiiquis  :  Plinius. 
lunior  lib.  VI,  ep.  16  Tacilo  scribens  sui  avunculi  hor- 
rendam  tragoediara  ,  illum  divertisse  narrat  ad  quendam^ 
suum  amicum  Poraponianum   nomine  ,  qui  Stabiis  aderatj 


(1)  Snnt  qiii  piilant  ,  ex  his  IVIIlantius  Disserl.  I.  pag.  3e 
post  iliins  urbis  exdiciiim  per  L.  Sjllnm  acliim  ,  iam  tunc  pln- 
rcs  villas  pagosque  conflatos  fuisso.  Hinc  creditur  ,  Literas,Gra~ 
niannm  ,  Vicum  iEquensem  ,  et  Angarim  adsurrexisse  ,  cum  Sta- 
l)iae  deletae,  aique  incensae  ,  et  urbis  cives  alio  aufugienlss  , 
Ijasce  novas  liabiiasse  domos  ,  sedcsque.. 


i63 
■ctira  acoidil  islliaec  eructalio.  ErgO  falso  existimandi;m  , 
urbem  a  Sylla  eversam  j  sed  respondennis  ,  hoc  opidum 
iiiisse  resiauratum  aliqua  in  parte  ,  quancloquideni  mul- 
tum  post  tcmporis  inlervallum  altera  huiusce  evenit  rui- 
na  ,  ac  deiude  et  loci  situ  ,  et  amoenitate  illecti  ditiores 
cives  ,  necnon  ct  Romani  iidem  Imperatores  ,  ut  arbitror, 
Lanc  urbem  recte  reaedidcare  potuerunt;  idque  magis  con- 
firmatur  ,  ex  eo  quod  ruclera  Slabianae  urbis  ,  quae  iam 
in  [larte  elTossa  luere  ,  manent  inlegra  ,  nuilumque  saue 
ostendunt  detrimentum. 

Al  quidquid  id  rei  est  ,  pro  certo  habemus  ,  in  bi-  'i'*"?'*- 
sce  locis  quasdam  antiqui  opidi  reliquias  eruderatas  fuis- 
se.  Sunt  enim  qui  narrant  ,  quondam  Hercubs  extilisse 
templum  ,  idque  confirmant  ex  aenea  reperta  slatua  .•  boc 
templum  etiam  Plinius  Hist.  Natur.  jib.  XXXlI.  innuere 
videtur.  Fuisse  eliam  Dianae  fanum  ,  ubi  nunc  esl  S. 
Fraucisci  de  Paula  Ecclesia  ,  et  B.  Mariae  Virgini  aedes 
dicaia  vulgo  di  Pozzano^  confirmatur  ex  ara  quadam 
roluuda  e  m-irmore  ibidem  reperta ,  in  qua  mirum  in  mo- 
dum  opere  anaglyptico  sculpta  adservantur  cervornm  , 
canumque  capita.  lani  etiam  fuit  temjilum  Stabiis ,  tt 
proprie  ubi  adhuc  ab  indigenis  vocitatur  Fajano  ,  nempe 
Jaui  fanura.  Hoc  effossura  esse  suo  aevo  narrat  Milan- 
tius  Dissert  I.  c.  9  illudque  magnificum  fuisse  scribit  , 
i\\.  ex  {)luribus  effossis  rebus  coniicere  est.  Inter  aUa  nar- 
rat  laudatus  auctor  eruderatum  esse  pavimentum  tesseb 
latum  albo  ,  nigroque  variatum  colore  ,  et  albos  lapillos 
rhombi  figuram  praeseferentes  :  adbaec  plures  columnas  5 
easque  delruncalas  ,  et  fabricae  partem  laterlcio  constru- 
ctam  opere  :  picturas  etiam  supra  parietes  sparsas  adhuc 
coloribus.  Fuere  qucque  eruderatae  ex  plumbo  fistulae  ad 
aquam  ferendam  ad  sacrorum  usum  bisce  characteribus : 
Pitblii.  Sahidii.  Pollionis'.  praefecti.  urbis  ,  qui  femplum 
fortassis  a  fundamentis  erexit  .-  necnon  eli^m  urna  mar- 
morta  dupbci  basi  supposita  ,  aliaque  idgenus  quae  idera 
Milantius  fuse  narrat  ibidera.  Abud  tandem  templum  lo- 
yi  Stygio  j  sive  Plutuai  dicalum  esse  liquet  iu  eo  loco   , 


164 

qui  dicrtur  La  grotta  di  S.  Blagio.  lo  subtemneo  loco 
veteres  cives  huic  numini  sacra  peragebant.  Extat  quoque 
Sfabils  in  sacello  Parochialis  Ecclesiae  SS.  Salvatoris  ce- 
DOtaphium  piperninum  ab  eodem  Milantio  allatura  Dis- 
sert.  I.  pag.  5i.  Hoc  laudatus  auctor  fuisse  olim  repcr- 
tura  credii  in  eo  sepnlchro  cuidam  Perpennae  coUoca- 
tum  ,  suoque  aevo  eiuderatum  in  loco  j  qui  abindigenis 
Pioppano  dicitur.  Is  enim  narrat  ,  caraerara  vidisse 
subteri/aneara  ,  in  qua  ex  marmore  urna  est  reperla  ad- 
huc  ossibus  rtpleta  ,  ad  cuius  cadaveris  caput  Iiicerna 
cretacea.  Anno  vero  MDCCXXIX.  prope  S.  Marci  aedera 
effossae  sunt  quaedam  subterraneae  caraerae ,  in  quibus- 
Ires  locuii  ex  tegulis  conflati  :  in  eorum  uno  repertus  1  iiit 
aeneus  uumraus  :  adhaec  disiectum  fuit  inter  albos  pu- 
mices  vasculum  lacryraatorium  ex  creta.  Ex  eodeni  au- 
ctore  ibidem  CQrajierium  habemus  anno  MDCCXLVIII. 
in  eo  loco  ,  qui  dicitur  Caperrina  ,  nempe  a  capite  rlvi_p. 
qui  a  vicinis  descendit  raonlibus  ,  et  propr'e  cui  nomen 
villa  Caii  ,  vulgo  f^alacaja  effossum  fuisse  cadaver  m 
tumulo  ex  tegulis  conflato;  in  unaquaque  ex  creta  tegula 
irapressum  erat  D.  M.  una  tantum  excepta  ^,  supra  quam 
viii  imago  erat  delineata. 
Vibs  iioTa  Nova  urLs  hoJiedum  aJsurglt    ad  Aurel    raontis  ra- 

dices  ,  vulgo  Alonte  Faito  ^  a  fagis  ,  quibus  ille  abundary 
diciturque  eliam  Monte  S.  Angelo  ab  aedicula  Divo  Mi^- 
chaeli  Archangelo  dicaia.  Vrbs  iure  meritoque  propler 
eoeli  clemenliam  ,  aeris  salubritatem  ,  fontium  rivos  _, 
caraporura  foecunditatem  ,  nemorum  ,  ac  silvarum  fertillta- 
tem  marisque  amoenitatem  coramendatur  ;  hinc  seraper 
fuit  in  pretio,  atque  iugiter  expetita.  Clves  aut  mercatu- 
rae,  aut  piscatoriae  arti  sunt  addicti  j  hinc  est ,  ut  op- 
poitunura  exerceant  cura  vicinls  gentibus  commerciun). 
Vrbs  vero  in  scdem  Eplscopalem  fuit  evecta  pluribus  ab- 
binc  saeculis.  Sunt  qui  arbitrantur  ,  iam  ab  anno  DCX. 
tandem  suo  Praesule  fuisse  decoratara.  Vetustisslmus  ma* 
inoratur  S.  Catellus  fama  ,  atque  sanctitate    conspicuus  , 


i65 
qu^m  floruisse  saeculo  IX.  u:udit6  probat  Milantius  Dlssert. 
IV.  de  S.   Catello. 

IIoc  0])idum  iam  ex  Romanorum  aevo  proptcr    va^i'^^^'"^'" 
riarum  orruarum  abundantiam  ccltbratur.  Et  re  sane  ve- 
ra   Columelia  de  Re  Rust.  lib.  X.  de  iisdem  sic  canit  : 

Fontibus  et  Stabiis  celebres ,  et  Ves^.na  rura. 
et  Plinius  Hist.  Natur.  lib.  XXXI.  c.  2  de  quadam  Sta-j^ 
biana  aqua  sic  scribit  :  In  Stabiano  agro  aqua  ,  qiiae 
yocatur  dlmldia  ,  calculosis  medetut.  Hinc  dubio  procul  ad 
nostrarn  usque  attatem  tot  minetalcs  aquae  ,  tbntesque 
mtmorantur  ,  qui  in  hac  urbe  passim  adsunt.  Hic  enim 
ager  si  Puteolanum  ,  et  Inarimeii  insulam  e  medio  exci- 
piamus,  ceteris  terrarum  orbis  partibus  antecellere  vide- 
tur.  Prinuis  igitur  fons  ab  accolis  dicitur  ^/cgMfl  Rossa^  seu 
Acqua  Ferrata.  Ilaec  aqua  ad  variorum  aegrorum  usum 
est  utilis ,  et  praecipue  ad  curandas  conturaaces  viscerum 
obstructiones-  Alter  fons  Stabiensis  est  ille  qni  vocatur 
Jcqua  d'  AcitoseUa  ,  utpole  qui  in  aquam  effluit  aci- 
dulara,  quaeque  alba  est  ,  et  subacido  sapore  ,  quaeque 
tandem  prae  ceteris  vim  habet  ventriculum  corroborandl, 
et  enecandi  vermes-  Teriius  fons  est  aquae  mineralis  in 
loco  ,  cui  nomen  il  molino  della  Pace  ;  haec  aqua  com- 
muni  vocabu!o  appellalur  ;  /'  acqua  fetente.  Eam  aqnam 
pUiribus  evellendis  morbis  csse  aptam  adnotat  citatus 
saepe  JVliiantius  ibid.  pag.  26,  Eadcm  aestivo  tempore  non 
solum  incolae  ,  verum  exteri  etiam  qui  huc  adveuiunt  , 
ntuotur.  Quartus  fons  dicitur  Sulphureus  ,  L' acqua  Sul- 
furea  :  eadem  scatet  eo  in  loco  ,  qui  appellatur  D-  Leo- 
nardo  ,  in  bortis  eiusdem  domini  prope  Ecclesiam  Car- 
melitarum.  Haec  aqua  efficax  est  ad  curandas  aegritu- 
diues  cutaneas  ex  salso  humore  derivantes  ,  ahasque  id 
genus.  Qaint_is  fons  est  omuium  celeberrimus  ,  qui  sca- 
ttit  ad  radices  collis  ,  supra  quem  adest  S.  Fiancisci  de 
Paula  Ecclesia  :  haec  aqua  dicitur  S.  Maria  di  Pozzano. 
Ad  radiccs  iilius  loci ,  et  proprie  ubi  dicitur  Fafano  , 
effluit  aqua  isthaec  lactei  coloris  ,  odorera  praeseferens, 
veluti  liquidi  bituminis-   Haec   aqua  utihs    est   ad    expel- 


i66 

lendos  cutaneos  morbos  ,  et  scablem  miinclandam.  Sunl 
et  alii  parvi  fontes  in  agro  Stabiensi ,  de  quibns  men- 
tionem  iacit   laudatus  Mildntius  loco  citato    pag.    26. 

hii  stibknie.  Lgg  Siabiense  ab  antiquis  fuit  mixliue  commen- 
datnm.  Calenus  de  Melhodo  Med.  lib.  V.  c.  12  narrat 
quendam  acgiitudine  affectum  lacte  Stabiensi  rairandum 
ih  modum  fuisse  sanatum.  Hoc  vero  praeclarum  et  pre- 
tiosum  lac  ex  vicino  colligebatur  monle  Liactario,  Montc 
di  Lettere ,  qui  urbi  imminet.  Procopius  de  BtjlioGotli. 
lib.  IV.  huiusce  montis  meniionem  facit  ,  cum  n.irrat  hor- 
rendum  praelium  inter  Narsetis  ,  et  Theiie  Gothorum 
Regis  copias..  Hodiedum  lac  Stabieuse  etiam  inier  deli- 
cias  habetur. 

j.iteia«,etGri-         Propc  Stabias  in  Apenninorum  catena   supra   collem 

niaauio.  1  t  •  r  i  ■    ■ 

aclsuDt  Litterae^  JLettere ,  quae  urbs  numen  a  viciuQ 
forlasse  Lactario  monte  usurpavit.  Ea  a  Neapoli  sexde- 
cim  distat  milliaria.  Sunt  qui  putaut  eandem  ab  AmaU 
philanis  fuisse  conditam.  Saeculo  decimo  vil!a  Stabieusis 
urbis  erat ,  et  est  satis  anliqua  _,  eaque  non  ad  Campa- 
niam,  sed  ad  Principalum  pertinet  Citeriorcm  ,  quae  pars 
olim  ad  Irpinos  pertinuit.  Prope  Literas  adsurgit  Grania- 
num,  vulgo  Gragnano  ^  haud  procul  a  mari.  Post  ever- 
sam  urbem  Stabias  illud  fuit  aedificatum.  Agros  hab^t 
propinquos  mira  fertilitate  ,  et  satis  foecundos  \  celebraluc 
eius  vinum, 
5i...suLUnu..  p^^p^  jg  Stabiensi  sinu  fi)  dicemus.  Totam  eam 
parlem,  quae  a  Stabiis  ad  Pompeios  protendebatur,  olim 
raare  fuisse  creditur  :  quippe  quod  mare  interius  erat,  et 
quasi  (ut  ita  dicam)  ad  Vesuvii  radices  exteudebatur.  As- 
siduae  cooflagrationes  adeo  locorum  faciem  immutarunt, 
ut  Stablensem  sinum  omnino  everterint.   Quis  enim  neget, 


(1)  Hic  totus  sinus  a  Strabone  lib.  V.  Frelum  SlaOierise 
d  ci*ur  ,  in  coque  adstabat  Herculanense  prooiontoriuni  ,  quod 
propler  assiduas  conflagrationes  fuit  inimiaulum  ,  et  depressum  . 
iiunc  ea  pars  dicitur  Capo  d'  Fucino^, 


Pompcios  olitn  iirbem  portum  habuisse  a  venlis  munitis- 
simum  P  Et  Sirnus  ipse  fluvius  Sarrastes  populos  orien- 
talis  partls  hahitatores  Stabiensis  slnus  irrorabat  ;  hinc 
ctiarn  cnmpertom  est  ,  Sarnum  cpiondam  navigabilem  fuis- 
se  ,  alveique  fnciem  vertisse,  et  diminuisse. 

In  Stabiensi  sinu  est  parva  insula:  haec  olim  dicta^*""'''  ^*"*' 
fuit  nerculis  pefra  ,  nunc  Rcuigliano ,  pula  a  vicino  Her- 
«ulaneo  ,  aut  ab  aliqua  Herculis  aede.  Alii  putant  ,  hanc 
Hcrrulis  petram  a  Piinio  memoralam  Hist.  Natur.  lib, 
XXXir  c.  2  fuisse  scopulum  illum,  quera  nunc  accolae 
appellant  Orlandi ,  qui  parum  distat  ab  eo  monle  ,  qui 
in  praesentiarum  dicitur  Scrajo.  Supra  eandem  insulam 
olim  extructura  erat  Monasterium  ordlnis  S.  Benedicti 
cum  Ecclesia  S.  Mariae  Virginis.  Nunc  parvus  est  sco- 
pulus ,  qui  munitana  habet  arcem  ad  Stabiensis  maris  tu- 
telam.  Sunt  qui  credunt,  quondam  hanc  insulam  in  alto 
fuisse  mari  ,  et  miiorem  illa  quae  nunc  est.  Ita  etiam 
seniit  Milantius  Dissert.  I.  pag.  3r  qui  narrat  eandem 
ante  primam  Vesuvianam  eruclationem  longe  a  terra 
fuisse  dissitam  ;  nam  tunc  ad  Pompeios  usque  mare  pro- 
tendebatur ,  ut  paulo  ante  diximus.  Id  etiam  colligcre 
est  ex  Strabone  Irb,  V.  qui  Pompeios  appellat  comune 
navale  Nolae .,  et  Nuceriae,  utque  landem  ex  Ph'nio  vide- 
re  esi  lib.  VI.  epist.  \6. 

G  A  P  U  T     IX. 

De  urbe  Nuceria  ,  de  j¥.qua  ,  de  Massa  JEquana  ,  de 
Surrento  ,  de  Pollii  Surrentini  villa ,  de  Atheneo  Sur- 
rentino  ,  de  Massa  Lubrensi ,  et  de  insu?is  Sirenusiy. 
Tandem  perquiritur  utrum  Apenninorum  catena  a  Mi- 
Jiervae  j^romontorio  ad  Salerai  prope  oram  fuerit  olim 
insula. 

Ad   Sarni   orara    ponit  agrum  Nuceiinum    Plinius,  el     Nuc«ria. 
ipsam    urbem    Nuceriam    novem  IM.    P.   a   marl    dissitam. 
Diodorus  Siculus  lib.  XIX.  hanc  urbem  appellat    Nuce- 


riam  Alphaternam.  Cluerlns  Ital.  Antlq.  Ilb.  IV.  c  "5 
recte  ait  ,  hanc  Alphaternam  dictam  ad  Nuceriae  Ga*» 
niGllariae  discrlraen,  quae  erat  in  Vmhria.  Servins  in 
VixgJlIi  iEn.  VII.  V.  738  Sirrastes  (ij  populos  hanc  ur- 
bem  condidlsse  prodit.  Vldetur  postea  eos  populos  Na- 
ceria  doroinatos  esse,  et  aliis  urbibus  propinquis  ,  quas 
iidcm  occuparunt  t  quamvis  Mantu-inus  poeta  loco  siipra 
citato  huiusce  gentis  mentionem  faciat ,  eamque  in  ge^ 
nere  populos  appellet  : 

....   Lats  iam  tum   ditione  premehat 

Sarrastes  populos  ;   et  quae    rigat  aequora    Sarnus. 

Romani  teraporis  progressu  huc  Colouiam  deduxe-: 
runt. .  Tacitus  Annal.  lib.  XIII.  c.  3i  verba  facit  de  Colo- 
nia  Nu.cerina.  Patavinus  vero  auctorlib.  XXIII.  c.  i5  nar- 
rat  secundo  Puaico  bello ,  Hannibalem  Neapolim  perre- 
xisse  ^  quo  urbem  haberet  miritimam,  iu  quam  h.iud 
adraissum  ,  Nuceriam  petiisse.  Ijisa  obsidione  cincta  estj 
et  aiiquando  pcst  famc  capta.  Ilinc  pactus,  ut  inerraes 
cives  cum  singulis  abirent  vestiraentis  ;  illis  qui  vellent 
manere  ,  houores  ,  et  praemia  proj)Osuit.  NuUi  civi  po- 
tuit  id  persuadere.  Hinc  omnes  urbe  egrediuntur  ,  Nea- 
j^oHm  ,  Nolamque  petentes.  Inter  allos  XXX.  senatores 
Capuam  abeuntes  ,  expelluntur,  qui  Cumas  tandem  secon-* 
tuleruot.  Sic  inde  opidum  direptum ,  ct  incensum  fuit  ^ 
et  praeda    militi  data  est. 

Ilaec  urbs  postea  reaedificata,^  et  rursus'habitala  fuit. 
Tandem  paulalim  decidit  ,  el  eversa  fuit  post  Eomani 
Imperiila[)sum,  quo  tempore  Barbari  Italiam  populati  fuere. 


(t)  Negari  haud  quiJem  polcst  ,  quin  Nuceria  ad  Irpinos 
olitn.  pertinuerit  ,  quae  nunc  pars  est  Principatus  Citerioris  ;  au- 
ctores  enim  ad  unum  omnes  Irpinis  eandem  tribuunt  ,  si  uniim 
iServium  esclpiamus  ,  qui  ipsam  urbem  Campaniae  assignal  ;  ve- 
rura  enimvero  ne  quis  miretur  ,  si  in  ipsam  nos  Servii  seiiien- 
tlam  descendimus  ,  cura  iam  noLis  est  pcrsuasum  ,  liaud  illairi 
ad  Campaniam  peitinuisse  ;  sed  cum  non  longius  ab  illa  adcra- 
imas,  ut  ahquid  d^  ipsa  quoqqe  adiunjisseuius  j    necessum  fuitj, 


Adhaec  temporls  loDgaevitas  nullam  posteris  reliqult  me- 
morlara. 

In  Stabiensi  siou  adsurgebat  olim  alla  uibs  ,  ruius  "^^^" 
nullum  in  praesentiarum  restat  vesligium  :  ea  est  jEqua, 
quam  nunc  appellamus  Vico  Eqiiense.  Cur  boc  ips;jm 
nomiue  veieres  vocarint  _,  incertum  profecio  est ,  quam- 
vis  DonnuUi  ab  jEquis ,  vel  iEquicolis  buc  Cob)nism 
transferentibus  diclam  aulumarint.  Silius  Italicus  lib.  V. 
eandem  memorat  hoc  modo  : 

Felicia   Baccho 

^quana  ,   et  zephjro   Surrentum  molle   salubri. 

Non  procul  ab  jEqua  inter  Surrentum  nempe  ,  ci^^'"  ^t""'- 
Stabias  adsurrexit  parvus  vicus  saeculo  undecimo  dictus 
Massa  iEquana ,  apud  quem  vicum  ])lura  restant  veiu- 
slarum  fabricarum  rudera  ,  quae  ad  urbem  quondam  per- 
tiouerunt  iEqnam.  Sequiori  vero  aevo  mutato  nomine 
Vici  nomen  usurpavlt.  Vicus  autem  nihil  aliud  designat, 
quam  frequentem  quandani  aedium  ,  ac  villarum  erecta- 
rura  coacervationem  pro  vicinis  agris  colendis.  Anno  de- 
mura  MCCC.  in  Episcopalem  sedem  fuit  evecta  a  Caro- 
lo  II  Andegavensi  ,  qui  novam  hanc  urbem  exciiavit,  et 
villam  heic  possedit.  Hodiedura  nova  urbs  dicitur  vicus 
.^quensis  ab  eversa  olim  iEqua  ,  differtque  a  Litcrnino 
vico,   i>ico  di  Pantano,  de  quo  infra  occurret  mentio. 

In  e.ndem  etiam  Apenninorum  calena  adsurgebat  Sur-  Soiret.ium. 
rentum.  Ea  urbs  adest  e  regione  Neapoh's  ,  ab  eadem 
XVI.  M.  P.  clrciter  dissita.  Haec  vetuslissima  inter  alias 
Canspaniae  acsiimatur ,  de  qua  quidem  auctores  nonnuUi 
fabidas  enarrarunt ,  quoad  illius  aedificationcm  ,  quasque 
nos  insipiduiis,  et  raale  cerebrosis  hominibus  relinquimus. 
Quidam  autem  Campanorum  ,  alii  vero  Picentinortim  hoc 
opidum  crediderunt :  al  ego  probabihus  existimo  ,  iliud  ab 
iisdfm  ipsis  conditum  ,  qui  Palladis ,  seu  Minervae  tem- 
ji!uro   excitarunt  haud  procul  ab  hoc  htore. 

iNihil  vero  illo  coelo  mollius  ,  et  amoenius  fuit  quo- 
vls  lempore:  aer  enim  ibi  perquam  mitis ,  atque  dnlcis  ; 
>icini  colles  adeo  sunl  peramoeni  ,  ut  oculus  ibidem  na- 

T.     J.  a3 


i^^o 


lurae  magnlGcentiam  aUooItus  adspidaK  Pi'c  pinqiium  ma^ 
piscibus  abundat  exquisitis.  Hinc  haud  mirum  est ,  si  olifti 
urbs  isthaec  ^  et  vicina  loca  fuerint  vel  raaxirae  expelita. 
Romani  praesertim  ea  adjrrarunt,  ibique  Coloaiam  de" 
duxerunt  ,   ut  est  apud  Fronlinum  lib.   de  Col. 

Olim  ia  hac  urbe  plura  fuere  lemph  ;  prae  ceteris 
memoratur  illud  Herculis  ,  Dianae  ,  Neptuni  ,  Apollinis, 
aliorumque  deorum ,  uti  ex  quibusdam  statuis  vetustis 
eruderatis  coniicere  licel.  Fuisse  etiam  GirCHeura  fanum 
certum  est  ex  ruinis,  quas  iam  suo  aevo  adbuc  •  eKisiere 
tradit  Giannaltasius  Autumn.  Surrent.  c.  2.  Romiani  prae- 
terea  aquaeductum  ,  aliasque  fabricas'  passim  condidere. 
Nihil  beic  meraorem  Surrentinum  vinum  ,  quod  maxime 
a  poetis  coramendatur ,  et  praecipue  a  Sulmonensi  vate 
Mttaraorph.  bb.  XV.  v.  yo6.  Strabo  etiam  l.b-  V-  Geo- 
gr.   et  Muriialis  lib-   XIV   Fpigr.    r  !o   verba   fc.ciuot. 

Post  Romani   fmperii   lapsum    haec    urbs   plnrts  pas«a 
est  vices ;   primum  enim  Birbari    Italiam    vastantes     ip>sa 
sunt  poiiti;    Langobardi    tunc    toia    dominabantur     Italia 
praeter  paucas  urbes  ,  quae  adhuc  sub  Graecorum   supe- 
rerant  potestale.   Erecto  deinde  Beneventano  Ducatu  ,  Ro- 
doaldus  Beneventi  Dux  ^   ut   raorientibus  Graecorum     re- 
bus  adversaretur,  cum    exercitu  ad  Surrentum    adpropin" 
quavit ,  qoo  obsidione  urbem   cingeret  :  ea  enim  ad  Grae* 
ros    tum    pertiuebat.    Videsis  Vghelh*um  Itab   Sacra    tom. 
VI,   pag.   600.   Postea  in   Ducatum    fuit    conversa  ,    quod 
accidit  Cacserum  orientalium  aevo  ,  nempe  circa    annum 
DCXL.    eiusque     dominium    extendebatur    a     Stabiis    ad 
Massam   usque  Lubreosem  ,  uti  coniectat  Anastasius  An- 
tiqq,   Surrent,  lib.  I.   c.   7   Ea  tandem  direptionem,     ii- 
gentimque  a  Barbaris  cladem  passa  est  anno    MDLVIII. 
v:u«  Feiu.  Celebris    apud    Surrentum    Pollii    restat    memoria  , 

ubi  Staiius  nostras  ea  descnbit  loca  ,  et  praesertim  vil- 
lara  ,  ac  eiusdem  domum  ,  ubi  lot  lusus  ,  lot  pldusus  , 
quin  imo  tot  auri ,  argenlique  profudit  pondera  Roma- 
nus  hic  eques ,  qui  ex  urbe  recedens ,  huc  secessit  ,  quo 
£picureorum  more  duceret  vitam,.  Re&tat  adhuc  memoria 


in  co  loco  ,  qui  dicllur  PuoIq  ,  ubi  nunc  eiusdem  su- 
persunt  inonuraenta  ,  et  praecipue  balnearum  vestigia  a 
Statio  meraorata  Silv-  lib.  III.  carm.  I-  v.  loo.  Anasta- 
sius  lib.  II.  c.  II  hunc  Romanum  equitem  narrat  duo 
heic  templa  aedificasse,  Herculi  unum  cum  parvo  portu, 
ubi  nunc  dicitur  Portiglione :  Neptuno  alterum  prope 
suam  villam  ex  ea  parte  Surreutini  promootorii,  cui  no- 
inen  Capo  Scutoli. 

Non  lonee  ab  urbe  iam    descripta    quondara   adsur-  ^"":n«"'" 

1141  1  111  Surrer.tiuata. 

gebat  celebre  Athenaeum ,  quod  memorat  Slrabo  hb.  V. 
Geogr.  quodque  erectum  fuisse  creditur  sub  Promoniorio 
Praenusso  ab  Vlysse ,  quamvis  alii  ab  Atticis  Cumanae 
urbis  tempore  autumant.  Hoc  vero  tem])lum  Dorico  or- 
dine  Gonstructum  fuisse  narrat  historia  Aiheniensi  simil-. 
limum  ,  conditumque  Periclis  oraloris  aevo  supra  colletn 
eiusdem  Alhenaeum  ab  Atticis  architectis  Stymio  ,  ct 
Calligrane.  At  quomodocumque  sit ,  illud  pro  certo  ha- 
betur  ,  sub  promonlorio  olim  Praenusso  conditum  fuisse 
Atheoaeum  istud  ,  quod  per  plura  stetit  saecula,  quodque 
ctiam  raemorat  Seneca  epist,  jy.  In  hcc  templo  Tyrrhe- 
ni  maris  navitae  deae  libare  solebant  :  de  eodem  Sta- 
tius  Silv."  H(.  c.  z.  V.  23  navigantes  olim  iradlt  per  hoc 
mare  deae  libamina  fecisse  ,  quo  tutae  ipsorura  faveret 
uavigaiioni.  Giannaltasius  Aulumn-  Surrent.  lib.  1.  c.  4 
buiusce  templi  facit  menlionem. 

upra  eosdem  monles  ,  ubi  Surrentum  csl ,  adsur-  ju. 
git  aUud  opidum  ,  quod  oh*m  dicebalur  IMassa  Lubrensis^ 
Massa  di  Sorrento  ,  puta  a  vicino  Palladis  delubro.  Hoc 
iuxta  Capacium  Hist.  Neap.  lib.  I,  c,  4  nomen  accepit 
a  Neronis  quodam  liberto  ,  cuius  raemiuit  Plinius  hb.  II. 
epist.  Macrino  scribens  ,  cui  nomen  Bebius  Massa  ,  qui 
ibidera  villam  habuit  sumpluosam ;  hunc  eliam  memo- 
rat  luvenalis  Satyr.  1-  v,  36.  At  Griraaldius,  Annali  del 
Regno  di  Nap.  epoc  II.  autumat  hoc  nomen  eidem  da- 
lum .  urbi  posteriori  aevo  ,  idque  nonnisi  medio ,  cum 
Mioervae  delubrum  in  massam  fuit  redactum :  idest  in 
yiUarum  j  atque  domorura  coUeclionem    ad    rusticorum 


* 


tae. 


I72 

usum  ,  unde  postea  Massa  Luhrensis  appellata.  fdque 
evenisse  alt  etiam  Massae  iEquanae,  ut  ante  diximus , 
quae  ab  urbe  iEqua   iam    eversa   coaluit. 

Hodiedum   haec   urbs  in  pulcherrimo    terrae  loco  est 
posita  super   mare  Neapolimspectans.   Eius   ager   fertilis- 
simus   est  ,  et  fructus  ,    atque  oleum  producit  exquisitum. 
Anno  MCL.  opidum  fuit  eversum  ,   atque    rursus  aedifi- 
calum  ,    et  anno     MDLVIH.  a  Turcis  fuit    excisum,    et 
horrendum  subiit  fatum.    Post  id  temporis  intervallum,  ut 
contra  Barbaros  ,  qui  saepe  haec  expetebant  litora  ,  prae- 
sidium   haberet  munitum  ,  passim  turres  aedificatae  fuere. 
Hinc  Pulcharellius  lib.   III   Eleg.   Il-   eam  uibem    Turri^ 
tam  vocat. 
insuiac  sircuu-         Piopc  Massim   Lubrcnsem   extra    Miuervae  promon- 
torium,  vulgo  Stretto  deLla   Campanella  ,  ex  eapartequae 
Posidonianum   spectat  sinum  ,     et   a   Caprtis    non    procul 
adsuiit   quaedam  parvae   insulae,   quarum  prima  salutalur 
Gallo  ,    altera   S.  Pietro  cum    quibusdam  abis  propinquis 
scopulis.   Ex  antiquis   scriptoribus   quidam    eas    prope  Si- 
ciliam   iuxta  Pelori   promonlorium  ponunt.  Sed  Aristote- 
les  illas    Capreas  prope  siias  esse  scribit  de  Mirabil.    lib, 
IV.  huic  adsentit  etiam  Strabo  lib.  V.  Martorellius,  Co- 
Inn.   Fenic.  pag.    108  Homeri  ,   et   Cluerii  Ital.    ant.   lib. 

IV.  c-   3   auctoritate,   Sireoes  non   hisce  in  insulis  fuisse, 
verum   apud  Caprcas  arbitratur.  Homerus   cnim  O^'^^''- M- 

V.  167  ubi   Vlyssis  errores,  et  loca   circa  Circaeum    pro* 
montorium  ,     et   Puteolanum     describit    agrum  ,    Capreas 
insulam  i^ifrivottv  vrijoy  hanc  appellat ,  quae  iuxta   citatum 
MartortUium  non  Pontia  ,   aul  alia  insula  in  alio  sita  fuil 
mari  ,  sed    Capreae.  Cluerius    Ital.   antiq.    lib-    VI.    hane 
aucloritaiem  eo   modo  confirmat  :     Ea  nulla   alia    potest 
esse  ,   quam  qiiae  ....  ante    Minervae  promontorium  sita^ 
alio  nomine  dicta  est  Capreae.   Falsum  igitur   est  illud  , 
Quod    a  quibusdum    asseritur   scriptoribus ,   Sirenes    apud 
Sarrentum    fnisse,  qui   hanc  vocem  a  Sirenibus  fecerunt  : 
nam   clarissime  Homerus  iusulam  ,  noQ   coDliueatem  ap» 
pellat  tellurem  Sirenum  habitatioaem 


'73 

His  omnibua  haud  obstantibus  PHaii  Hisr.  Natur. 
Kb-  111.  c.  5.  et  Stalii  Silv.  lib.  II.  car.  %  adsant  aucto- 
ritates  ,  ex  quibns  colligltur  ,  Sirenum  sedes  in  proximo 
Surrentino  promontorio  esse  quaerendas.  At  haec  scrip- 
lorum  discrepantia  nuUara  parere  debet  admirationem  , 
cum  ^a  loca  inter  se  parum  distantia  ,  Slrenibus  habita- 
tionera  aliquando  subminislrare  potuerint. 

Antequam  manum  de  labula  ,  unum    dicendum    re- ]^*'^^^ ^^p*»»'- 
slaf.   Cl.    Pelliccia  ,  in   opere ,   quod  inscripsit  SuW  ultimo  ^iueivte  pro- 
ramo  acgli  Apennmi  solidis   probare  nititur  argumentis  ,ie,ni  prop»  o- 
lotam  oram,  quae  nunc  peninsulam  efficit ,  quae  alluitur -""J^"''"'''' 
ab   orlenle  a    sinu  Paestano,  seu   Posidoniano  ,  a    septen- 
trione  a   cralere  Neapolltano  ,   in  primaeva  terrarum  orbis 
oiigine  nihil  aliud  fuisse ,  quam  insulara.  Et  re  sane  vera 
citatus    auctor    arbitraiur,   mare    a    remotissimis     mundi 
primordiis  ad   Nucerinos  usque  montes,  Piceutinosque  (ubi 
Hunc    tellus  undequaque  circuraspiciturj   pervenisse.    Hinc 
probat  ,  hanc  terrarum   partem  servareadhuc  nostris  tem- 
poribus  aniiqua  vestigia ,    arenas   nempe;    raontesque  lu- 
laceos  a   mari  fulsse  qnondam  clnctos :   idque  probat  Ho- 
meri  ,  aliorumque  vetustissimorura  auctorum  testimonio. 
Fueritne   verum  docti  huius  aucloris  argumentnm,  necne, 
trudiiis  id   physicis   expendendum  relinquimus  ,  qui   loca 
isihaec   exanimi  subiicere    facile   possent.  Nos  interim  eru- 
diii  Peilicciae   hoc   audax  admiraraur  excogitatum. 

yVique  haec    satis   superque  sint  de  iis   quae  ad  se- 
cundum  spectant  llbrum. 


EjPLlClT   IISSA   ItCUBfDUS. 


-..--&..• 


''? 


LIBER  TERTIUS. 


n  P  O  A  E  r  0  M  E  N  A. 


j^AcTBNVS  de  rebus  anliquis ^  quai  ad  universam 
Campaniam  ,  atque  ad  singula  cuni  velera  ,  tum  re- 
centia  pertinent  '^opida  ,  hreviter  et  pro  virlhus  verha 
fecimus  :  rei  nunc  ratio  postulal ,  ul  de  urbe  NeapolL 
sermonem  inslituamus\  opus  sane  lahoriosuni ,  et  non 
parvi  momenti ,  quandoquidem  haec  urhs ^  cui  natura 
rerum  omnium  dona  elargita  esl ,  noa  uUimum  tenuit 
locum  inter  antiquas  Campaniaa  praeclaras  urbss,  et 
nobilissima  inter  ceteras  alias  Italas  Graecas  fuitae- 
slimata.  Quamobrem  apposite  cecinit ,  Hieronjrmus  An<^ 
gerianus  : 

Foas  ,  raare,  lympha  ,   lacus ,   mons,  liorli^  balnea,  campi, 
Flumina  sunt  una  haec  nomine  Parlhenope. 
Hinc  etiam  loannes  Antonias  Campanus  lih.  I.   epist.  8 
etiam   de  Neapoli  scripsit  hoc    modo:   Neapolis   unaesU 
totius  Itallae  civitas  abundanlissima  marinis    opportuoita-?; 
tibus,  et  soh  beatiludine  ,   ut   qui  eius   urbis   delectalione 
nqn    capialur  ,   ceteras  possit  reliqaae  Italiie  faslidire. 

Tot  vero  antiqua  eius  aedijicia  puhlica  ,  et  pri- 
vata  ,  quorum  adhuc  in  quihusdam  urhis  locis  super- 
sunt  rudera ,  illius  magnificentiam  commostrant.  Ma- 
iores  nostri  Phoenicia  primum  (  uli  narrant  plerique 
patrii  scriptores  )  ac  postea  Graia  origine  dsrivati  , 
iu  hosce  amoenos  florentesque  colles  ah  Athenis  ,  Co- 
rintho ,  Alexandria  ,  aliisque  eximiis  Graecis  opidis 
praecipuas  artes  _,  alque  iisus  convectarunt.  Hinc  ad 
commercium  cum  vicinis  populis  ,  et  Romanis  prae- 
s^rtim  augendum ,  magna   ei  celeberrima  itinera    per 


•»y5 

montes  f  qna  perfossos  ^  qna  depressos  apeniere.Tem- 
poris  progressu  Roniani  ipsimet ,  Consnles  ,  Impera- 
tores  iirbis  amoenitaie  iUecti  ,  ampla  aedifioia  pnblica^ 
et  privata  ,  turres  ymoeniay  theatra  ,  templa  ,  circum^ 
§ymnasium  ,  porticus  in  illa  quam  magnis  sumptibus 
condidere.  De  tantis  autem  rebus  quid  nunc  superesQ 
vix  rerum  memoria  ,  el  quaedam  rudera  sub  immensis 
nuperis  aedificiis.  Ea  vero  antiquissima  ,ut  est^  tot  rs- 
rum  viccs  passa  est  ,  ut  profeclo  se  perdat  historia 
in  taniis  rerum  involucris.  His  omnibus addendicm  ,  ea 
urbe  fuisse  delectatas  tot  Jiationes ,  quot  olim  in  Jta- 
liam  ex  nltimis  mundi  oris  (^ut  ita  dicamj  advecta- 
runt.  Ex  his  Barbari  praecipue  adnumerantur ,  «7«/ 
iterum  atque  iterum  huc  advenere  ^  quique  tot  clades, 
atque  ruinas  miserae  intulere  urbi  ,  et  non  semel,  sed 
pluries'  eam  igne  concremarnnl ;  unde  factum  est ,  ut 
de  magnijicis  vctustis  monumentis  nihil  aliad  nobis 
prodiderint ,  quam  aegre  miseram  recordutionem. 

Grates  inlerim  agetidae  noslns  patriis  scriptoribus, 
qui  singrda  nobis  rerum  antiquarum  monumenta  descri- 
psere  jEx  his  qui  hisloriam.  memoriae  prodidere,  prae- 
cipui  fuerunt  lordanus  ,  Summontius ,  Capacius  ^  Tii- 
tinus ,  Celanus ,  aliique.  Quamvis  iidem  ad  ravim 
usque  dixerint ,  tamen  nos  apis  veluti  argumentosa 
■flores  degustantes  ,  m  hoc  opere  alia  appingemus 
quaeque  certiora  (^runt  de  NeapolHana  historia  ,  dice 
mus.  Ne  longius  igitur  progrediamur,  quantum  in  no- 
his  situm  erit  ,  et  quoad  ferent  vires ,  adiivante  Deo 
O.   M.  singula  minutatini   describemus. 


»■ 


175 


C  A  P  U  T     I. 


yrbis  ISeapolis  deliclae  des-cribuntur  :  de  Sehetho  fluvia  , 
deque  Neapolitanae  urbis  ovigln»^  :  disquiritur  quaenam 
fuerit    Parthetiopes    Siren. 

▼Aii  deiicUe.  Vi bs  NeapoHs  alias  Europae  urbes  fortasse  antecel- 
lit.  Cum  eriim  Italia  ab  antiquis  semper  h.jbila  fnerit 
tolius  Europae  praestantissima  ,  atqiie  omnium  nati'> 
uum  dominatrix  ob  scientiarum  ,  arlium  ,  ceterarum- 
que  rerum  igloriara  ,  ul  mcrito  Paradisus  ,  et  Europae 
Hortus'  audierit;  urbs  Neapolis ,  quae  longe  superat  om- 
ues  Itabae  ceteras  regiones  ,  Euiopae  tolius  Ocellus  est 
txisiimanda.  Sed  eam  propius  inspiciamus-  Foecundi  col- 
jes  eam  amplecluntur  ,  illamque  a  ventis  defendunt  sep- 
tentrionabbus;  aeris  vero  amoenilas  qnae  ubique  regnat  , 
heic  purior  expiral  j  haec  patria  zc[)hyrorum  est  ;  hic 
cCdlum  serenum  undique  apparet,  et  dulce  ver  suo  flo- 
renii  oJore  quaquaversus  duicem  ,  suavemque  spargil  a- 
moenitatem,  Linipidi  rivuli  per  amoeuos  decurrunt  coUes; 
et  laetus  coloaus  dulcisono  cantu  solatur  in  agris  rusti- 
colas  ;  vohicresque  aerem  suo  concenlu  iugiter  demulcent. 
1(1  eius  igitur  florefitibus  agris  pulchriludo  ,  suavitas ,  lu- 
sus  ,  iocusque  regnat  perennis.  Merito  igitur  veteresolim 
Romani  (i)   hasce  plagas  quaerilabant  ,  alque  tot  pulcher« 


(t)  Et  re  sane  vera  haac  nrbs  tam  eiimia  evasif  ob  nobi- 
liuin  Roinanorum  frcquenliam  ,  ut  Gicero  de  liac  re  disserens 
sic  scripserit  pro  Rabirio  c.  lo.  Deliciarum  caiisa  ,  et  voluptatis 
non  modo  cives  Eomanos  ,  sed  et  nobiles  adolescentes  ,  et  quos- 
dam  eiiam  senatores  summo  loco  natos  ,  non  in  liortis^  aut  sub- 
wbanis  suis  ^  sed  Neapoli  in  celeberrimo  opidocum  mitella  sae- 
pe  i^idemus.  Hinc  etiam  suo  aevo  Slalius  Silv.  lib.  V.  carm.lll. 
v.  176  ei  seqq.  parentera  suum  innumeros  proceres  Neapolita- 
■os  m  ea  urbe  docuisse  canil.  Et  Strabo  lib.  V.  Gcogr.  scribit 
Romanorum  nonnuUos  iranquillo  vitae  genere  gaudenles  Neapo- 


»77"; 

Timos  horlos ,  tt  vlllas  aedlficabant  ubique.  Haec  jgltur 
sedes,  locusque  fuit  omnium  voluptalum. 

Vna  igitur  Parlhenopes  celeberrima  fuit  omni  aevo; 
eam  ad  unum  omnes  commendarunt  scriptores  :  et  ut 
praeteream  allos  sexcentos ,  en  ut  Cassiodorus  lib.  VI, 
Variar.  c.  22  de  eadem  emphalice  verba  facit  :  P^rbs  or- 
nata  multiiudine  civium  ,  abundans  marinis  terrenisque  de- 
iiciis ,  ut  dulcissimam  ibidem  te  vitam  invenisse  diiudices , 
fi  nullis  amaritudinibus  miscearis.  Praetoria  tua  officia  re- 
plenl  ,  militum  turha  custodit :  considis  gemmatinn  tri- 
bunal  •  .  .  .  praeterea  lHora  usquc  ad  praejinitum  locum  tua 
iussione  custodis. 

Neapoh'tanae  urbis  situs  amphitheatrum  esse  videtur 
super  Craterera  (ij  Neapohtanura,  qui  a  Capreis  clausus 


11  vilatn  duxisse.  Vbi  vide  quneso,  non  solum  in  haTic  urliem  Ro- 
manos  concurrisse  frequentes  nobiles ,  sed  etiam  illam  bonarum 
artium   opliroam  pareniein  ,  et  magislram  fuisse. 

(i)  Craler  Neapolitanns  vulgo  Golfo  di  JVapoli  norr.en  acce- 
pit  a  Graeca  voce  Kpxri\p  ,  vas  in  libationibus  ,  atque  epiilis  ad- 
iilberi  solilura  ;  et  quia  eius  fonna  rotuBda  est  j  Craleris  inde 
noraen  usurpavit.  > 

Sinus  liic  vetustissirais  temporlbus  initium  sumebat  a  pro- 
moniorio  Praenusso,  Stretto  della  Campanella  iuxta  Straboneni 
bb.  V.  pag.  2^7  ^f  extendebalur  ad  Misenense  usque  promonto- 
rium.  In  boc  quidem  loco  (  ut  idem  narrat  )  tantae  erant  urbeSj 
villae  ,  atque  aedificia  sparsa  undique  ,  ut  pofius  urbs  una  esse 
Tiderelur^ 

In  bac  quidem  Apenninorum  calena  adsurgebat  olim  Delu- 
brum  Minervae  dicatum  ,  circa  quod  plures  aderant  Graecorum 
Atlicorum  iiabitaliones  ,  quae  utrumque  Haare  supra  promouto- 
lium  respiciebant.  Ilinc  urbes  sequebantur  Surreutum,  jEqna  , 
ct  Stabiae:  post  siuum  Stabienseni  erant  celebres  urbes  prope 
Sarnum  flumeu,  Pompeii ,  Herculaneum,  el  villa  Relinensls.  Hinc 
?d  mare  €tiam  Neapolim  versus  erant  Q.  Ponlll  ,  et  Leucope- 
ttae  villaa  ;  ultra  Sebetbum  adsurgebat  Partbenopes  :  ad  Echiae 
promontorii  radices  antrum.  aderal  Dei  Mithrae  ,  et  Serapidii 
lemplum  ad  crvptas  Biatamouifts,  Post    Ohmp^cam  phigam    crat 

T.    t.    '  z4 


S*bclhu«. 


178 

esse  videtur/  quae  Jnsula    ad    meridiem  locata  a    Neapoll 
XXX  circiter  M.  P.  dislat.  Neapolitanus  Crater  LXXIf. 
M.   P.   a  promontorio  Minervae    ad  extremum    Pausilypi 
promontorii   circuitum  habet.  Sebhelus  perantiquus  Gam- 
paniae  fluvius  aquis  pauper,    fama   dives  Neapolis     raoe- 
nia  praeterlabilur,  quamvis  nonnuliis  abhinc  saeculis  per 
qaosdam  fluitat    rivolos.    Et    quandoquidem    de   Sebetho 
mentionem  fecimus  ,  iuvat  heic  loci    nonnulla   enucleare. 
Omnium  primum    aniraadvertendum    arbitror ,  flu- 
vium^  quem  vulgo  incolae  dicunt  Sebelo  ^  qixique  Neapo- 
iim  prope  decnrrit  in  loco  ,  quem  palria    lingua    vocita- 
mus  Ponte  della  Maddalena^  esse  unum  e  Sebethi  alveis  , 
quamvis  antiqui    amnis    cursus  omniuo    fuit    deperditus. 
Hinc  etiam  illam  Sebethi  partera  quidam  Rubeolum   ("1) 
appellarunt.    Celeberrimus   apud    veteres    fuit ,    illumque 
prope  Neapolim  decurrisse  famaest:  at    praestat    videre, 
utrum    Neapolis    posita    fuerit    eo    loco  ,  in    quo    nunc 
est.  Vetustae  urbis  situs   (ut  inferius  dicemus)  supra  col- 
les   erat  ,  ut  supra  S.   Agnelli ,  et  S,   Severini  clivos  (2). 
Plures   vero    patrii    scriptores    asserunt ,    Sebethura 
prope  Neapolitana  excurrisse  moenia ,   quibus   haud    ad- 
senlior.  Graecorum  ,   et  Romanorum  aevo  fluvius  iste  ali- 
quantulum    ab   urbe   distabat ,    cum  vetustum   opidum  iri 


Ermicum  promontoriiira  cum  Pausilypano  supra  qnod  plures 
crant  villae  ,  ut  illa  Vedii  Pollionis  ,  Luculli  ,  aliorumque  nobi- 
lium  Romanorura.  Ilinc  Puteoli  ,  Baiae  ,  et  Misenense  promon- 
torium  cum  adiacentibus  insulis   Inarimi  ,   et  Pilliecu^. 

(j)  Cl.  lustinianus  in  Diclion.  Flurainura  etc-  artic.  Sebe- 
to  cvidenter  probat  ,  hunc  flavium  in  Charlis  Modii  ^Evi  Ru- 
beolum  appcllari  ab  huiusce  tluvii  aliquo  rivulo.  Celanus,  Gioni. 
IV".  hoc  etiam  nomine  illum   vocat. 

(2)  Haud  procul  ab  hoc  loco  ,  et  proprie  ubi  sunt  PP.  Ca- 
sinatium  borti  ,  et  prope  SS.  Severini  ,  et  Sosii  templum  ,  pla- 
ribus  abhinc  annis  repeitae  fuere  plures  vetustae  fabricae  ruinae: 
quas  intra  balneum  vetustissimum  cura  sepulchrali  lapide,  quem 
«ifert  Antoninius  in  Lucania  illustrata,  Dissert^  YIII ,  in  quo  fit 
meutio  cuiusdaai  Claudiae  Antoniae., 


'79 

colllbus  sUum  csset^   ut  adverlimus.  N6c  vero   ahis  cnc- 

dendum  ,  qni  scribunt  ^  totas  easdem  aquaruni  scatebras, 
quae  nunc  Monlerouera  prope  decurrunt  ,  Sebethum  fuis-, 
se  ,  cum  eae  aquae  longe  distent  a  Sebetho.  Quod  si  ve- 
10  aquae  rivulus  per  sublerraneos  meatus  prope  locum 
illum  fluitat ,  vulgo  S.  Rosa  deU  Arte  della  Lana  ad  ra- 
dices  S,  Severini  ,  hic  quidem  omnlno  a  Sebetho  differt. 
Sunt  eliam  qui  scribuut  huiusce  Sebelhi  duos  nunc  ex- 
tare  rivulos  per  tectos  urbis  alveos  decurrentes.  Horum 
primus  cst  ille  qui  dicitur  il  Bollo  deW  Annunziatai 
alter  est  ille  S.  Petri  3Iartjris.  Cl.  Vetranius  Sebeth. 
Vindic.  c.  4  in  hanc  descendil  sentenUam  ;  at  luslinia- 
nus,  Dizion.  del  Regno  di  Nap.  arlic.  Napoli ,  omnino 
id  negat. 

Fuisse  verO  Sebethum  fama  nobilem  confirmat  vele- 
rnm  Neapolilanoruttf  erga  eundem  rehgio.  Prostat  hinc 
vetiista  epigraphes,  es  qua  quendam  Eutychiim  patrio 
Sebetho  aediculam  pbsnisse  liqnet  :  P.  Alaefius.  Eutychus, 
aedLcnlam.  restituit.  Sebetho.  Veteres  utpote  superstiiiosi 
fluvios  omnes  Deos  effecere:  qnia  et  sacra  ,  atque  lucos 
patriis  dedicarunt  amnibus,  Nymphas  insuper  Sebethum 
filias  sub  Sebethidum  nomine  habuisse  docet  Mantuanus 
vates  Rq.  VII.  v.   733 

Nec  tu  carminibus  nostris  indictus   abibis  , 
Oebale ,    quem   generasse    Telon   Sebelhide   nympha 
Fertur  ,   Teleboum    Capreas  cum   regna   teneret 
Jam  senior. 
lluiusce    fliivii  menlionem  etiam  fiicit  Statius  Silv.  lib.  I. 
car.    2  jf,  260.  Praeler  alios  meminere  Columella  De  Gult. 
llort.  lib.    V,  aliique.   Sebelhum  esse  magnum    celcbrem- 
que  amnem  arbitrabalur  Boccaccius  .   hinc  Neapolim  per- 
veniens  ,  illumque  adspectans  ,  stupefactus  exclamavit;  Mi- 
nixit  sua  praesentia  famam.  Inde  hodiedum  salutatur:  Puc 
co  di  fama   sei  ^   poy>ero  d' onde 

Opinio  insuper  exlitii  omnium  non  solum  nunc  (em- 
poris  p   verum   eliam  antiqiorum  auctorum  ,  Scbcthi  sca- 


i8o 

tetras ,  fontesque  esse  iii  Vesuvianis  (i)  caveis  ,  qnae 
sepleutrionem  speclant.  Ex  antiquis  adnumeratur  loannes 
"Villanus  Chion.  c.  17  quem  secuii  sunt  Sanfelicius  lu- 
nior  in  aduotat.  Sanfelicii  i?enioris  adnot.  \j\  ,  Celanus 
Giorn.   IV.  et  Summontius  lib.  I.  c.    19. 

NonnuUa  alia  de  Sebelho  addidissem  ^  haud  nisi  ma- 
ioris  momenti  res  superessent.  Plura  si  quis  cupit ,  CI. 
Vetrauium  adeat  Virum  apprime  eruditum  in  omnibus,. 
et  antiquitatis  praesertim  cumGrecae,  tum  Latinae  quam. 
maxime  amatorem.Is  praaclarissimum  exaravitopus  cui  titu- 
lus:  Sebethi  f^indiciae  contra  Martorellium  insanientem,qui 
Lycophronis  aniiquissimi  poetae  nisus  auctoritate  de  Par- 
thenopis  fato  canens  ait  ,  Clanium  fluvium  prope  Nea- 
polim  esse ,  et  excurrisse  prope  urbis  moenia-  Martorel- 
lius  Theca  Calam.  tom.  I.  pag.  168  Graeci  vatis  patro- 
cinium  suscipit,  confirmatque  Sebethum  nunquam  prope 
Neapohm  fluitasse  ,  et  ipsum  esse  aquaruni  indigentissi- 
mum  rivulum  ,  et  veteribus  vix  notum. 
Kfipoiitanie  Neapohtanac  vero  urbis  origo  est  tam  vetusla  ,  ut  in 

«rlii»  ongo,     ^  ■,      ■,  ^i  .  .•  "...         __ 

fabularum  obscuritate  sepeliatur  antiquitatis.   Veteres  enim 

auctores  duas  esse  Colonias  quondam  Neapob*m   advectas, 

,  Curaaeam  unam  _,   Atticam  alteram  scriptitarunt.  At  Mar- 

torellius ,    Colon.  Fenic.   tora.    i   pag.   84  Phoeuicium  (2) 


(i)  Negari  haud  potest  iii:^la  Velraniiim  in  Sebelhi  Vittdlc.  c. 
7  huiiis  fontes  esse  parlim  in  Vesuvianis  cavcis  ,  parlini  in  Alel- 
Jae  ,  Suessulae  ,  et  Acerrarura  paludibus  ,  parlim  eliaia  (juae 
proveniunt  ex  Nolanis  ,   et  Abellanis  agris. 

(a)  Antequam  videamus  quisnam  urbis  fuerit  donditor  , 
disquirendum  heic  est  ,  ulrnra  Phoenices  olira  Italiam  incoliie- 
rint.  Doctissimus  Bochirtus  de  Colon.  Phaleg.  lib.  i  c.  27  et  2S 
aliique  scriptores  haud  ignari  Phoenices,  sivc  Chananaeos  pri- 
mum  Europani  ,  inde  partes  alias  ,  et  praecipue  noslram  incoluis- 
se  Italiam  ,  et  Siciliam  sunt  arbitrati.  Qui  quidein  auctores  ex 
daobus  ,  vel  tnbus  veierura  scriplorum  testimoniis  hosce  Phoe- 
nices  uostras  habilasse  regiones  autumarunt.  Thucidides  qui  vi- 
lit  annos  CCCCLXXV.  ante  Christnm  hb.  VI  num.  2.  de  ils- 
deia  gQutiJbu»    f^git  »$atioaeixi  ,  i\  jP«tisamas    c[ui    »Itero    post 


i8i 

Coloaiam  Parlhenopem  conclidisse  narral.  Constat  vero 
sub  Hippoclis  ,  et  Megasthenis  auspiciis  olina  in  Italiani 
adventasse  Cumaeani  Coloniam  ,  atque  hinc  apud  Mise- 
num  aliquid  constitisse  tempus  ,  et  a  Miseno  postea  Nea- 
polim  adnavigasse  ,  quo  hanc  urbem  aedilicaret.  At  cen^ 
s€t  Martorellius  ,  Coloniam  illam  Neapolim  advenienlera 
cx  Euboea  insula  navigasse^  idque  Livii ,  et  Patereuli 
probat  aucloritate. 

Hoc  opidum    Parthenopes  (i)  primum    diclilatum  j 


Christura  saecido  Antonino  iniperanlc  floriiit  ,  de  Phoenicibus 
etiam  at^il.  Praetereo  Tjriorum  cpisiolam  Paleolanorum  ,  quara 
affert  Cl.  Ignarra  de  Palaeslra  Neapol.  ubi  agit  de  Bathysiae 
agone     pag.   iBc. 

(i)  Parlhenopes  non  fuit  Eumeli  filia.  Negandumhaud  est,. 
quin  Homcrus  Eumeli  faciat  mentioneai  ,  sed  nuUaov  ei  lihatn 
Parthenopcn  nomine  iribuit.  Strabo  nuilum  eideui  etiam  paren- 
tera  assignat.  Falsum  vero  est  quod  a  quibasdam  memoriae  pro- 
ditur  ,  Piirlhenopen  urbem  condidisse  ,  sed  potius  Cumanos  il- 
Jius  fundamenta  iecisse  affirmamus.  Hanc  gentem  (  eaqne  altera 
Colonia  ,  dum  prima  Phoenicium  fuit  iuxta  Martoreiliura  )  ea 
Euboea  insula  in  Italiara  advectara  esse  ,  Cumas  condidisse,  po- 
steaque  jNeapoHm  tradanl  vetusti  auctores  Megastheue ,  ct  Hip- 
pocle  ducibus.  En  ut  Velleius  Paterculus  inter  ceieros  id  tesla- 
tur  lib.  I  c.  4-  -A^^ec  multo  post  Chalcidenses  orli  ,  ut  praedi- 
ximus  ,  Jlticis  Hippode ,  et  Megasthene  ducibus^  Cumas  in  Ita- 

lia  condiderunt pars  Jioruni  civium    magno  post  inler- 

vallo  Neapolim  condidit.  At  concedaraus  Pajlhenoptf-.u  Eumeli 
filiam  fuisse,  urbemque  aedificasse  ,  eanique  maria  ,  et  litora 
errantem  iu  italiara  laudem  advectara,  iliique  sedem  fixisse;  ego 
interira  quaeio  ,  ut  mihi  aucloritaies  deproraaiit,  es  quibus  id 
arguatur.  .-Vdhaec  si  verus  fuisset  ad-  nostra  litora  Parthenopis 
advenlus  ,  profecto  ex  Graiorum  tradilionibus  ,  ad  nos  usque 
fuisset  res  iradita  ,  sicut  ex  Paterculi  adducta  iiqiiet  auctorilale, 
quod  Cumani  Megasthene  ,  Hippocleque  ducibus  Neapoiim  coa- 
diderint  :  ita  etiam  Partlienopis  Euraeli  filiae  adventura  comme- 
morassent  auctores;  hinc  nuila  islius  adest  auctoaitas  ,  ex  qua 
id  probari  liquido  possit.  (joncludendnm  igitur,  falsura  esse  quod 
ipsa  Neapolis  fundamina  iecerit. 

At  dicet  fortasse  aliquii  ;  quaeaani  ergo  Laec ,    qiiandoqui' 


hinc  fama  esfj  quandam  fuisse  nobiiem  imilierem  .  quam. 


(dem  nec  Eiimeli  filia  ,  nec  urbis  fundalrix  sit  habenda.  Aucto- 
jes  omnes  ad  uuum,  iiti  Strabo  lib.  V.  Geogr.  Lycopbron  v. 
yi2.,  Plinius  lib.  III.  c.  5,  Siluis  lib.  XII.  Lutatius  apud 
Philargiriuni  ad  Yirgilii  lib.  IV  Georg.  aliique  affirmaiit  ,  fuis- 
se  0  Sirenibus  unam,  quae  olim  apud  Pelorum  in  S^ciliii  ,  et  in 
Surreuli  promoulorio  a  Capreis  baud  procul  iucoluit.  luxla  vero 
Scrvium  in  Virgij.  jEu.  V.  tres  fuere  Sirenes  ,  Acheloi  ,  et  Cal- 
liopes  fibae,  c|uarum  iiomina  Parlbenope,  Ljgia,  et  Leucosia.  Par- 
tbenope  dicta  est  a  Graeco  Hc^.p^^cvos,  virgo:  Lygaea,  vel  Lygia  a  Avkvs 
sonorus^  xelaUgando^  quodsomno  transcuntes  aUigaret  nauias;  Leu- 
tosia  taudem  a  XiVAOs  albus  ,  vei  a  maris  spuma  ,  quae  alba  fitc 
Sirenes  vero  a  2yp5 ,  traho,  quod  incaulos  traberent  navigan- 
les.  Harum  una  vocc  ,  libiis  altera  ,  tertia  citbara  lam  suaviter 
canebant  ,  iit  cantus  dulcedine  naulas  sopiront  ,  hinc  demcrsos 
devorareut.  Vlysses  cura  maria  peragravit  iuxta  Homcrianara  uar- 
xationem  ,  co  loci  pervcniens  ,  ubi  Sirenes  incolebant,  sociorum 
aurcs  cera  obluravit  ,  ne  illarum  cantus  audirent:  navis  malc 
alligatus  ipse  pcriculum  effugit  ,  atque  inde  Sirenes  furore  com- 
pulsae  seipsas  ia  mare  praecipites  dedere.  Ita  Ovidius  Metamor- 
ph.  lib.  V.  Silius  lib.  XII.  aliique  passim  poetae  fabulantur.  Ha- 
jum  unaquaeque  in  aUa  perveiiere  loca.  Parthenopcs  co  dclala 
creditur,  ubi  postea  condita  fuit  Neapolis  ,  quae  proinde  et  ipsa 
urbs  Parlhcnopes  fuit  dictitata. 

Postea  vero  (juam  fuit  nostra  Parthenopes  in  arce  sua,  qnara 
condidit ,  ut  nonnuUi  scribnnt  nostrorum,  qui  urbis  antiquac 
dorainam  constituuut  ,  e  vitn  excessit  ,  ac  lumulata  fuit  in  cdi- 
liori  urbis  colle  ad  mare  iuxta  quosdam  alios  palrios  auciores. 
Summoutius  Hisl.  NeapoL  lib.  L  c.  i.  hoc  Sircnis  sepukhrum 
fuisse  ait,  ubi  poslea  fuit  Vorla  Venlosa  ^  per  quam  ad  marc 
ducebatur  ,  et  proprie  ubi  dicitur  Seggio  di  Porlo.  Capacius  ve- 
jo  Hist.  Neap.  lib.  IL  c.  6  baud  heic  situm  fuisse  Pdrtbcnopis 
sepulcbrum,  sed  simul  cum  Ponlano  vult  aedificatuuj  in  editiori 
vibis  coUe  :  cumque  S.  loannls  Maioris  collis  sil  minus  procerus 
quam  aUi  ;  binc  citati  auctores  eam  conditam  crcdunt  in  loco  , 
\ibi  dicitur  Seggio  Montagna  ,  qui  collis  reapse  clatior  cst  illo 
S.  loannis.  Cclanus  Giorn.  I.  templum  hoc  loco  fuisse  crrotum 
ait,  ubi  nunc  dicitur  S.  Maria  deUe  Grazie  apud  S.  Agnellutn: 
hinc  suo  aevo  adhuc  templi  partem  fuissc  scribil.  In  eiu=deitt 
senientiara  vadit  eliam  CI.  luslinianus  Memorie  su  i  Sepolchri^ 
«l  Diclion.  Rcgni  Neap.  arlico  Nap. 


i83 

temporis  progressu  tamquam  dis'am  cives  honore  sunt 
proseciiti.  At  quidquid  id  rei  est ,  illud  pro  certo  habe- 
tur,  Eumelura  ,  et  Partlienopen  regionis  huius  ut  deos 
praecipiios  esse  habitos.  Ad  hanc  rem  primum  ostenden- 
dam  vetusla   haec  prostat  epigraphes  : 

ETMHAON  .  0EON  .  nATPnON 
(PPHT0P:>IN  .  ETMHAEIAnN 

T  .  <t>AABlO:§  .  nio2 
^PONTI^iTHS  .  A1NE0HKEN 

^TN  .  T.  ^AABmi  .  niai 

TEKNai. 

hoc  est  Eumelo.  deo.  patrio.  Phratria.  Eumelidarum, 
T.  Flavius.  P/irontistes.  (  idest  curator)  posuit,  cum, 
Tito.   Flavio,  Jitio. 

Eidem  etiam  Parthenopi  maiores  nostros  templam 
dicasse  narrat  Strabo  hb-  V»  Geogr.  pag.  376.  Hoc  CHim 
sepulchro  adhuc  extabat  suo  aevo  :  huic  numini  oraculi 
iussu  gymnicura  certamen  celebrabalur. 

Antequam  alio  prOgrediamur  5  iuvat  advertere,  quae 
scripsit  Sulinus  Polysth.  c.  2  de  Neapoli :  Parthenope 
a  Phartheuopis  Sirenis  sepulchro ,  quam  Augustus 
postea  Neapolim  esse  maluit.  Hic  enira  auctor  hanc 
urbem  antumat  ab  Auguslo  ila  dictam  ,  qiiod  quideni 
falsum  omoino  est:  nam  ex  Strabonis  cilato  loco  ,  aliorum- 
que  scriptorum  testimoniis  satis  liquet,  hanc  urbem  antea 
Neapolim  vocitatam  ,  et  multo  ante  Angusti  aevum.  Vi- 
desis  quae  adnolavit  doctissimus  Salmasius  in  hunc  locum. 

Atque  haec  satis  quoad  Neapolitanae  urbis  originem, 
et  Parlhenopen  spectat. 


C  A  P  U  T    II. 

Cumani  urhem  Neapolim  aedificant  •'  variae  Coloniae  di- 
versis  iewporihus  urhem  hahuere  •'  de  Colonia  Euboica , 
et  Attica.  Vtrum  Palaepolis  extiterit  j  et  quo  in  loco 
sit  ponenda, 

c-ua^joi  urbeiu         Veteres  anctores  urhem  nomen  non  a   SireBie  .    sed 
ab  iUius  lumulG    cepisse    tradLint  ,  ut  inter    alios    scribit 
Plinius  lib,    III.    c.    5.  ijutatius    antiquus    Grammaticus 
apud  Philargirium  in  yirgilii  Georg.  jib.    IV.    baec    me- 
nioriae  prodidit  :  Cumanos  incolas   a  parentihus  digrespos 
'farthenopem  urhem  condidisse  ,    dictani  a  Parthenope  Sire- 
ne.   Ex   quo  loco  arguitur,  urbem  a  Cumanis  ortiim^  Hon 
vero  a  Sirene  ,  vel  ipsi  subiecla  gente  babuisse.  Cumanam 
;-vero  gentem  ex  Euboea  commigrantem  insula  super    no- 
•stra  lilora   multa  patrasse  ex   Livio  lib.   VIII.   c,  22  com- 
liertum   babemus.   Hinc  factum  ,  ut  postquam   novae    ur » 
l)is  rundamina  iecerint  CumaQi  ,  plura  evenerint  ,   ut  in- 
tegra  ruina  ,   et  eversio.  En   ut  omnia  narrat  laudatus  Lu- 
^alius  loco   cilato  :   Dictamque   a  Parthenope  Sirene  ,   cu- 
iusqiie  corpus  ,  postquam    ad  iocorum  uhertatem  ,     amoe- 
nitafenique   magis   coeptum  sit,ueritos  (Cumanosj  ne   Cu- 
maeam   desererent  ^  iniisse  con^ilium   Parthenopem  diruen- 
di.  At  60  tempore  peste  ingravescente  ,  alibi  sedem  figea- 
dam   curarunt  ,  cum  Cumani  oracula  scitatum   miserint  , 
quQ  quid   efficerent,  scirent.   Rosponsum  ab  oraculo  est, 
mi  ru;sus  urbem  conderent,  eodemque  reaedificarent  loco, 
.  quod  f.ictum.   En   ut  ex  eodem  b'quet    LutatiO:  Cumanot 
pestilentin   ajfectos ,   ex   oraculi  responso  urhem    restituisse^ 
sacraque  Parthenope  cum  magna    religione  suscepisse  :riO' 
men  autem    Neapoli  ob  recentem  reslitutionem    imposuisse. 
llmc  nova  urbs  Neapolis  d\cl!i  esX.  a  v£Of  ^  7iOi>us .,  et^''^!*, 
urbs  ,  nova  scilicet  urbs^  quippe  quod  splendidius  fuerit 
reslituta. 

Ji'eA*if"<:M^*        Postea  vero  quam  CuxEani  rursu^  urbtm  aedificarutjtj 


iS5 
ccflue  Caniaea  cens  fult  mtrdducta  :  hlnc  Umnoris  pro- •'•^**  "''""* 
gressu  plures  e  Graecia  LiOionjiae,  aliisque  locis  provenieQ- 
tes  ,  «rbem  incoluerunl  ,  illius  amoenitate  atque  deliciis 
taptae.  Sirabo  iibro  V.  praeler  Clialcidenses,  ei  Pithecu- 
sanos  ,  eiiam  Allienienses ,  et  Campanorum  Coloniam  iu 
Isanc  urbera  invectam  fuisse  scriiiit.  Stcphanus  Byzanti- 
nns,  Diction.  Geogr.  Rliodios  eliam  liuc  Coloniacn  atl- 
rectasse  tradit  Nonnullas  alias  velerem  recepisse  urbern 
Colonias  ex  aliis  auctoribus  h*quido  clarescit ,  nt  quae  Pi- 
sidia  ,  Cilicia  ,  Alexandria  ,  i^gypto  ,  et  vicina  Campa- 
iiia  ,  et  ipsa  Italia  ,  aliisque  locis  liuc  immigrarunl.  Vidc 
quaeso  sgilur ,  lector ,  bumanae  vitae  cerlamen  Partbe- 
nopen  redactam  iam  ex  vetusiissimo  sui  primordii  aevo; 
quol  popnli  ,  quotque  genles  aliae  toto  coelo  ab  aliis  di- 
versae  eiini-  inccluerunl  !  Verum  cnimvero  ex  bisce  fue- 
runt ,  quae  urbem  publicis  aedificiis  nobilem  reddidere , 
sxiumque  cultum,  atque  deos  introduxerunt. 

Priraa  Colonia  quac  Neapolim  pervenit  ^  Plioenicium  _C"|'''»'» 
fuit  ,  ut  autumat  Marlorellius  in  Colon.  Pboenic.  Altera 
ei  baec  praeclarior  Cumanorum  ,  qui  ex  Euboca  insula 
profecti  fucre  ducibus  Megaslbene,  et  liippocle  Cumanis 
clvibus ,  ut  iam  cx  cltatis  auctoribus  probavimus.  Sunt 
qui  scribunt ,  hosce  Cumanos  non  cx  Euboea  insula,  sed 
(X  urbe  vicina  Cumis  Puteolis  baud  procul  advenisse  , 
sed  citalus  Martoreilius  in  Colon.  Euboic.  pag.  14  ct 
$eqq,  bosce  alteros  colonos  ex  Euboea  certissime  btic 
]:>ervcnisse  scribit  ,  idque  probat  solidis  Graecorum  ,  c£ 
Xialinorum  scriplorum  auctoritatibus.  InLer  alios  Siatius 
Boslras  qui  canit  Siiv.  lib,  IV-  c.   8. 

Dii  patrii  ,   qnos   aiignriis  super  aequora  magnis 

Littus   ad   Ausonium  ei>exit  Abanlia    classis  , 

Ta    ductor    popiili  longe  emlgrantis  ,    Apollo  , 

Cuius    adhuc  volucrem  laeva  ceruice  sedentem 

Respiciens  hlande  J^lix  Eumelis   odorat. 
Haec  classis  ,  seu  g»ns  Abantia    nulla  alia  jrrofecto   fuit  ,co;o-,.ia  Atfi««. 
quam  ea    qnae  ex   ipsa    luiboea    insula    in     no^tra    coin- 
U^igravit     Iitora,     Legesis  ^artorellium    loco  ciiato   ,    qui 
T.     l  ■"  '  25 


i8{> 

iatis  belle  in  hdnc  rern  disseruir.  Tertia  Colonla  A- 
ihenicnsium  ,  scti  Atticorum  fuit.  Has  igitur  praefafas 
Ires  Colonias  Niaj,)oi]in  diverso  migrasse  tempore  ,  tuiis- 
simo  coufiimatur  atgumento.  Martorellius  idem  in  pecu- 
liari  quaclam  Dlatriba  ,  cui  titulus  Spiegazione  d'  un 
marmo  Greco  ,  v.el  quale  si  vecle  V  Atlico  modo  di 
cclebrar  i  giuochi  Lampadici^  pag.  7  Neapolitanura  af- 
feit  nummura,  eumque  vetustissimum  ,  in  cuius  anlica 
facie  Hiebo  deus  rej.raesentalur  boviDa  facie ,  promissa- 
que  barba  ,  qnod  numen  ab  Eumelo  Neapolim  ducente 
Pboenicium  Coloniam  fuit  introductum  ,  ut  diserte  pro- 
bat  citatus  auctor.  Circa  Hebonem  legitur  ejiigraphes 
]S'e-07roXtra"v.  In  posiica  vero  parte  ApoIIonis  adesl  figura  , 
eaque  Euboicam  praesefert  Coloniam ,  quae  Hippocle,  et 
Megasthene  dncibus  fuit  introducta.  Tertia  Colooia  per 
Di^jnam  ,  seu  Artemidem  significatur  ,  quae  sedel  supra 
Hebonis  dorsum.  Hanc  enim  Atheniensium  Coloniam 
Neapolim  advectam  fuisse  duce  Mopsopo  scribit  idemau- 
ctor  ,  Col.  Attic.  lom.  III. 
Ttrwsi  p.ue-  lam  diximus  hanc  vetustam  urbem  Parlhenopis,  Pha- 

«'eurlaloco  'eri  ,  et  Neapolis  nomine  fuisse  designatam  j  verum    suat 
,u  ?»Heni«.    qiii  arbitrantur  ,    haud    procul    ab  ea  veteri  fuisse    anli- 
quum  opidum,  idque  haud  incelebre  nomine  Palaepoli*: 
at  istud  utrum  extiterit  ,  ao  non  ,   et  quo  in  loco  ,  heic 
enuclejiidum  censemus. 

Nullus  vetustos  inter  historiograpbos  est  ,  qui  illius 
faciat  mentionem  ,  praeter  unum  Livium  qui  haec  scri* 
bit  lib.  VI!f.  c.  22  Palaepolis  fuit  haud  procul  inde,  ubi 
nunc  Ncapolis  sita  est :  duahus  vrhibus  populus  idem  ha^ 
b.ti'bat.  Cumis  erant  orlundi  :  Cumani  i>ero  ab  Chalcide 
*  Euboica  originem  trahunt.  Ctasse  qua  ad^'ecti  ah  domo 
fuerant  mullum  in  ora  maris  eius  ,  quod  accolunt  ,  po- 
iaere.  Primo  in  insulas  jEnariam.,  et  Pilhecusas  egressi^ 
dcir.de  in  continentem  ausi  sedes  transferre.  Haec  civitas 
eum  suis   i^iribus ,   tum   Samnitium   injida  adi>ersus  Boma- 

nor  societale  freta agrum  Campanum  ,  Falernumque 

indoUnies  fscit<  Jgitur  Lucio  Cornslio   jL^piuh  ,    Q.  Pu~ 


187 

llilio  Philone  iterum  Cosf'  Faecialihus  Palaepolim  ad  res 
refetendas  missis ,  cum  relatum  esset  a  Graecis ,  gente 
lingua  magis  strenua  ,.  quam  factis:  ex  auctoritate  Pa- 
triim  populus  Palaepolitanis  beUum  fieri  iussit.  Quibus  ver- 
bis  rccitatis  liceal  aliqua  heic  in  medium  afferre.  Vrbs 
haec  primiim  a  Livio  non  procul  Neapoli  figitur,  ipsura- 
que  populum  eiusdem  Cumanae  gentis  ,  alque  originis 
lieic  habitare  dicilur.  Secundo  beilum  Palaepolitanis  a  Ro- 
manis  infertur  ;  terlio  ^  ibi  magistratus  ,  et  gubernamea 
non  incelebre  erat  :  ergo  civitas  quara  maxirae  erat  po- 
lens  ,  qiiae  bellum  cum  Romano  gessit  populo-  Ipsa  in- 
super  non  longe  a  Neapoli  distabal  :  at  quo  in  loco  eiu- 
sdem  Cunianae  ,  sive  Graiae  originis  opidum  ?  abi  alia  e 
nostris  patriis  scriptoribus  1  ubi  igitur  eiusdem  antiqua  ru- 
dera  ?  Magna  nostrorum  auctorum  pars  ad  orientem  Pa- 
laepolim  collocat ,  a  Sebelho  haud  procul  ,  et  inter  Nea- 
polim  et  Nolam.  Ex  eodem  Livio  ibidem  constat  ,  Nola- 
norum  duo  miilia  ,  qui  ad  urbem  defendendam  accnrrc- 
ranl  ^  ne  in  hostium  pervenirent  manus,  per  aversam  ur- 
his  portam  via  Nolam  ferenle  effugisse.  Non  alia  ex  pac- 
te  fugisse  creditur  ,  quam  ex  ea  ,  qua  Nolam  iter  erat  : 
Linc  ad  orientem  recte  Palaepolis  fuit  sita  ,  ut  ex  hac 
Liviana  constat  narratione  :  et  haec  eruditorum  opiniO  est,- 
Idem  Patavinus  auctor  ibidem  c.  23  hoc  narrat  mo- 
do  :  PuhliLius  inter  Palaepolim  ,  et  NeapoUm  loco  op- 
fortune  capto  diremerat  hostihus  societatem  auxilii  mutui. 
Ex  bac  aucloris  dcscriptione  satis  elucet  ,  Publiliumcum 
cxercitu  castra  inler  duo  praedicta  opida  posuisse.  Hinc 
dicet  arliquis  ,  inler  duas  urlies  distanliam  fuisse  ,  cum 
Livius  unara  ab  altera  haud  procul  scribat.  Verum  di- 
cendum  ,  iiasce  Romani  ducis  copias  paucas  fuisse  ,  quae 
inter  duas  urbes  castramelarent  ,  neccredendum  (ut  qui- 
dam  suspicanlur)  bunc  Livii  locum  corruptum  ,  cum  ita 
reslituant  inter  NeapoUm  ,  et  Herculancum  ,  aut  inter  Nea- 
polim  ,  et  Nolam.  Liviiis  ibid.  c.  2  5  fuse  narrat  ,  quo- 
laodo  Charilaus  ,   et  Nymphius  civitaiis    principes  urbeai 

itt   Romani  Consvilis  manus  Publilsi  dederinl. 

^  * 


i88 

Ambrosius  Leo  de  urbe  Nola  lib.  I.  c.  6  Palacpo- 
lim  non  procul  a  Sebetho  collocat :  Pellegrinius  Disc  If. 
paragr-  21  extra  porlara  Campanam  ^  cui  adstipulatiir 
Celaims  Giorn^.  II.  Al  Capacius  eanclem  alio  ponit  in  loco 
Hist.  Neap.  lib.  I,  c.  y.  Summonliuslib.  I.  c.  3  in  S.  Martini 
colle,  cui  arridet  Silla,  Fondaz.  di  Part.  c.  8.  Cluerius  Ilal. 
ant.  lib.  IV.  c.  3  ad  S.  loannem  adTeducium  vult  positam  , 
ubi  eticm  falso  arfirmal  tumulatnm  fuisse  Vireilium.  Ioanne$ 
Baptista  Bolvitus  mediam  tenuit  viam.  Hic  enim  accura- 
tissimus  scriptor ,  banc  vetustam  urbera  etiara  extitisse  ar- 
bitratur  ,  quSm  a  Neapoli  parum  distare  ait  ,  et  sua  for- 
tasse  tempestate  antiquissimam  moeniorum  partem  adhuc 
adsurgere  ,  quam  ipse  ad  imae  urbis  partem  ,  et  ad  ma- 
re  versus  coUocat  ad  orientera  ,  qui  silus  cum  Livii  re- 
cte  concordat  historia.  Hiac  laudatas  Bolvitus  \n  opers 
MS.  cui  tituhis  ,'  Diario  di  varie  cose  ,  tom.  I.  pag.  io4 
baec  prodit  :  Quando  poi  Napoli  ,  et  PalepoU  s'  unirono 
insieme  ,  et  tutta  quella  valle  a  porta  J^entosa  in  ba' 
scio  fu  edificata  ,  romperno  il  muro  de  Napoli,  et  vife- 
rono  una  pofta  chiamata  Portanova  :  nel  qual  loco  es- 
sendoci  poi  redutta  una  nohil  eongrecacione  d'  alcune  fa- 
meglie  :  dal  loco  piglib  il  7iome  ,  et  si  chiamb  la  piazza. 
di  Portanova  ,  et  fanno  per  arme  una  porta  meza  aperta 
et  meza  serrata.  Quis  autem  scit  ,  utrum  ea  aotiquissi- 
ina  moenia  illa  ,  quae  sequenti  describeraus  capite,  fu«- 
rint  ipsa  Palaepolis  moenia  f  Extat  insuper  velustiss:muni 
inslrumentum  anni  MCXXIX.  in  Arcbivio  SS.  Trinitatis 
Cavensis  ,  in  quo  occurrit  mentio  antiquorum  urbis  moe- 
niurn  prope  bunc  locum  ,  et  proprie  baud  procul  ab  Pa- 
ro-ciali  Ecclesia  S.  MichaeHs  vu\go  agli  Armieri  del  Pen- 
dino-  Huiusce  instrumenti  verba  hoc  affert  modo  Saba- 
tinius_,  Calendario  Napolit.  tom.  V.  pag.  4?  ^^  integra 
Ecclesia  bobaculo  Sancti  Michaelis  Archangeli  ,.  qui  di- 
citur  suh  muro  positi  vero  foris  anc  civitatem  Neapo  - 
lis  1  foris  illa  porta  ,  qui  dicitur  de  illi  31onaci ,  seu 
et  in  rnemoratu  muro  publico  in  eius  civitate  una  cutn 
integris  portionibus,  Ad  orieotetn  profecto  haec  moeniiiiu 


i89 
vetusiissimorum  fult  pars  j  quis  autemsclt,  utrutn  moe- 
nia  islhaec  ad   Palaepolim,  spectarint?   Capacius  loco  cita- 
to  de  Iiac  urbe  diibitat    an    extiterit  :     hinc  scribit  :    Pa^ 
laepolis   noinen  saepiiis  me  in   dnbium  revocavit:  nulla 
enim  geographos  apud  urbis-    mentio  facta   est  :    apud 
Stephanum    qui   accurate  urbes  describere  conatus   est, 
non  reperitur ....,,   a  Suida     non  commemoi^atur ;   a 
nullo  praeterea  observatur  indice.  Nihil   autem  obstat, 
quin   urbs   Palaepolis  a  nullo  memoretur  auctore    praeter 
Livium  ;   in  Fastis  enim   Consularibus  huius  urbis  occur- 
rit   raentio  ,   eaque   satis   est.    Et    nihil    eliara   officit  ,    si 
Livius    idem  tantum   de   Palaepoli   verba  faciat  ,  et    nul- 
lus   praeter  illum  ipsius  raeminerit ,  cam  certis«iimum  de- 
beat   csse  ,   dihgentissimam  auctorem   banc  cunctam   Pa» 
laepolitanam   historiam   ex   publicis    tabnlis ,    et     historiis 
desumpsisse.  Fieri   ne  poterat  ^    ut  ipse    in    Romana    hi- 
storia    scribcnda  ^   eaque  Romanis  ipsis  civibus  tradenda, 
■vicinis  ,   dissitisque  etiam  populls  in   mendaclum  incidis- 
set  ,   bistoricam   hanc     enarrationem  scribendo  P    Et  non 
obstat  etiam  ,   si  nulla     terapla  ,  et   pnbllca    aedificia  ,    et 
peculiaria   ellam   neque  radera  aliqua  ad   nos  pervenerint, 
neque  theatra  ,    thermae,    et  cancta   alia,  qaae  in   Graeca 
utbe  condecoranda   qnaerenda  erant.  Neque  etiam  inierest, 
si   nullus  auctor  ,  ut  Hallcarnassaeus  ,  Strabo  ^  Palerculus  , 
aliique   hufusce   urbis   mentionem    fecerint  ,    cum    horum 
scriptorum   aevo    eadem    cam   Neapoli  iam    un-i  coalii<,'rit 
urbs.  Cum   enira    in    tanta  essent  vicinitate  hae  diiae  urbes , 
uDum  erticietiles   populnm  ,   eosdem  habentes    mcres,una 
eademque   ufentes    lingua ,     Ptuctis    aedificiis   in   ea     parte  , 
qua  prius  haud    habitabatur,    unas   populus  ,     eademque 
gens    Niapolls  ,   et  Palaepolis    confl;ita.    Velim    vero   ani- 
madvertas  ,    lectar    erudlte,    Llvium   quo     tempore  suam 
scribebat  lilhtoriam   dixisse  .-   Palaepolis  fuii  haud  procul 
inde  ^   ubi  nunc   JSeapoUs   eic.  Ex  hisce  auctoris  veibis 
saiis   inteUigltur,   pracfatas  urbes  sno  tempore    unam     ef- 
ficere  urbera,  forlasse   divisas  in   duas   magnas     partes   iu 
velustam    nerape  Paiaepolim  ,  novamque  Neapoliiu  dictam. 


At  concedamus  Llviaiium  anle  ciiatura  ttxlum  es?.e 
ab  Amanuensibus  foedaturn  (  ut  nonnulii  arbitrantur  ) 
hasque  duas  iirbes  NeapoJim  ,   et  Piilaepolim  ab  uno  po- 
puio  fuisse   habitatas:  facillimum  eniiir-ES^^   Romanum  hi- 
storiographum   inteUigere   potuisse  ,  easdem  duas  urbes  ip- 
sos  hafauisse  inagistratus  ,   usus  ,  et  nihil  per     Palaepolim 
significasse  ,  quam  Neapolitanae   urbis  vicum^  et  eiusdem 
partem,  quamvis   differenti  nomine,  sed  semper  eosdefn 
babenletn  magistratus  :  sed  tamen  Palaepolim  bjud  urbcm 
prope  Neapobm   fuisse.  Id   omue   probari    posset    duoliiis 
eiusdcm   historici  exemplis.   Primnm  est  illuJ  quod    nar- 
rat  de  urb3  Roma  ,   et  Veiis  lib    V^.   c.   6   ubi   eadcm  af- 
fert   prope  verha  :    Qiiin   iila   quoquc   aclio   Tnovehatar  , 
nuae  post  captam    utique   Romam    a    Gallis    celehrior 
fuit  ,    transmigraTuli   J^eios.    Celerum  parli  plebi,  par- 
lim  senatui  destinaba?it  hahilandos   Veios  :   duasqiie  lir* 
hes   communes     Reipuhlicae  incoli  a     Romano    populb 
posse.  Akerum   {^c  Syracusis   lib.   XXIV.   c.   21    ubi   ntv- 
rat  Maicelluni  urbis   parlem  occupasse;  Inter  ISeapolim  ^ 
et   Tfcham  (  nomina  partium   urbis ,    et   instar    urbium 
sunt  )  posuit  castra  ,    timens   ne  si  frequenlia  intrassel 
loca  ^  contineri  a  discursu   miles  avidus  praedae  ^  non 
posset.  Haec  insuper  urbs  quinque    urbibus    simul     fult 
coDfl.ala    nempe  Neside  ,  yJchradina  ,    Tyche  ,    Neapo- 
li  ^  et  Epipoli ,    quae  omnes  urbis  partes  muro  contiuc- 
banlur.  Adhaec  Carthago  duabus  constabal  partlbus  Bjrr- 
sa  ,   et  Cothone.  Tandera  Ai-henae  olim  tribus  opidis  mu- 
ro  cinctis  coustabant  :  cx  urbe  nerape  velere  ,   quae  po- 
stea  AVpo-jroXts  ,   arx  appellata   fuil  :  ex  Plraeo  portu,  opl- 
doque,    et  ex  Munichio  minoris   aliquaudo  dignilatis  pof- 
tu  ,   et  opidulo.  Vide  quaeso  ,  siculi  ergo  praefatas  urbes 
olira  ,  quaravis  nomioe  ,  et   muro  divisas  ,   tamen    unata 
conflasse  urbem  certum  est  •  ita   etlam  Neajioii  ,    et    P*- 
laepoli  evenisse  crcdiderim. 

Tandem  haud  aliis  credendura  ,  qnl  obiicluut  Hal* 
carnassaei  icxtum  lib,  IV.  hoc  describentis  bellum  ,  ubi 
imllani  facit  nicutionem  Palaepobs,  Hanc  Gracci  ausloris 


enarraiioncm  haud  iotegram  esse,  nemo  esl  quem  lateat , 
cum  haec  historiae  pars  phiribus  abhinc  saeculis  interci- 
derit ,  praesertiin  ubi  de  Palaepoli  verba  facit  scriptor  iU 
le ;  hinc  eiusdem  operis  pars  ad   nos  haud  pervenit. 

Ex  his  usque  modo  a  nobis  allatis  arguraentis  ,  Pa- 
laepohm  urbem  a  Neapoli  differentem  fuisse  saiis  coniici- 
tur  ,  cum  diyersa  primitus  moenia,  differentesquehabue- 
rit  magistratus  ,  quaravis  unius  fuerit  originis  utrumque 
opidura  3  et  postea  ia  unum  coaluerit. 

G  A  P  U  T     III. 

JDe  iirbh  vetustae  amhitu,  de  moenxis  fortissimis  ^  et  d 
quihusnam  fuerint  restaurata  :  de  portis  antiquis  , 
de  regionibus ,  de  viis  praecipuis  j  deque  singulis 
Phratriis. 

Hactenos  iucessimus  per  incerfam  iter ,  vetustae  in- 
ter  poiius  antiqultatis  fabulas  ,  quam  veram  historiam  ^ 
incertO  semper  lumine  ,  atque  duce  :  in  tenebrosiorem 
modo  incidemus  quaestionem  ,  quinam  scilicet  fuerit  Nea- 
politanae  urbis  arahitns  ^   ahaeque  huiusce  urbis  partes. 

Primum  de  ambitu  scriptores  patrii  alil  alia  senseruuf,  ^']^*biV<i''*'" 
diversasque  iveruut  in  sententias.  luxta  Fabiuni  lordaoum 
liquet  ,  autiqiiae  orbis  moenia  ex  occidente  piincipium 
sumpsisse  ab  S.  Agnelli  Ecclesia  ,  ac  iode  per  viam  fuis- 
se  producta  ,  quae  vocatur  S.  Maria  di  Costanlinopoli  : 
hiuc  extensa  eadem  per  S.  Pelrum  ad  Majellani  ,  S.  Do- 
niinicam  Maiorem  ,  S.  Angelun»  ad  Nidum^  et  tandeni 
usque  ad  Eociesiara  S.  Hieronymi.  Gelanus  ,  Giorn.  ll. 
ubi  adsurgit  S.  Dominici  obeliscus  ,  vulgo  ia  Guglia  di 
S.  Domenico  y  olim  reperta  fabricae  rudera  ,  atque  heic 
fuisse  vetustae  urbis  portam  arbitratur  ,  quam  ipse  Re- 
giam  appellat.  Tutinias  tradit  in  via  ,  quae  dicitur  Mez- 
zo  Crmnone  fuisse  olim  aliam  portam  ,  quam  Vcntosam, 
el  Liciniam  vocat.  Ex  raeridie  vero  moeuia  procedebant 
pef  viaai ,  quae  Yulgo  Mezzo  Cannone  :  hinc  per  aedi- 


ctiiatn  S-  MichieVis  Arcb.ingelf  ,  po;tea  per  lesuitjrturi 
Collegium  ,  per  SS  Mircelliui  ^  Srtveriui,  et  Sossii  Eccle- 
slas  :  hinc  perveniebant,  ubi  nunc  vulgo  i  Ferri  Vecchi. 
Martorellius  tom.  II.  Theca  Cal.  pag.  636  ex  disieciis  ru- 
deribas  cuiusdam.  templi  in  eo  urbis  loco  ,  ubi  dicitur 
S.  Giuseppe  Ma^giore  ,  urbcm  amplioreni  ,  atque  ex- 
tensiorem  fulsse  arguity  qiiin  Matthaeus  i^;^yptius  De  Bac- 
cbanab  p<ig.  ^i  ex  quibus-Jam  repertis  aediliciis  abis  in 
locis  vetnstam  urberh  maiorem  arbitratur.  Ab  oriente 
moenia  cx  ea  incjpiebant  parte  ,  quae  dicitur  Pendino  : 
binc  cxiendebantur  per  S.  Augustini  E^.cclesiam  ,  vulgo 
la  Zecca  ;  postea  per  regtonera  Furcillensem  ;  tandem 
procedebant  eadem  per  locum  ,  qui  etiam  nunc  vocitatur 
Sopra  jnuro  ,  ubi  aderat  porta  Campana.  Ad  huius  ur-^ 
bis  siiiim  erant  Thermae ,  et  Gymnasium,  de  quibis  fu- 
se  inferius  sermo  prodibil. 

De  anliquis  urbis  moeniis,  deque  portis  consutattjr 
luslinianus  ,  Dizion.  del  Regno  ,  qiii  in  artic.  Na[raii 
pag.  383  et  seqq.  JNicolai  Lecterii  Neapolitani  Archiie" 
cli  Rclaiionem  iiirert  ,  ut  legitur  apud  Bolviium  in  opc- 
re  MS.  quod  nunc  servatur  in  Arcbivio  Pairum  Ilpguia- 
lium  Theatinorum  Neapolis  S.  Paub-  Lecterii  Relaiioni 
dq  Panthenopis  antiquae  ambitu  conccrdant  plures  patrii 
scriptores.  Per  me  fateor  ,  Neapolim  ut]>ole  antiquissi-- 
niam  ,  et  a  centenis  babltatam  gentibus  ,  popubsque  di- 
versis  ,  tantas  rerum  vices  esss  passam  ,  quot  erant  eae* 
dem  gentes  ,  quae  heic  advectarunt  ,  indeque  de  vero  ur- 
bis  ambitu  omnia  prorsu»  incerta  sunt  existimanda  ,  et 
res  isthaec  adeo  obscnra  est ,  ut  nullus  ex  aniiquis  adsit 
auctoribus  >*qui  bulus  mentionem  faclai  praeter  Sumnion- 
liuni  ,  lordaoum  ,  ct  laudatum  Bolvitum  ,  qui  aliqua  de 
antiquae  Parthenopes  ambitu  dixorunt.  His  omnibus  adiun- 
gendum  ,  vetustae  urbis  ambitum  ,  et  moenia  (  utpote 
ante  nostram  tempcstatem  ad  infiuitam  excrevit  ,  et  ae- 
dificia  pene  innuniera  addita  )  |)rorsus  deperdlta  fuisse^ 
ii  j>auca  ,  et  vix  nonnalla  excipiamus  rudera  sub  immen- 
sis    nova?;  urbis  aedificiis ,  quae  yix  supersimt,  fuval  tan'». 


193 
dem  iv<lvertere  ,  NeapoHm  ,  ut  dixlraus  ,  a  gentllius  variis 
fuisse  liabitalam  ,  eamque  a  Regibus ,  et  Ducibus  ^  et  ab 
jisdem  Imperatoribus  ideotidem  rauro  auctam  ,  atque  re- 
stauratam   esse  ,   ut  mox  dicendiim. 

Iluius  interim  turres  ,  atque  moenia    nraedirantur  a **"''"'*  ^"'■'*' 
priscis  historiographis  ^   eaque  obsidiones^   atque  hostiutn 
iiicursiones  iam  a  Romanae  Reipublicae  ae%'0  passa  sunt. 
Hanoibal  tnim   pratcipue^   qui  tol  urblbus  fbrlissimis  non 
solum   Italiae  ,   verum  etiam  Campaniae  vi  ,    atque    obsi- 
dione  fuerat  potitus  ,  statim  ac  Neapolim  adpropinquavit, 
exterritus   profecto  fuit.  Eo   ut  Livius  lib.     XXIIl.     c.   I 
testatur ;   Ab     urbe    oppugr^anda    Poenum     ahsterruere 
conspecta   moenia  haudquaqitam  prompta     oppugnanti. 
Bflisarins    eliam   Iiistiniani    Imperatoris  dux  strenuus  post 
muhum  tempns  eam   urbem  oppugnans  ,   desperatione  en- 
dem   potiundi   motus  iam   dlscedere  cogitabal  ,    in    eaque 
obsidione  plures  amisit  mihtes.  Ita  narrat  Procopius    lib. 
I.  de  Bello  Gothico  c.  8    quod    confirmat    etiam    auctor 
Historlae  Miscellae  lib.   XVI.   c.    14.    Tandem     Neapolim 
fuil  ingressus  idem  Belisarius  anno  DXXXYi.     non     per  . 
muros  ,   qui  quidem  erant  tunc  validissimi,  sed  per  aquae- 
ductnm  ,  ubi  via  facta  est  ,  et  militibus  immissis    magna 
jnternecio  peracta  ,  ut  ex  eodem  patet    historico-    Huiu- 
sce  aquaeductus  pars  adhuc  extat  iu  depressiori  ,  et  sub- 
terraiiea   parte  S.  loannis  ad  Carbonariam  ,   ut  vulgus  ap- 
pellitat.   Per  hunc  urbis  locum  invectus  est  etiam  Alpbon- 
si  Regis  Aragonii   exercilus. 

Tolilas  JNeapolim  quoque  obsedit  anno  DXLIII.  pro- 
misitque  si  suae  diiioni  se  sponte  darent  cives  ,  niliil  ur- 
bi  mah  ,  moenibusque  faciurum  :  sed  Rex  ille  sacra- 
ment  im  Iiaud  servavit.  Procopius  loeo  ante  citato  iradit 
eundem  Gothorura  Regem  Totilam  antiqua  urbismoenia 
evertisse  ,  ea  tantum  parte  servata  ,  quae  mare  resj)Icie- 
bat  ,  quo  «i  alias  opidum  foret  obsessum  tx  ea  parte  ^ 
hostibus  resisterelur.  Ita  igitur  antiquissima  urbis  moe- 
nia  ,  quae  per  Augustum  ,  Traianum  ,  aiiosque  fueraot 
rfgtanrata   },er  scquiora  saecula  ^  eversa  sunt, 

7:      /.  26 


Constltulo  postea ,  firraatoque  ia  Italla  LangoBardo-' 
rum  regno  ,  cuncla  opida  ,  et  urbes  in  ipsorum  manu* 
pervenere.  Per  ea  tempora  Neapolis  ab  ea  gente  fuit  obses- 
sa  anno  ULXXXI.  quae  adeo  Barbaris  obstiut  ,  ut  im- 
possibile  fuerit  urbem  moenibus  munitam  occupare.  Vi- 
desis  Assemannum  de  Regibus  Neapolitanis ,  et  Siculis 
tom.  L  pag.  463. 
A   «faibiisnira  Huiusce  urbis  vero  moenia  non  semel ,   sed    saepiu* 

Imperatonl.us  .  1  !•  •i-'      1 

sBoeniafueriQt  restaurata  luere  ,  atque  etiam  turres  aaaitae.  Hx  noc  mar- 
"»«""u.      jj;joj.e  a  Celano  ,   Giorn.  IL  allaio  ,  Caesarem    Augustuav 
patet  moenia  reaedificasse  i 

IMP  .  CAESAR  .  DIVI  .  F  .  AUGUSTUS 

POOTIFEX  .  MAX  .  COS  ,  XIII  .  TRIBUNITIA  .  POTESTATE 

XXX III  .  IMP  .  XVT  .  PATER  .  PATRIAE  .  MUROS 

TURRESQUE  ,  REFECIT  . 

Adest  alius  lapis  ob'm  repcrtus  in  Catbedrali  Neapolitana  , 
nempe  in  Sancti  Asprenatis  primoris  urbis  Antistitis  sa- 
cello  ,  suppletusque  a  loanne  Lamio  ,  ut  scribit  Ludovl" 
cus  Sabbatinius  de  Anfora  in  Dissertatione  Cardinali  Spi- 
nellio  Neapolitano  Archipraesuli  dicata.  Ex  hoc  vero  etiam 
Theodosium,  ei  Valentinianum  Imperatores  urbis  muros 
restaurasse  constal, 
iPwue  «iiquae.  Vrbs  auliqua  quadrata  erat  forma  ,  uti  narrant  non- 
nulii;  quatuor  eadem  habuit  portas  quatruplici  dictas  no- 
mine.  Prima  vocata  fuit  Montana  ,  quia  huius  portae  si- 
tus  elatior  erat  ^  et  hinc  ad  montes  adibatur.  Altera  di- 
cebatur  Campana ,  qua  ad  Capuam  iter  erat  :  terlia  No- 
lana  ad  hanc  urbem  :  harum  duarum  nomina  adhuc  re« 
stant.    Puteolana  (i)  ,  seu  Cumana  ita  appellabatur,  quia 


(i)  Pcr  lianc  porfam  ,  quae  iara  fuil  excisa  a  Rege  CaroU 
Andegavensi  anno  MCCC.  Puteolos  viator  perveniebat.  Haec  por- 
ta  sila  erat ,  ubi  nunc  adsurgil  S.  Domjnici  obeliscus.  Ex  Loc 
i^^ilur  loco  incipiebat  via  Puleolana,  quae  per  vicinos  extendr- 
batut   colles  :  liinc  per  Antinianum,  Antignano  ,    per    siBistrBm 


19^ 
«X  illa  ad  hasce  urbes  faclle  quis  pervenlre  poterat.  Tem- 
poris  progressu  aliae  porfae  iisdem  adiunctae ,  rautaiae- 
que  f  alioque  fuere  nomine  decoratae ,  quippe  quod  urbs 
excrevlt ,  aliaque  aedificia  illi  addita  fuere. 

De  antiquae  huius  urbis  regionibus  incerta  res  esl  ^^^*  "^'^|'^fj*»'*' 
cum  nihil  aliud  ad  nos  pervenit,  quam  vix  pauca  nomina, 
uti  praecipue  regio  Herculanensis  ,    quae    et    Furcillensis 
nomine  fuit  compellata  ,  vulgo   Quariiere    di    Forcella. 
Hinc  reperimus  hanc  regionem   etlam  sic  dictam   S.  Gre- 
gorii  fiomani  Pontificls  aevo  ,  qui   vixit  VI.  exeunte  sae- 
culo,   Hinc  ipse  scribit  lib.    II.   epist.   5^  Rustica  per  vlti' 
mae  voluntatis  suae    arhitrium   in    cmtate    Neapolitana  , 
in    domo  propria  ,  /"   regione    Herculanensi ,   in   vico   qui 
Lampadarius    dicitur.    Prostat     lapis    apud  Gruterum  pag. 
CCCCXXX,   num.    6   in  quo   fit  mentio   Reglonis   Ther- 
mensis  a  vicinis  Therinis,  de  quibus  agemus  capite  sequentlj 

LICINII  >  ALFIO  .  LICINIO  .  V  .  P  .  PATRONO 

COLONIAE  .  EX  .  COMlTiBUS 
REGIO  .  THERMENSIUM  .  VERE  .  PATRONO  . 

Ex  quo  vide  quaeso  ,   hanc  urbls  viam  etlam  dlctara  77ier- 
mensem. 

Sunt  qui  putant  fulsse  aliam  Neapoli  regionem  vul- 
go  appellatam  Palatinam  ,  nunc  Quartiere  di  S.  Lorenzo  , 
^ut  liquet  ex  marmore  ab  Honuphrio  Panvinio  recitato 
in  Fastis  Consularibus.  Haec  et  Augustalis  etiam  dicta 
fuit,  ab  Augusti  palatio  ,  quod  In  ea  adsurgebat  regione. 
Fuit  etiam  Alexandrinorum  ibi  regio  ab  Alexandrinis 
mercatoribus  ,  qul  hanc  urbis  incolebant  partem.  Tuti- 
Eiius  ,  Origine  dei  sedili  di  Napoli  ,  mentlonem  facit  vici 
Alexandrinorum  :  locus  hic  nunc  temporis  dictitatur 
Qn^tiere  di  Seggio  di  N/Jo,   vel  Nilo   a    Nili    fluminis 


AniaTii  laciis  latas ;  per  montes  indc  Olibanutn,  Lcncogaeos,  par 
^Mk.ini  ForaiH-PuteoJos  yiaior  perrenifbat. 


196 

statua  ,  quae  nunc  Corpo  di  Napoli.  Fama  e&t  quondam- 
heic  aediciilam  extitisse  ab  Alexandrinis  mercatoribus 
Nilo  flumini  dicatam  cum  statua.  Ea  vero  ob  temporum 
longaevitatem  iam  deperdita  ,  et  prorsus  immemorata 
fuit.  Tanti  ne  monumenti  ad  posteros  memoria  foretob- 
literata  ,  anno  MDCLXVII.  urbis  Neapolis  itdiles  ex 
marmore  statuam  conlocandam  curarunt  ad  Corpus  Nidi, 
ut  vocitant.  In  eadem  regione  adsurgit  Ecclesia  vulgo 
dicta  Donnaromita  ,  in  qua  servatur  Graecum  marmor, 
quod  mentionem  facit  Theodori  Consulis  ,  et  Neapolita- 
ni  Ducis  ,  qui  templura  hoc  a  fundamentis  excitavit.  Vi- 
desis  Cl.  MartoreUium  Theca  Caiam,  tom.  II.  pag.  667.. 

Non  procul  ab  hac  regione  ah*a  aderat  Cimmerio- 
rum  ,  vulgo  Quartiere  di  Seggio  di  Porto  ,  quae  me- 
dio  aevo  dicebatur  Cjmhrorum  ,  ut  adnolat  Pelliccia  De 
Eccles.  Polit.  tom.  IV.  Fuisse  eliam  ccnstat  alias  Nea- 
poli  regiones  vetiisto  aevo  ^  easque  ignoti  nominis,qua- 
rum  quidem  enarrationem  praetereundam  arbitr^mur ,  ne 
in  fabulosam  iucidamus  historiam. 
r>ae  «jrbu  Mcdio   acvo  celebrantur  tres  viae  ,   quae  mediam  in- 

tersecabant  uibem  :  de  his  ita  scriibit  Bolvitus  Vol.  MS. 
II.  pag.  7 1  et  seq.  La  preditta  citta  de  Napole  consi- 
steva  anticamente  in  tre  piaze  principali ,  siluate  da 
levante  verso  ponente :  delle  quali  V  una  e  sumnia 
piaza  ,  alias  puzo  hianco ,  clie  incominciava  dala  por- 
ta  de  Santa  Sophia  iuxta  le  case  delMagn.  Sig.  Ba- 
rone  de  Bemaudo  ,  et  Jiniva  ale  case  del  qu.  Magn. 
Narciso  ^  et  del  excell.  '^ig.  Conte  di  Potenza  :  l' al- 
ira  era  la  piaza  de  Qapuana  ,  mercato  vecchio  Seg- 
gio  de  la  Montagna  ,  et  torre  de  Arclio  ,  che  inco- 
tninciava  dal  castello  de  (Zapvana ,  che  al  presente 
e  lo  palazo  de  la  Giusticia  ,  et  finiva  deretro  lo  laio- 
nast.  de  Santo  Petro  ad  Majello  ,  dove  era  una  por- 
ta  ,  che  se  nominava  Don  Krso  :  l'  allra  era  dela 
Vicaria  vecchia  .,  et  seggio  de  Nido  ,  qvale  incomin- 
ciava  da  Forciella ,  dove  era  una  porta  nominata  de 
Forciella,   etfiniva  ad  porta  regale ,  che  era  ionta  al 


jraccipuae. 


ianlino  de  le  case  del  olim  Prencipe  de  Salerno  ,  et 
fra  mezo  de  le  pred.  tre  strate  principale  nce  erano 
mulii  vichi ,  che  al  presenie  nce  sono  :  talmenle  che 
iuUo  lo  corpo  de  la  citia  era  dali  pennini  in  sic  an- 
ticamente. 

Nuuc  de  Phratriis   sermo  est   insiiluendus.    Neapolis    P»'"'""'- 
semper  Graeca   fuit    urbs  :   liinc  usum  ,    et  cultum  ipsum 
us\'.irpasse  compertum  est.  Inter   cetera   apud    Graios  me- 
morantur    Pliratriae.   Cumque  ea    urbs   Graecorum    Colo- 
nia  (  ut  ante  diximus  )   et  praeserlira   Atlicorum    fuerit , 
hinc    colligere  fas    est  ,    eam    quoque    Phratrias    habuis- 
se.    Dioiymus    Atheniensium    dux  Neapolim   Phratriarum 
usum   invexit.    Sirabo  hb.   V.  Geogr.   de    Graecis  usibus  , 
deque    Phralriis   seimonem  inslituit,  aitque  in    hac  urbe 
suo  tempore   adhuc   fuisse   Gymnasium  j  Ephebea  ,  Phra- 
trias  ,  et  Gk-aecanicos   mores.  GI.  Ignarra  in   opere,  quod 
inscripsit  de  Phratriis  primis    Graecorum    poUlicis  so- 
cietatihus  ^  Servii  jEn.    VII.    v.    286  Vossii  Etymoldg.  vo- 
ce  Frater  ,  ahorumque   auctorum  lestimonlis  probat  c.  I. 
Phratriam  a   voce  <I>peixp,  puteum  significantem    derivari  : 
ac  inde  Phratores  sic  dictos  autumat,  quod  communi  ule- 
rentur  {»uteo.     Hinc    paulo    post    inferius    ostendit  ,    vo- 
cem  vpxrptav  a  voce   «^irnp    oriri  :    hinc    ait    '^pi-rspx ,     sive 
6p«rop«  apud  antiquos  Graecos  fratrem  significasse.     Givi- 
tas    igitur    Alhenarum    instar    vivebat  :  quae  quidem  Phra- 
tria   iuxta  Suidam   est  tertia  pars    tribus,    Neapolis     divisa 
fuit  in    tfibus,  atque  Phratrias  eo  ipso  modo,  quo  erant 
olim   Romae   cnriae  ,  et  tribus.  Sunt  vero  qui  piilunt  Nea- 
poH    deoem  exlitisse    Phratrias  ,    nempe   Phratria   Eumeli- 
darum  ,    Panclidarum  ,    Eunostidarum  ,    Arthemisiorum  ,- 
Oenom.oeorum  ,  Cumaeorum  ,    Antinoitarum  ,     Dioscori- 
dum  ,  lonacorum  ,   et  Herculanensium  ,  quHS   omnes  !au- 
datus  Ii^narra   ad  octo    tantum  enumerat.  Hae  singulae  de- 
iiominaiiones   gentile  aliquod  ,    vel   quoad  genus,  velqnoad 
alicuius  herois  patrocinium  designaut  ,  a   quo   scilicet  ip- 
se  heros    praecipue  colebatur- 

,  Efimum  oinjQiuui  occurrit   EuuielidaEum  Phr^tria  :  P'»"'"»  Eust, 

(luaruai. 


19? 

Martorellius  Theca  Calam.   pag-    6i6  tom.   11.   hanc    oc- 

cupasse  credit  primara  urbis  regionem  (  ubi  iana  adsur' 
gebdt  Campana  patricioruin  Curia  ,  vulgo  Seggio  Cci' 
puano  j  Metropolitanum  nempe  maximum  templuin,  lo- 
cum  omnera  prope  S»  Laarenlii  Ecclesicim  ^  ac  S.  Pauli 
usque  ad  Patrum  Cruciferorum  aedem  ,  vuigo  i  Man- 
nesi.  Extat  marmor  Weapoli  a  lordano  ,  Capacio  ,  aliis- 
que  patjiis  scriptoribus  recitatum  ,  ex  <|uo  hanc  Eumeli- 
darum  Phratriam  extitisse  certum  est. 
,'»t.ia  Euno-  Quoad   Eunostidarum   attinet    Phratriam   idem    Mar- 

tu  »r«ui.  jQpgjij^^g  pgg_  ^53  tom.  II.  coniectat  ,  Eunosiidas  casti- 
talis  ,  pudicitiaeque  tutius  servandae  causa  seorsim  in  ur- 
bis  habitasse  pomoerio  ,  ibique  in  luco  consenuisse  virgi- 
nes  :  indeque  factum  ,  ut  suburbium  hodiedum  nuncupa- 
tum  Borgo  de  V^ergini  ab  Eunostidarum  virginitale  no* 
men  illud  usurparit.  Ad  hoc  probandum  duas  affert  au- 
ctoritates  a  Plutarcho  ,  et  Pausaoia  depromptas  ,  qui  vJr- 
ginem  quandam  Boeotiae  celebrem  fuisse  scribunt.  At  Ignar- 
ra  Mariorellium  puiat  heic  prorsus  insanire,  qui  nova  sem- 
per  cudit  :  ceteroquin  Iguarra  castos  ,  pudicosque  Eunc^ 
stidas  haud  credit. 

Pelasgi  vero  ex  Graecia    oriundi    patrios    ritus  ,     ac 

praecipue  Eunosti  cultum  Neapolim  intulere:  hinc  Euno- 

stidae  dicti  ,   qui  postea  in    urbe    Phralriam    habuerunt  / 

quique  Euuostum  ,  qui  ipsorum  dux  fuerat  ,     ut     Deum 

coluerunt,  Phratriaroque  ab  eius  nuncuparunt  nomine.  la 

Virginum  suburbio  pluribus  abhinc  annis  muha    autiqui- 

tatis  rudera  reperta  fuisse  laudatus  tradit  Ignarra  :    ibi  e- 

-    uim  plura  monumenta  in  subterraneis  adhuc  adservantur; 

quin  imo  et  hypogaea  cum  lapidibus  eruderataesse  scribit 

idem  auctor-  Anno  MDCCXC.  extra  D.  lanuarii   portam 

cameram  vidisse  testatur  in  quodara  subterraneo  quadratam, 

columnisque  in  ordinem  dispositis  suffultam  :    in  inlercc? 

lumniis  reperti  sunt  loculi  supra  $oIum  extantes ,   in  qui- 

bus  huraanorum  ossium  compages  iacebant.  Adhaec    nar- 

rat  anno  MDCCLIX.  sub  aedibus  PP.   Missionis  S.   Vin- 

Geuiii  de  Paulo  aedificium  fuisse  detectum  aliud  cum  co< 


lumnis  ,  loculis  ,  et  fornice  e  topho  faclo  :  inde  pliires 
lucernas  ,  et  ipsa  sepultorum  nomina  in  pariete  Graecis 
eharacteribus  depicta  cum  epigrammate  allato  a  pluribus 
patriis  scriptoribus ,  in  quo  occurrit  raeniio  cuiusdara 
Aristonis. 

Arthemisiorum  Phratria  ,  seu  Arlhemisii  phretores^*'^*?"*^^'^'^'^'* 
erant  Arlhemidis  sacerdotes  ,  quo  sub  nomine  Graii  Dia- 
iiam  significabant ,  cuius  templum  iuxta  patrios  auctores, 
et  praesertim  Capacium,  et  Martorelhum  fuit  situm,  ubi 
iiuuc  S.  Mariae  Maioris  aedes  adsurgit  ,  vulgo  S.  Maria 
della  Pietra  Santa.  Id  confirmatur  ex  reperlo  marmore 
quondam  apud  eandem  Ecclesiam  eruderato  : 

A  .  KPEnEPAION  .  nPOKAON  .  TnATON  ,  AN0TnATON 

TON  .  lAIHN  .  ETEPrETHN  .  AP0EMI21OI  . 

$PET0PE5  .  AM0IBE5  .  XAPIN  . 

Hoc  marmor  ita  vertit  Marlorellius  Theca  Cal.  tom.  II. 
pag.  622  Lucium.  Creperlium.  Proculum.  Consulem.  Pro^ 
eonsulem.  Jliensium.  benemeritum.  Arthemisii.  Curiales. 
retributionis.  gratia. 

Fuit  etiam  aha  Phratria  quam  Cumaeorum  appella- 
Tunt ,  ut  probatur  ex  hac  ab  eodem  Martorellio  addu- 
etit  epigraphe  : 

0EOI2  .  $PHT0P2I  .  KTNfAIflN  . 
Diis.  Curialibus,  Cumaeorum. 

Vbi  vero  adsurgit  nunc  maximum    D.     Paulo    tera-  ^^l^ll^^' 
jilum  dicatum  ,   fuisse  Dioscoridum  Phralriam,  et  aedeoa 
certum  est  ,  ut  ex  hoc  patet  lapide  : 

TIBEPI02  .  IOTAI02  .  TAPS02  .  AI02KOTPOI5- 
KAl  .  THI  .  nOAEI  .  TON  .  NAON  .  KAl  .  TA  .  EX«  . 

Tfil  .  NAfil 

nEAAraN  .  sebastos  .  aheaettepos  .  kai  . 

EniTPonos 


Fkrttria  C«- 


Pliratria  Anti' 
aaitarum. 


2,00 

idest  :  Tiberius.  lulius.  Tarsus.  Dioscuris.  ei-  itrhi.  tem- 
•plum.  et.  quae.  in.  templo.  sunt.  Pelagon.  uea^randus.  li' 
bertus.   et.  procura'or.   sua.  perfecit.  pecunia.  dicavitque. 

INejipolitani   Hadriani   Augusti   Impcratoris   Phratrianj 
iiub    Aminoitarum    eliam   nomme  (ledicarunt.   Qui  quidem 
Atheniensium   instar   apad   urbem  s^uam   ob   eximia    Lene- 
licia  ab  Hadriano  recepta  Hadrianidem  tribuni,  Phratriani' 
que  ipsi  dicaruut-    Hinc    nostrates    Athenicnsium    mores 
iraitali   idem   effecerunt  sub  Antinoiiarum   iiomine-  Huqc 
vero   Im[xeratorem  de  Neapohcanis     etiam     fuiise     optime 
meri.tuuj  inde  ostenditur,  quod  pas5us  sit  ia  ea   urbie    l^cr 
marcluis  salutari ,    qui  erat  ibi  s,ummus  raagistratus.  No- 
stiates   igilur  ob  studium   erga  Imperatorem  ita  effecerunl: 
hinc  et   templum  Antinoi   nomine   sacrarunt  ,  in  quo  con- 
veniel">ant    Phratores  ,    rem.que      sacram     statutis    diebiis 
(  Antiuoo  iam  in  deorum   nnmerum  ab  H-idriano  rclato  ) 
fecerunt,   Adhaec  qyendam  P.   Sufeoatem    Myronem  Phre- 
triacum   Antinoilarum    elegerunt,  qui  sacris    pj-aeesset ,  nt 
patet    tx    alio    lapide   a    Martorellio   ailato.    ^utinoi     vero 
temphim  ,  quod   Neapohtani  huic   nnmini   dicarurit  ,  fuit 
iibi  nunc  adsurgit  S.   loanDis     Maiofis    aedes  ,     ut     infra 
dicemiis. 
ruMtrij  iin».  Fuil  etiam  Neapoli  alia   Phratria  sub  Icmacoram  no- 

eu  jrti,  et  Ari-         •  i   •  .  .•  *      • 

siicoruiD.  nimr:  hmc  prostat  vetustum  marmor,  ex  quo  etiam  An- 
staeornm  aharti  Phratriam  extitis^e  liquet.  Rejnesius  hu- 
ias   facit  mentionem   Clas.  IV.    num,    6- 

Phntr:»  Pan-  Quo  tcmpore   Ecclesiae   S.   Petri   in    Vinculis     fun- 

damenta  lacerentur  ,  marmor   ruit   eirossum,   ex  quo  nejc 

habitasse    quondam    Panciidarum  ,  vel  Panelidarum  Phra- 

'  triam  coUiffitur.   Videsis  Martoreliium  Theca  Calam.  tom, 

II.  pag,    676. 

fhrairis  Her-  £1,  Ignarra  De   Phratr.   c   7   Latiaribus    characteri- 

bus  lapidem  arfert  ,  qui  ad  H-!rculanensmm  spectat  re- 
gionem  ,  ubi  fit  mentio  cuiusdam  Munatii  Concessiani 
Coloniae  patroni.  Laudatus  auctor  mascula  eruditione 
Drobat  ,  hmc  vocem  Herculanensium  non.  referendam  es- 
se  opido   Herculaijeo  ,  sed  N$apoUtg,nae  urbis  regiorjii,  ia 


cuUaeasiuiQ. 


aot 
to  ,  Herculanfinses  clves ,  civltate  NeapoUtana  fortasse 
donati  ,  se  recepere  ;  ac  inde  Herculanei  noraen  acce- 
pit  nova  urbia  regio  ,  eaque  etiam  primariae,  atque  splen- 
didissimae  noraen  usurpavit. 

Plura  si  quis  cupit,  adeat  Martorellium  loco  ante 
citato  ,  Lasenam  ,  Deil'  antico  Ginnasio  Napolitano  ,  et 
fjO^r.arram  praecipue,  qui  in  opere  quod  inscripsit  de  Pa- 
ia^stra  Neapoiitana  accuratissime  hanc  tractavit  matcriam. 

C  A  P  U  T     IV. 

De  Gyinnasio  Neapolifano  ,  de  Thermis  ,  deqiie  ea- 
rum  struclura  ,  de  Theatro  ,  de  Metronaclis  schola, 
de  Circo  ,  de  Ludis  ,  de  Pancraiio  ,  de  ludis  Au- 
gustalibus  ,  de   Ephebeis  ,  deque  ludo  Lampadico. 

Ex  anliquis  historicfs  compertum  habemus ,  eximias  J^y'"';»''"» 

T  *    1  ivT  1-  !•  !•        Neapohunuat. 

magnasque  iirbes  ,  ut  Athenas  ,  iVeaponm^,  aliasque  olmi 
Gymnasia  habuisse  ;  nam  apud  quamvis  urbera  nobilem 
ea  magna  fuere  aedifioia  ,  in  quibus  hidorum  variae  spe- 
cies  exercebantiir.  Hoc  autera  piiblicum  aedificium  ad  id 
destinaium  negat  Cl.  Martorellius  Theca  Calam.  tom.  H, 
pag.  5^3  et  seqq.  fus«que  probat ,  marmor  illud  Titi 
Vespasiani  filii  ,  quod  hodiedum  mutilum  legitur  Grae-- 
cls  ,  necnon  et  Latiaribus  characteribus  in  loco ,  quem 
vocant  il  Bollo  deW  Annmniata  ^  Theatro  .adfixum  ,  noa 
vero  Gymnasio  fuisse.  Hoc  enim  iuxla  eundem  auctorem 
haud  fuit  pecnliare  aedificium  ,  idque  est  nomen  7£vt/6v  ; 
hinc  id  probat  solidis  veterum  scriptorum  tesiimoniis. 
Verum  enimvero  contra  eundem  plures  adsunt  anli.quo- 
rum  auctoritates  ,  ex  quibus  satis  superque  non  solum 
Neapoh  ,  verura  etiam  el  in  allis  celebratissimis  olim 
Graeclae  urbibus  Gymnasia  exlitisse  colligitur.  Contra: 
Martorellium  duos  afferemus  recentes  anctores ,  Lasenam 
qui  opus  illud  eXxxcnhv z\\t  dellanlico  Ginnasio  di  Napoli^ 
\n  qno  satis  belle  docteque  px'obat  ,  aedjficium  istud  quoU' 
dam  in  hac  urbe  fuisse.  LaseEKim  est  seculus  Gl.  Ignarra, 


202 

qui  in  alio  opere  ,  quod  exaravlt  de  Piilaestra  NeapoU- 
tana  ,  de  Gymnasio  verba  facit.  Nos  igitnr  duobiis  hisce 
ducibus  ,  de  eodem  primum  breviter  dicemus  ^  inde  de 
Theatro  ,   de  Circo  ,  de  Thermis  ,   deque  Ludis. 

Vrbs  Neapolis  a  Graia  origine  (  ut  saepe  indicavi- 
mus  )  illius  gentis  cultum  ,  et  mores  usurpavit :  aique 
inde  deos  ipsos  ea  coluit  ,  qiiibus  Graeci  templa  dediea- 
rant  ,  ludosque  ipsos  edidit.  Hinc  et  ludorura  variee  spe- 
cies  ibidem  introductae  ,  et  publica  aediticia  ad  id  ope- 
ris  destinata  e  fnndamentis  erecta  fucrunt.  Cum  igilur 
Neapolis  Graecorum  viveret  moribus  ,  inde  ludi  fieri  so- 
liti  in  Atiicis  urbibus  ,  in  eadem  celebrali  fuere  simili 
more ,  atque  iustitalo,  Variae  erant  ludoium  species  , 
quae  in  Neapolitano  edebantur  Gymnasio  ,  et  duae  prae- 
sertim  Gymnicum  nempe ,  et  Musicum  certamea  nun- 
cupatum.  Gymnicum  vero  Neapoli  fiebat  quotannis ,  ut 
patet  ex  Lycophrone  in  Cassandra  v.  719. 

Hoc  publicum  aedificium  in  eo  urbis  loco  (i)  fuit, 
ubi  nunc  adsurgit  aedes  D.  Nicolao  dicata  ,   vulgo  ai  Ca- 
serti  ,  ubi  Thermae  quoque  extilere.  Gymnasium    vero  a 
Graecis    splendidissime    fuit    erectura    variis    ordinibus  : 
praeter  enim  magnas  portlcus  ,  iotra  quas  commode  erat 
deambulandum  ,  fuit  etiam  Palaesjra  ^  ubi  athletae    seip- 
sos  ungebant  ,  et  pulvere  conspergebant.  Hoc  aulera  ae- 
dificium   ex  preliosis  constructum  marmoribus  ,  atque  pi- 
fiuris  fuit  exornatum  ,  quod  p0!>tea    terraemotu    conlap- 
sum  ,  inde  a  Vespasiano   fuit  restauratum  ,  ut    ex    mar- 
more  mutilo  patet  Graecis,  Latinisque    characteribas   se- 


(1)  Hoc  fuit  in  ea  urbis  parle  ,  ubi  aquariim  aderat  abun- 
daiitia:  et  re  sane  vera  circa  hanc  vetustam  fabricam  magnae 
adhuc  aquarum  scalurigines  adsunt  non  solum  subterraneae  , 
verura  ctiam  non  procul  magnus  fons  dictus  la  Scapigliata  pro 
iJiorum  temporum  Gyranasii  opportunilaie.  Apud  Graios  in  more 
fuit  posiium  ,  ut  prope  Gyranasia  aq^uarum  esset  copia  ad  rarios 
usus  necessaria.. 


20$ 

cus  viam  ,  cul  nomen  V  Egtziaca  \a  regione  Furciilerjsi. 
Quod  ad  Gymnasium  altinel  ,  dicendum  ,  hoc  illud 
jpsum  fuisse,  de  quo  loquitur  Suetonius  inNeronec.21 
qiio  ipse  iinperaio  •  eadem  ipsa  die  ,  qua  malrem  Agrip- 
])inam  inhumane  apud  Baulos  necarat,  se  contuht  ad  ath- 
letas  iuspiciendos  quam  maxiraa  spiritus  hilaritare  ,  ani- 
3nique  tranquilhtale.  Hinc  tantam  animi  deleciationem  irj 
jis  percepit  ludis  ,  ut  Romae  alixid  huic  similUmum  ae- 
dificinm  construendum  curaverit. 

lloc  igilur  Gymnasium  in  ea    nrbis  fuit   parte,    ubi 
nunc    dicitur  S.  Nicola     ai  Caserli   (  ut   ante   dixiraus  ) 
quod  confirmat   Gelanus  ,    Gior.   Ilf .  qui  narrat  suo  aevo 
plura  in  subterraneis  huiusce    fabricae  rudera    invenisse  . 
qiiin   etiam  Thermarum   rehquias    vidisse.  Hoc  vero    con- 
firraatur  ex   D.  Gregorii   Papae   auctoritate  lib.   II.  ep.  69 
raentiooem   facientis  viae   Herculanensis.  Fai)ius  lordanus 
Hist.  MS.  haec  de     Thermis  scribit ;    y^lia     etiam     inter 
Nolanam ,  Capuanamque  i>iam  fuere  loco,  quo  a  noco  prae- 
torio  Furcillam  aditus  palet   Divo  Petro  appellato.  Hariim 
vestigia   maxima    ex  parte   etiamnunc  extantiaiuxtapor- 
iicum  Casertanam  ,  et  intra   vicinas  aedes   eocimiae  magm- 
tudinis  ,   et  splendoris  apparent.  Ea   insaper   urbis  pars   a 
recentioribus  scriptoribrjs  Regio  Thermensis  prope  amphi- 
theatrum  appellatur.  Hinc  apud  Lasenam  ,    Ginnasio    di 
Napoii   pag.    181    sic  habetur:    Ecclesia    S.     Sergii  y    el 
Bacchi  iri  platea  amphitheatri    in  vico  Seccarino    ad   por- 
tam   Furcillne.   Ex    quibus   verbis    haud   coniicere     debe- 
mus    Neapoli    quondam  amphitheatrum  fiiisse  :   hoc   enim 
vocabubim   Barbarorum   aevo   pro   Stadio  fuit  usurpatum; 
q'rae  Gyranasii  pars   erat  prope    Thermag.     Videsis    Cl. 
I^narram    PaL   Neap.    120  c-    5. 

Non  prOcul  a  Gymnasio  reperta  fuit  in  vetustis  qui- 
biisdira  subterraneis  inscriptio  allata  ab  eodem  Ignarra 
loco  citato  anno  MDCCLXIV.  Neapoli  prope  Nolanam 
p^rtam  ,  quaeque  nunc  prostat  in  S.  Mariae  ^gyptia- 
cae  parietinis  eecus  viam  publicam.  Ea  enim  fuit  positi 
Guidam  T.  Fiavio  Arfceajidoro    Adaneo   Antiochensi,  qui 


204 

vicit  certamen  magnorum  CapitoUnorum  primo  actum. 
Sed  quia  laudatus  Graecus  lapis  est  longiusculus,  et  ab 
Ignarra  illustratus  ,  idcirco  lectorem  ad  illum  remittimus 
ibidem. 

Duae  vero  in  hoc  Gymnasio  peragebantur  ludorum 
species,  nempe  literarum  schola  ,  in  qua  philosophi,  rhe- 
tores  ,  poetae  ,  aliique  viri  docti  addiscendi  causa  ,  et 
edocendi  quaraque  scientiam  conveniebanf:  alterae  luJo- 
rum  species  erant  Gymnicae:  a  Graecis  Tlc^yx-p^ria.  ,  et  a 
Latinis  Quinquatria  appellatae  ,  qui  quidem  ludi  ad  quin- 
que  exercitationes  redigebantur  ,  Cursus  nempe  ^  Luctae  , 
Saitus  ,   Disci  ,  et    Pugilatus.  De  hisce  infra.     . 

Schola    interitn   Neapolitana  dubio   procul  ah'as  om- 
nes  cum   Graeciae  ,   tuin  Italiae    ceteras  superavit  urbes, 
hominesque   apprime   eruditos  ,    sapientesque    efformavit. 
Ibidem   enim  primos  e   Graecia  viros  philosophos  evasis- 
se  scimus  ,  ut  sileam   celeberrimos  aureae  aetatis  poetas. 
Hinc   constat   Virgilium  in  Neapolitano.ludo  se  efformas- 
se :    ipse   enim  heic   plures  annos    fuit   moratus  _,    ut   te- 
statur  in   iine   Georgicor.   Haec  urbs  tam  celebris    in  li- 
terariis   evasit   exercitationibus  ,   ut  praeter  ali^s    una  in- 
ter  ceteras  usque  fuerit  commendata.   lam  illa  ex   suapte 
{  ut  ita   dicam   )   origine  ,  scientiis  omnibus   sese  addixit, 
Et  ut  doctissimos  cuiuscunque  aevi  ,    et  cuiuscunque  re- 
gionis   viros  praeteream,  qui  heic  turmatim  coavenientes'  , 
in    publicis  ludis  sui   experientiam    faciebant  ,   Statii  pos- 
tae   auctoritate  liquet   suo   tempore     Graecanica  lingua  , 
necDon,  el  Laliari  Neapolitanos  adolesceutes  ita    ceiejjres 
cv.jsisse  ,  ut  cum  Graecorum,  tum  Latinorura  auctorura^ 
cl   praecipue  poeiarum  in  Gymnasio  certamina    inierint  , 
quin  et  praemia  deposuerint.   Vnus  prae  ceteris  afferatur 
Statii  pater  ,  qui   in  NeapoUtano  ludo   pueros    in    Home- 
riana  lectione  instituere  coepit  ,   ut  canit  ipse  fiiius   Silv. 
lib.   V.  car.  III.  V.    146  et   seqq.   Hinc  Neapoiitani    Ho- 
merici  salutali  eo  tempore  fuere-    Demnm    tam    Graium 
sermonem  assequi  studuerat  Statil  pater,   licet  adolescens^ 
ut  fiiius  canat  ibidem  digiio  monstratum  fuisse  tamquam 


205 
ccleris  fXempIiim  pueris.  Hinc  etiam  dicendum  non  solnm 
Neapolitanos  Graeco  locutos  idiomate,  verum  eliam  mo- 
res  ,  nsus ,  et  omnia  Graecorum  instar  usurpasse.  Eorun- 
dem  insuper  omnes  nummos  ex  Martorellio  Theca  Ga- 
Idui.  png.  488  semper  Graios  fuisse  constat  iisdem  insculptos 
characlcribus,  non  solum  prima  tempestale,  sed  nsque  etiam 
dum  urbs  graecissavit.  Capacius  Hist.  Neap.  lib.  II.  c.  ij 
et  Ignarra  Pal.  Neap.  c.  20  nummos  afferunt  Neapolita- 
Dos  ,  qni  Graecas  characteribus   sunt  cusi. 

lam  supra  diximus  ,  Thermas  fuisse  ia  eodem  loco  '^'"^"»*^' 
sitas ,  quo  et  Gymnasium.  Celanus,  Giorn.  III-  prae  ce- 
teris  palriis  scrij)toribas  id  probat  ,  et  ipse  antiquarude- 
ra  in  subterraneis  vidisse  lestatur.  A  Graecis  ©ipptvi ,  a 
Latinis  Bahiea  dicla  fuere.  Sirabo  libro  V.  Geogr.  eas- 
dem  maxime  commendat.  Suetonius  etiam  in  Nerone 
c.  20  earundem  mentionem  facit :  narrat  enim  hunc  Im- 
peratorem  Neapolim  advenientera  primum  in  Theatro  can- 
tasse  ,  hinc  ad  Thermas  transisse  :  en  eiusdem  verba  _,' 
Sump4o  etiam  ad  reficiejidam  vocem  hrevi  iempore  ; 
impaliens  secreti  a  balneis  ad  Theatrnm  transzt,  me- 
diaque  in  orchestra  ,  frequente  populo  epulatus.  *Haec 
vero  balnea  duplici  fuere  specie  ,  naturaha  nempe^  et  ar- 
tificialia.  Natnralia  illa  fuere  ,  quae  passim  in  nostra  regio- 
ne  ,  et  praecipue  super  Neapohtanum  Craterem  adhuc 
adservantnr  ;  artifiiciaha  vero  iila  ,  quae  ab  Graiorum^  et 
Romanorum  arte  ^  Inxu  ubique  diffuso  ,  in  hac  urbe  ae- 
dificata  fuere.  Eadera  autem  Gymnasium  profie  erigenda 
curatum  est  :  circa  quem  locum  adhuc  in  siibterraaeis  tu- 
bos  ,  et  fislnlas  ohm,  et  aedificium  quoddam  velustum 
ad  thermarum  formam  adspectasse  Celanus  idem  testatur 
ibidcm.  ; 

_  Has  vero  Thermas  ad  Gymnasii  similitndinem  constru- 
etas  fania  est  :  eae  nenipe  quaedam  portieus  erant  ,  \n 
quibus  jiraeter  innumeras  cameras  ad  ignis,  etbalneorum 
usum ,  hiemali  lenqiore  iuvenum  fiebanl  certamina  ,  el 
ah'qnando  etiam  gymnica.  Magna  inde  et  spatiosa  eranl 
io;:a  ad  iuyencs  exercendos  in   lucla  ,   saltu  ,    aliisque    id 


genus  ccrtaininibus,  H!ne  E'tic  ?fi ,  ubi  ranltae  ad  confabn- 
landum  secJes  ;  Kvpo-.S;*  ,  ubi  vestes  exuebant  ,  et  ubi  pila 
ludeb.itur  :  l\ov'.jrr.f'.x  luctatorum  pulvereTn  coulinebant. 
Hoc  vero  aedificium  urbis  fortasse  erat  praeclarissimura. 
Bdneorum  usus  apud  veleres  adeo  invaluit,  et  prae- 
scrtim  apud  Boma-nos  ,  ut  iiecessarius  prope  fuerit  ••  cun^ 
eaim  apud  il!os  caligarum  usus  intra  urbem  haud  essel  , 
et  ob  id  nadis  incedentes  pedibus  ,  e%  luto,  aut  pulvere 
sordes  coutraherenl  :  hinc  bahiea  quotidie  frequentabant. 
Maximus  inde  balneorum  usus  ,  et  hixus.  Qiicuuque  ad 
balnea  ventitabat  ,  oleo  ,  et  pretiosis  ua£;uentis  se  uugebit. 
Ex  aerario  equitibus  hoc  subministralum  innuit  Sueionius 
in  Nerone  c.  la  hoc  modo  :  Dedicatisrjue  Thermis^  «r- 
que  Gjtnnasio  j  senatui  quoque  ^  et  equifi  o/euni  prae- 
buit.  Adhaec  utebanlur  strigibbus  in  ipsis  balneis  ad  raden- 
das  neaipe  corporis  sordes  ,  sudoremque  emittendura. 
Persius  Satyra  y.  v.  136,  et  luvenalis  Safyra  lll.  v.  261 
de  hisce  strigibbus   mentionem   faciunt. 

Plura  de  Thermis  si   cupis  ,  earumque  u^u,  Pitiscum. 
Dictior).  iintiqq.   RotrK  artic.    Thermae ,    Borrichium  An- 
tiq.   urb.   fac.  c.   i\     B^ccium   De  Therrriis    aniiquorum  , 
et  Thesaurum  Antiqq.   lloman.  Graevii  tora.  XII.   consu- 
le.  Hoc  unum  de  eodera  aedifioio  dicendutn  superest,  ii- 
!ud   magoi^centissimum  ^   et  spatiosissi.mum   fuisse  in  hac 
tirbe  ;   al  hodiedum   nulla   quidem   reUant   vestigia  ,     quin 
et  lEemoiia  prorsus    obliterata  ,     cum    lanta    saeculoru-ji 
longaevitas,   Barbarornni  immanitas,  et  nupera  praesertirn. 
acdificia  locj  faciem   omnino  immutarint. 
Ti^ft^triian,  Prac  cetcris  publicis  aedificiis    Theatrum    Neapolita? 

rinm  etiam  omniara  fuit  m^gnificeniissimum.  TacitusAn- 
nal-  lib.  XV.  c.  33  hoc  terraemotu  conlapsum  refert  , 
dum  Nero  caneret.  ?]n  aucforis  verba  :  Neapolim  quasi 
Graecam  urhem  delegit  .  .  .  Ergo  contractum  opi- 
dancrum  vulgus  ,  et  quos  e  prorimis  coloniis ,  et  mu- 
vicipiis  eius  rei  fama  civerat'.  quique  Caesarem  per 
Jionorem  ,  aiU  variis  usus  sectantur  ,  etiam  mi/itunt 
i        inanipuli   Theatrum  Neapolitanum   comp/ent-  lllic  ple^ 


207 

riquQ  ut  arbitrahantur  ^   trisie^  ul  ipse,  providum  potius 

et  secnndis   numinibus  evenit.   Nam   egresso  qui  affue- 

rat  popnlo  ,  vacuum  ,  et    sine   ullius    noxa    Theatrmn 

coUapsum   est.   Ipse  auttm  Imperator  tanta  canendi  libi- 

diiie  ruit  captus  ,   ut  cnm   modulatas  Alexandrinorum  ac- 

cepisset  laudes  ^   qui  Neapolim  coniluxerant  ,    Alexandria 

plures  evocarit  ,  quos  postea  Romam  adduxit.  In  Neapo- 

litano  deinde  Theatro  tantara  gloriolam  fuit  prosecutus  , 

ut  ne  veritus  quidem   sit ,  quin  sacras  coronas    adipisce- 

retur.  Hinc  Suetonius  de  eodem  ,  atque  motu  terrae  ita 

memoriae  prodit  in  Ner.  c.  20.  Et  prodiit  Neapoli  pri- 

mum ,    (ic  ne  concusso    quidem   repente    motu    terrae 

Theatro  ,    ante    cantare  destitit ,  quam  inchoatum  per- 

solveret  yb^^oy   (i  j.  Ibidem  saepius  ,   et  per    complures 

cantavit  dies.  De  boc  lerraemotu  Seneca  narrat  Q^^^^'^' 

Natur.  lib.  IV.  c»    i.    Pompeios    celebrem    Campaniae 

iirbem    ....  desedisse   terraemotu .  .  .  audivinms  .  .  ' 

Regulo  j   et    p^irginio    Coss.    .   .  .  Herculanensis  pars 

ruit  .  ,  .  Neapolis    quoque   privatim    multa  ,    puhlice 

nihit  amisit  ,  leviter  ingenti  malo  perstricta.    la   hisce 

laudatorum  auclorum  textiba&  magna  apparet    discrepan- 

lia.   Tacitus    inter  ahos  Nerone    canente    hoc    Theatrum 

labefactatum     tradit.   Seneca  haud  haec  narrat ,    sed    tan- 

Tum   ait  ,  urbem   in  privatis  potius  ,  qofjm  in  publicis   de- 

sedisse    aedificiis.  Hic   auctor  eo  ipso  scribtbat    tenipore  ^ 

quo  haec    gerebanlur.   Tacilus  e   contrario   suam     conscii-^ 

p^it   AnnaHum  historiam  aliquot  post  annos.    Hinc     con- 

cludendum    Senecae   auctoriiatera  esse  polius  accipiendam  :: 

ahter  enim  evenisset  ,   ut  Nero   haud  eantasset  aniplius  in 

Theatro  ,  si   hic  motus  terrae  partem  ahqnam  kibcfdcias- 

stt  :   qain  imo  ex  supra  laudata  Suetonii  auctoritate,  evi- 


(1)  '^6'J-ns  nlhil  aliud  indicat  ,  quatn  carmen  in  honorena 
deoruna  compositum  ,  musicis  raodulis  instructum  ,  quod  ad  ti- 
l)iam  ,  vel  ciiliarara  canebatur  :  Saepe  ia  ApoUiai!»  honorem  £«- 
bal ;  unde  '^o^i.Ms  est  diclus.- 


9§^ 

aeatep  narratdr  ,  Nerofiem  Ipsom  per  sequeates  dies  haud 

cantare   deslitisse. 

Sunt  qui  putant,  lu  lordanus  lib.  IV.    et    Capaciua 
li^b.  I.  Neapolitanum    Theatrum    eo  fuisse    in  loco  ,    ubi 
Gymuasium  ,  et  Thermae  ;    at  hoc    falsum  omnino  est  , 
Lnm  huius  aediticii  pars  maneat    uti    perennitatis     raoqn- 
inentum  opere  lateritio   (ij  in  eo  urbis  loco  ^   ubi     nunc 
dicitur    adhuc    Anticaglia.    Nam  et  eiusdem    forma  ,  et 
aediticii  structura  satis  superque  demonstrat  _,    hoc    Thea- 
trum  potius  tuisse ,  quam  quodvis    aliud    aedificium  ,    et 
iiaec  communis  non  sobim  veterum  ,  verum  etiara  recen» 
tium  eruditorurn  hominum  est    opinio.     Statius    Siiv.  lib. 
III.  c.   6  V.   8^  Je  hoc  Neapolitano  Theatro  sic  canit  . 
Qaid    niiJic   magnijicas   species ,    cutlusque  locorum 
Templaque  ,  et  innumeris  spatia  interstincta  columnisj, 
Et  geminam   molem  nudi ,  ,  tectfqne   Iheatri. 
Et   Capitolinis  quinquennia  proxima  /ustris  ? 
Vbi   vide  quaeso  quanta   hominum  frequeutia  requircbatiir 
ad  haec  ^ina   (ij   Theatra  iniplenda  j  ut  iu  immensis  cun* 


(i)  Heic  mecHm  adverfijs  velitn  ,  loclcr  ,  Neapolitana  Qiniii^ 
aedificia  ex  antiquo  tempore  laterllia  fuisse.  Ad  hauc  rcirj  de^ 
monstrandam  afterri  poiest  Tlieatruin  (  de  <juo  Siipra  sermo  ") 
vetuslarura  Thermarum  re!ic|uiac,  ahaque  antiqua  fuderrj ,  quaa 
supersunl  in  Imiusce  urbis  subterraneis  non  solum  ,  verum  etiain 
jn  aliis  vicinis  ,  dissilisque  locis  ;  ea  quidem  arnnia  aedifici* 
Jiuuc  in  modum  cQnslrucla  fuere.  Hinc  putanduw  niaiores  no- 
stros  parum  tofo  fuisse  usos,  ut  iu  nostra  nupera  aetate  in  mora 
poailum  :  veteres  enim  hanc  Vnateriam  adliibuerunt.  Hinc  est 
■ut  aliqua  vix  vestigia  huiusce  fabricae  usu?  hodicdum  reperian- 
iur  ',  quod  si  ai  quando  ipsi  tofum  usurparunt  ,  tessellato  nonni-» 
si  opere  eodeui  usos  fuisse  comperimus,  ut  pleruinqne  apud  Ro- 
manos  mos  hic  invaluit.  Hinc  crediderim  Kespobtano*  tofum  lon« 
gam  post  tempestalein  usurpasse  ;  isque  usus  nonnisi  cs  Andc- 
gaTensiuin  ,   vel  Normannoruui  aevo  introductus  ,    vel  auclus, 

(i)  E.\  citatis  Statii  nostratis  patet  versibus  ,  Nespoli  dur} 
Theatra  exlilisse  ;  primum  tam  colebre  ,  et  de  quo  ad  nos  usque 
rudeva  pery9r=ere  ,  <^uaa  re:»t3!H  iri  Iocg  vulgo  JntU-ii^li:'.  ;    slie.o 


209 

fceis  sedercnt ,  el  longissirais  Jeambularent  porticibus  ,  et 
alla  celebrarent  Quinquennalia  a  poeta  laudaia.  Hinc  j)ul- 
chruni  videre  erat  tot  proceres  ,  nobilesque  Romanos  se- 
iiatores  Neapolitanis  immixl.Od'  scdere  ,  dum  Menandri  , 
Aristophanis  ,  Euripidis  ,  aliorumque  poemala  exliibe- 
rentur. 

Jfon  procul  a  Thcatro  Metronactis  fuit  Schola  ,  quo 
Seneca  philosophus  identidem  ad  illum  audiendum  se  con- 
ferebat  ,  ut  ipse  iradit  epist.  LXXVl.  Quoties  scholam 
inlravi  ,  praeter  ipsiim  Theatnim  Neapolitanum  ,  iit  scis, 
transcmduvi  est  Metronactis  pelentihus  domum.  At  quo 
in  loco  ea  proprie  fuerit  ,  et  quisnam  hic  Metrona- 
ct©s  ,  ntrum  Neapolitanus  j  an  ex  alia  urbe  orius  ,  in- 
certum. 

Prope  theatrura  fuisse  quoquc  CircuiQ  arbitror,  qaip- 
pe  cum  is  prope  Castoris,  et  PoIIucis  aedem  adsurgeret. 
Id  confirmatur  ex  Statio^  qui  cum  Theatro  Circura  con- 
iungit  loco  ante  citato. 

Eruditus  Lasena  ,  Ginnasio  di  Napoli  c.  4  solidis  |)ro- 
bit  argumentis  ,  Neapoli  nunquam  Circum  fuisse  ,  aitque 
allatos  Statii  versus   ad  uxorem  Claudiam  de  Romano  in- 


Melronatti» 
sch.ola< 


Cixsu*  1 


rum  qiio  iirb-is  loco ,  noLis  nulla  scriptorura  euctorltas,  et  nuUa 
vesligm  el  memorla.  Pontanus  de  bello  Neap.  lib.  IV,  beic  quon- 
dani  duo  iheatra  fuisse  hoc  modo  scri])it  :  Exlant  in  ea  monu- 
vnenta  illustria  ,  iempli  mascinii  inclyli  Castoris ,  et  PoUiicis ,  et 
item  Jori  ,  ac  secundimi  ipsum  jorum  ,  tlieatri ,  alterius  vero 
iheatri ;  nam  duo  ca  urbe  fuere  ,  quorum  alterum  intectum  erat^ 
nullum  apparet  ^'esligium.  Ex  iiltimis  auctoris  verbis  iam  nosci- 
tur  de  illiiis  theatri  vestigiis  veiba  facere  ,  cuius  adhuc  rcslaru 
ludera  ,  et  hoc  teclum  appcllat  Pontanus.  Verum  prout  ex  su- 
pra  citalis  Sialii  versibus  palct,  Neapoli  dno  extitei€  tlieatra  : 
tectijm  unum  ,  quod  a  Graecis  Qi^dhoy  ;  nher.um  inteclum  ;  et 
id  ti.iud  mirnm  :  nam  si  anud  Pompei05  .duo  huiusmodi  fuere 
aedtificla,  qnis  scil  ,  utrum  alia  fii.ciint  adliuc  non  eruderala;  cui 
^  inirun»  \idebitur,  quad  Ne.ipolls  urbs  Pompelis  nobilior  tria  Iia- 
■Ob|uerit  theatra  ?  At  quo  in  urti}  leco  ca  fuerint ,  nullutn  resla^t 
i^onurueiiium. 


Lndi, 


310 

leiligeiidos  ,  liauJ  vero  de  Neapolitano  Circo.  Verum  ho- 
lia  pace  huiuspraeclarl  Viri  ex  lapidihus  quihusdarn  Nea- 
pohlanis  ,  quos  heic  recltiire  possem  ,  arguilur  ,  tx  variis 
ludis  in  Circo  haberi  solltis  ,  hoc  Neapoii  aedificium  cx- 
titisse.  Hoc  etiam  maximum  ,  et  longum  aedificium  ab 
una  parle  in  hemicychum  ,  ab  alia  in  hne.im  reclam  de- 
sinebat.  Quaeurim  huius  structura  ,  longitudo  ,  qtiique 
ludi  ,  videsis  Romanarum  antiquitalum   coUeclores. 

Circum  eliam  Hip|)odromus  fait  nuncupatus,  quipj)e 
quod  io  illo  equorura  ludi  peragebantur.  Dioscurorum  ima- 
gines  in  Circo  fuere  j  nam  Castor,  el  Pollux  veluti  huius 
aedificii  tutelares  dii  fu^re.  In  hoc  agebant  athletae,  cur- 
sores  ,  pugiles ,  et  luctatores.  Nos  heic  interim  pro  re 
nata  de  vetustis  Neapolitanorum  ludis  vcrba  faciemus. 

Omnium  primus  occurrit    ludus    Quinquennahs.    lli 
ludi   nuncupati  fuere  ab  Olyrapiade  exeunte  ,    aestate  ce- 
lehrari  suliti  ^    et  autumno  advenlente.   Quinquennales  lu- 
di  iuslituti  fuere  iu  Augasti   honorem ,   ut  scriblt    Suelo- 
nius  in  eius  vita  c.   98   Mox   Neapolim     traiecit ,  qvam' 
quam  et  tum    infirmis   intestinis    morbo  i^ariante  ,    tamen 
et  quinquennale  certamen  gymnicum   honorisuo  institutum 
"perspectavit.    Ea  cerlaminA    per    id  temporis    celeherrima 
fu  sse  patetex  eo  quod  Statius  Silv.  lib.  III.  c.  S  uxorem 
ut  Neapolim    e  Roma  regrediatur  ,   invitat  ,   ubi  ea    tunc 
ceiebrabantur.  Et  eo  res  redilt  ,   ut  ipsi  Imperatores  Quin- 
quennahs  Duumviratus  dlguitatem    accipere  passi   fueriiit : 
hiuc   cxlat  apud  Lasenam   c.    8    vetusta  epigraphes,  ex  qua 
Commodum  Imperatorerri   Neapoli  hoc  raunere    donatum 
arguitur.  A  Domitiano    triplex    Quinquenuale    institutum 
Musicum   nempe  ,   Equestre  ,   et  Gyiunicum.  lu  hisce    e- 
nim  ludis  fiebant  certamina  ,  nempe  cum   oratoribus  poe- 
tae  sese  exercebant ,  necnon  et  musices  arte  pollenies  iu- 
\enes  :   patricii   vero   cum  sohs  gladiatoribus  certabant,  ut 
llquet  ex  Tranquillo  in  Claudio  c.  3o. 
.p«:icr»tiutH,  Pancratlum  ludi  genus  ,   rT«yxp«i-!ov  ,   jn     quo    adole- 

scentes  pugnabant.  Hic  autem  ludus    proprie    aihietaruui 
erat  ,  qui  quidem  plaribus  certaminum    generibus    diaii- 


211 

carunt,  uli  pnccipue  lucta,  pugilatu  ,  cursu  ^  saiiu  ,  et 
disco  :  unde  luctatores  ,  pngiles  ,  cursores  ,  saltatores,  et 
discobuli  vnlgo  dicti.  Qnidani  arbitrantur  dnj)]ex  fipucl 
Neapolitanos  Pancraiium  fuisse ,  alterum  ex  lucta ,  et 
pugilalu  ;  alterum  vfijutatoriuni  ,  et  luctae  speciem  prae- 
seferens.  De  bisce  lucbs  consulatur  doctissimus  Potterus 
Archaeolog.  Graec,  b"b.  H.  c-  2i  et  seqq.  et  Lamberlus 
Bos  Auiiqq.  Graec.   Ub.   I.  c    17. 

Ludis  Augustalibus  etiara  Neapobtani  sunt  delectati,  i"dij^'^S'»i»- 
qui  ab  iisdem  in  Antonini  Lnperatoris  fiebant  honorem  , 
qui  ab  Hadriano  fuerat  a(]o])taius.  Hi  ludi  Quinquenna- 
les  erant  ;  Tacitus  Annal.  lib.  L  eosdem  commemorat  , 
quos  postea  a  senatu  octavo  qucque  anno  celebrari  ius- 
sum  est  :  quod  quidcm  acci(3it  i^lio  Tuberone^  et  P.  Fa- 
bio  Coss.  Ipsi  primnra  Puteoiis  effecti  sub  Pialiiim  no- 
mine  ,  quia  Hadrianus  Imperator  Baiis  supremam  obiit 
diem  ,  cuiusque  cadavcr  pcslea  Puteolos  advectnm  est  , 
et  m  Ciceronis  Acaderaia  tumulatum;  Puteolani  in  grati 
animi  amorem  ea  certamina  ediderunt ,  et  ab  Antonino 
instiluta-  De  hisce  ludis  agit  Cl.  Ignarra  de  Palaestra 
Neapol.  sub  nomine  A^yiycs  -r,?  (iov^iaixe. 

Edebantur  insuper  a  nostris  maioribus  ludi  Epbebo-  ^"^' ,^p''*'"'" 
rura,  Hoc  certaroinis  genus  e  Graecia  fuit  advectum:  apud 
ipsos  enim  Graecos  tanii  aestimabantur  bi  ludi ,  ut  ad 
rerapublicam  nerao  adraitteretur ,  nisi  in  hoc  Epheborum 
coetu  fuisset ,  et  nisi  sui  experientiam  prius  fecisset.  Hinc 
in  hisce  ludis  pueri  ,  tt  adolescentes  ,  unde  Epbebi  ,  in 
uno  manebant  loco  addiscendi  causa.  Cum  vero  ad  pro- 
veciiorera  pervenissent  aetatem,  ex  his  evadebant:  unde 
apud   Latinos  dictum  :  ea:  ephchis   discedere. 

Lampadum  ludus  a  Graecis  E'XXi>Trji  ab  Ellotide  vir-Lampidicu»  lu- 
gine  ,  nempe  Minerva  a  loco  in  quo  colebatur  ,  dictus.  '^"** 
Fertur  Diotimum  Atheniensium  classis  praefectum  ,  bel- 
lum  cum  Siculis  gerentem,  Neapolim  ad  Parthenopes  se- 
pulchrum  ,  et  oraculum  coramigrasse,  peractisque  sacris 
festum  indisisse  ,  in  quo  iuvenes  facibus  accensis  currere 
«Itbebant.  Lycoplircn  in    Cassandra    v.    780    Mopsopum 


312 

classis  Atbeniensis  praefeclum  canit  liosct;  ludos  in  nostram 
invexisse  urbem.  Mopsopus  hic  ,  et  Diotimus  hunc  in  ho- 
norem  Parthenopes  morera  invexerunt  instar  Atheniensis 
Miuervae.  Fortasse  etiam  ludus  iste  introductus  Euboico- 
rum  colonorum  tempore;  qua  in  urbe  pestis  maxime  gras- 
sabatur  .-  hinc  oraculum  fuit  consultum,  utanlecumLu- 
tatio  Grammatico  narravimus  ;  cx  eo  tempore  Parlheno- 
pe    magno  honore  fuit  habita. 

Pausanias  in  Atlic.  Alhenienses  scribit ,  hosce  lam- 
padicos  ludos  ante  Promethei  aratn  celebrasse  ,  ubi  ho- 
mines  accensas  lampadfs  proferentes  per  urbera  decurre- 
hanl.  Hi  vero  hidi  triphci  fuere  specie  distincti :  pri- 
mus  £v  nav»3rivjtto!s  ,  idest  in  Minervae  honorem  cclebra- 
tus  ;  iv  ll'0fx.i(jTatois  aller  ,  nempe  ad  Vulcanum  celebran- 
dum  :  tertius  iv  Tlpouri^siois ,  Mt  scxh*cet  Prometheum  ho- 
nore   prostquerentur. 

J^^tata  vero  tempore  extabat  adhuc  ludus  iste  ,  qai 
fiebat  in  Ceretis  honorem  divae  tutelaris  Campaniae  ,  Si- 
cihaeqne  :  hinc  poeta  Menecrati  scribens  sic  canit  Silv. 
lib.   IV".   carm.    8 

Tiitjue  Actaea   Ceres  ,  cursu   cui  semp^r  anhelo 
J^otivam   taciti  quassamus  lampada  cursu. 
Extant  apud  Capacium  lib.   I.  c.    i5   Hist.  Neap.    nummi 
vetusti  ;    ex  antica  parte  visitur   Apollo  ,     ex    poslica    fax 
inscidpta  j   circa  quam  legitur  '^so-kqXitxv  :  ex  Lis  nummis 
certe    arguitur,     apud     Neapolitanos     usuvenisse  ,    isthaec 
laui|.adum  certamioa    celebrari.   Martorellius  vero  in  qua- 
(lara     Diatriba  ,    Spiegazione    di    un    marmo    GrecO    etc. 
Graecum  affert  marraor    Scylacium    apud    repertum     an- 
tirpiam  Atticorum  culoniam  ,  in   quo  agitur  de  his  ludis  , 
ubi   occiirrit  mentio   de  X^vsi^^A^ois ^    scu  de  iuveoura    col- 
l.gio  ,  qai  seijisos  in   Gymn;isio    exercebant. 

Hic  tandem  ludus  Neapoli  celebrabatur  eo  in  loco, 
qui  nunc  dicitur  la  Ixegione ,  o  quarliere  di  Forcel- 
la  :  is  enim  locus  a  S,  Gregorio  P;ipa  lib.  O.  epist.  69 
memoratur  (  ut  anle  diximus  )  isque  Lampadicus  dictus 
a    Gyranasio   haud  dissito.  Pima  de  hoc    iudo  si   cupis  ,. 


ai3 
Cl.    Averaniuxn  legesis  de  Lampacluin  ludo    Monnm.   Po- 
stuma  ,  Florentiae   1769.  Fuere   et    alia    ludoram  genera 
heic    celebrari    solita  ,  sed    minoris    momenti  j  quare  nos 
illa    silcntio   praelcrimus. 

G  A  P  U  T    V. 

ifeapolis  Romanorum  foederata  ;   iitrum   Colonia ,    et  Mu- 

nicipium  fuerit.   De  antiquis   eiiisdem  Magistratibus , 

de  civium  Cultu  ,  et  Numinum  Templis. 

Antequam  de  Neapolitanorum  antiqno  CuUa  ,  Ma- 
gislratuum  Ibrma  ,  palriisque  Diis  sermonem  instituamus, 
primum  de  Coloniae  ,  et  Municipii  iure  diceudura  ope- 
rae  pretium    ducimus. 

Neapolis  a  vetusto  tempore  in  Reipublicae  formam 
recta,  et  administrata  fuit ,  sicut  et  aliis  evenisse  urbi- 
bus  liquet ,  ut  Capuae  ,  Cumis ,  Puteolis.  Hoc  nos  con- 
firmat  vetusta  epigraphes ,  in  qua  menlio  de  Neapolita» 
na  occurrit  Piepublica  : 

S  .  P  .  Q   .  NEAPOLITAISUS  D.  D.  K. 
ABRUNTIO  .  L  .  F  .  GAL  .  BAEDIO  .  CENSORI 
REIP  .  KEAP  . 


Fx   Livio  autem  lib.    XXXV.  c.    16  comperlum  ha   Neapoiis   ro: 

1!  »-.  ■         n        ^  n    -  •  iBiaorum    tof. 

bemns ,  hanc  Romanjs  foederatam  fuisse  sic  narrante  :  dcrau. 
Q'ii  enim  magis  Smyrnaei ,  Lampsacenique  Graeci  sunt  , 
quam  Neapolitani  ,  et  Ehegini  ,  et  Tarentiui  ,  a  quibus 
stipendium  ,  a  quibus  naves  ex  foedere  exegistis  l  Hinc 
idem  scribit  bb.  XXI.  c.  20  Neapolitanos  ad  Romano- 
rum  graiiam  captandam  ,  et  in  foedere  magis  quo  se 
devlncirent  ,  legatos  Romam  misisse  cum  LX.  aureis  pa- 
teris  raagni  pondtris  ,  qui  dicerent  se  scire  Romani  po- 
puli  aeravium  hello  exhauriri  ,  et  cum  iuxta  pro  urhibus, 
agrisqve  sociorum ,  ac  pro  capite ,  atque  arce  Italiae  ur- 
be   Roma  ^,  atquQ  imperio  geratur.   A   Romsnis  tunc    una- 


ai4 

fult   palera  accepta  ,   qnne   minimi  erat    pondi.ris'    Neapo- 

litani    igitur  ex   eo  tempore  adeo    Romanornm    socii   {ot- 

deralique  fuere  ,  ut  ab    Hannibale    cuncta  Italia  subiecla, 

suam  uibem  htiud  unquam    in  Poeni  ducis  potestatem  de- 

derint  ,     ut   ex    ipso  bqiiet  lib.    XXIII.  c.    i.Cicero  etiam 

narrat   Orat.  pro  Gorn.    Balbo    n.   24  Neapolim    Romanis 

foedere  coniunctam  fuisse. 

Coio«i»=  Ea  vcro  multam  pone  tempestatem  Coloniae  ,  el  Mu» 

nicipii  ius  acqnisi%it.  Plures  patrii  scriptores  uibem   nun- 

quamin   eo  fuisse  statu    asserunt.  Martorellius    inter  alios 

Theca  Calam.  pag,  427   et   seqq,   Neapolim  nunquam  Co' 

Joniam   fuisse  ,   sed  usque  liberam  :  hinc  omnia   marmora 

a   ncstris  scriptoribus  recitata  iuxta  eundem  falsa  omnino 

snnt.  Ex  aliis  inscriptionibus   satis  hquet ,  noslfam  urbem 

Coloniam    faclam     esse    sub    ipsum    Nervae    Jraperatoris 

principaium  ,  ut  autumat   Cl.  Mazochius   de.  Eccles.  Nea- 

pol.   pag,    239,   Vcrum     enimvero    haud    obstante    huius 

scriptoris    auclorit^le  ,     qui    credit    sub    Nerva    principe 

Coloniam  Neapolim    deductam ,  tamen  paulo    ante    huius 

Imperaloris  aevum  illam  ad  hunc   statum  prrvenisse  puto, 

idque  factum  Tiio    imperante  ,  ut  oarravimus  lib.  11- c.  7. 

cum   Campania  cmnis   post   horrendam  Vesuvianam  con- 

flagrationera  ,   et   nrbes  propinquae  maxime  vcxalae  fuere; 

hinc  perplures  opidani  tiraore  correpti  aufugere.  Hanc  ob 

rationem   Titum  cotonias  quasdam   in  Campania   dednxis- 

se   memoriae  prodit   Frontinus,  quarum   unam   Neapolini 

misit,   Sequiori  fortasse  Nervae  tempore  alia  vel  deducta, 

vel  ihidem  aucta, 

a««i.iioipiutn.  Ex  Ciceronis   Insuper  textu  Neapolim  etiam  Munici- 

piura  evasisse  liquet  ,  quaravis  suo  aevo   crediderim  ,    ut 

ipse  ait  lib-   XIII.   epist.   3o  L.  Manlius   est    Sosis  /   is 

fuit   Catinensis  ;  sed   est   iina  cum   reliquis   Neopohta- 

nis    civis   Romanus  factus  ,    deciirioque   Neapoli.   Erat 

enim   aclscriptus  in    id   Municipium   ante  civitatem  so- 

cils ,   et  Latinis  datam.    Hiuc  eo  pacto     haec    urbs    fuit 

per  id  temporis  gubernata  ,  ut  magistratus    el    Graecos  , 

6t  Latinos  babuerit.  RH  oonslat  ex  Capacio  loco  autc  ciiato. 


2l5 

Eo  vero  tempore  qno  Neapolis  fuit  Respubllca,  ari-   *^»s'«''»'"» 

stocraiico  modo  fuit  administrala:   liinc  ad  eam  regendami 

dno  aderant  snpremi   Magistratns  ;  unus  qui  patricios,  al- 

tcr  qni  po|)u1um  repraesentaret.   Primus  A'px^'%  <I"i  Pnn- 

ceps  audiebat  5  alter  AoV^fXo?  ,   qni  populi  capiit  exal.Hi 

duo  su])remi  magistratus  aliis  inlerioribns  praeerant,  iique 

varii  erant.   Eorum   unus  erat  ^povrtjrii?,  sacrorum  nempe 

curalor.   ^'yo^xvoij.us  ,  annonae  praefectus  ;  SVpjcTnyo?,  dux 

exercilus  ,  INxunsXapj^o?  ^   naviuni  praefectus-  Ab'i  magistra- 

tus  ,   qui  AYiuapxcf  erant  subiecti  ,  ii  quidem    adnumeran- 

t  ir  ,   •lYiorapxo?  ,   Decurio  ,  ^<-om-(\r-f\s  ^  trihuliumnegotiorum 

administraior  ,  et  XaUoXo-yos  j  censuum  Quaestor-  Hi  om-] 

nes  raagjstratus  suum  cuique  munus  sibi  vindicabant.  Isto- 

rum   interim  singulorum  magistratuum     quaenam    fuerint 

munia  ,  breviter  enucleandum.  Primum     oranium    occur- 

_  rit  A'p/av  ,   Princeps  qui  idem  erat  ,  ac  Romae    Consul. 

Hic  Neapolitanus  magistratus  vebiti  senalus  ipsius  princeps 

habebatur  ;  ab  Atbeniensibus  summus   bic  magistratns  de- 

rivavit ,  qui  Athenis  decem  perdurabat    annos  ,    quamvis 

antea  in   perpetuum  creatus  ,   et  tandem    ad    unum    aii- 

»um  ,  uli  Romae  Consules. 

Alius  magistratus  fuit  Ayif/«pxos  ,   caput  popuH ,  qui 
idem   eral  ac  Romae  Tribunus  plebis.   Hic  idem  post  A"- 
chontem  primus  habebatur,   Quamvis  Demarcbis    summa 
esset  auctoritas,  tamen  sublungit  Potterns  Archaeob  Grdec. 
hb.  I.   c.    1 3  iis  incumhehat  cura  populum  in  pagis,  qui 
snh   clitione  sua  erant  ,   convocahant  ^  et  electioni  sena- 
iorum ,   aliorumque  magistratuum  ,  qui  sorte    creahan- 
iUT  ,  praeerant.   «PpovTrdTas   fulsse  illos  ait  Capacius    Hist. 
Neap.  hb.  H.  qui  sacrorum  mysteria  curabant,  et  aperiebant 
lacras   Curiis  disciphnas.  h.'yo^Mo;j.os  erat  annonae  Praefc' 
ctus.   Idem   magistratus  Romae  dicebatur  etiam    annonae 
Praefectus,   ^rpxrYiyos ^  armorum  Praefectus,  quamvis  Ca- 
pacius  ibidem  mihtem  vertit  ,  quod  quidem   munus  idera 
erat.   Hinc  STpariffiTix* ,  ut  ait  Potterus  erant  quae  ad  sum- 
ptus  in  bello  erogandos  requirebantur.  Naux^Xiyfxoff  eral  na- 
viym  Praefectus  ,  qui  non  solum  navium    curam    habe- 


bat,  seJ  et  miiiiibiis  praeerat-   :!!-,v^r"Z'^'  erant  subiecil  ali* 
inagistraliis  inferiores  ,  et  primum  erant  AioiK-r.TKt  ,  qui  e- 
raiit  saeerdofes   tiibTilium  negotiorum.  Alius  Niapoli  ma?- 
gififratns  erat  ^^fvirjtpj^oj  ^   nempe  /)ecfir/o,' qui  candem  ha- 
bebat  auctorit.item  ,   quam    Rominus   Decurio.    Xx/.xoXoyos 
tandem  erat   magistratus  ii!e ,    qni    pecuniam    coliigebat  ; 
binc  unaquaeque  Phratria  hunc  habebat   '^xXaoXo^^ov  ,  quo 
pubbcam  acciperet  pfcuniara-  Crediilerim  XaX>t!5i/toy  ablioc 
nomine  Tuisse  derivatum  ,   et  loctim  indicassej   ubi  pecu- 
nia  cndebafur^    \ulgo  /a   Zecca-   Videsis     qu:\e     dixim.is 
lib.   II.  c.   3. 
yj„po\itanoruni         Postquam  Neapolitanorura  antiquorum  poliiiam  ,    et 
^'*'"''      regirainis  formam  inspeximus  ,  quae  ad  cultum   sptctantj, 
nunc  \idendum.  Inliciandum   haud  est  ,  quod  nul!a  ad^it 
respublica  ,  vet  imperiura  ,    quod    sine    aliqua    Religionis 
specie  esse  possit.   Nam  in  quavis  republica   recte  consti- 
tnta  ,   siculi   leges  ,   et  magisiratus  adsunt  ,   quo   bene     ci- 
ves  vivcre   possint  ,  ifa   et  temjdaj  et  cullus  primun\  niaxi- 
me  quaerendus   est;  Veteres   nationes ,   et   praecipue  Grae- 
corura   natjo  religioni  qnam   maxirae    fuit    addicla  ;    quin 
imo  ad  iliura   superstiijonis  pervenit  gradum  ,   ut  deos  in- 
nuraeros  ,  temnlaque  passira  per  urbes  ,   vicos  ,  agrosque 
j)ermillia  (   ut  ita  dlcam  }  hibuerit.  Quapropter    Graeca 
gens  Nenpolim  quo  tempore  comm"gravit ,  deos     perplu- 
res  ,  atque  aedes  sacras  in   nostris  aedifioavit  regionibus, 
colultque.  Campani   proinde  populi ,  aliaeque  gentes  ea  ur- 
be  dominatae  ,  ac  tanden)  Romani  jj)si  deos  patrios  intro- 
duxeriint.   Hinc  maiores   nostri  novos  priscis  adieclos  ho- 
nore  deos  sunt  prosecuti  ,  indeque  tara    magna     deorum 
evasit  freqieniia  ,    ut  iuxta   Petrouium   Arbitrum    Salyric. 
C    17   Quartilla  solita   fuerit  dicere  ,     nostram    regionem 
tam  pra^^senlibns  plenam   esse    numinibus  ,   ut  facilius 
possis  Deum  ,   <juam    hominem   invenire.    En   ad   quera 
super^titionis  gradum  Ethnici    pervenere !    Quam    multas 
gratiarum  actiones    Evangelicae    pr&edicationi    non     debe- 
mus  ?  De  tanta  interira  deorura  frequentia,  quos  N^apo- 
li  fuisse  culios  llquet  ,  vix  monumontunj ,    ac   ve    f^iunr^ 


217 

aliquod  siiperest  ,  cuiiis  veleres  scriptores  aegre  mentionera 
fecere.  INos  igitur  eo  quo  anlea  usi  sumus  breviioquiQ  , 
patrios  Deos  cum  templis  describendos  curabimus. 

Vnus  e  diis  praecipuis  a  maioribus  cultus,  fuit  Apol-  ^poH». 
lo  e  Graecia  heic  iuvectus  ex  Abantis  classe  ,  ut  e  Statio 
liquet  lib.  IV.  Silv.  c.  8.  Huiusce  numinis  lemplum  pa- 
trii  auctores  pqnunt  ,  ubi  nunc  adsurgit  Basilica  S.  Resti- 
tutae  dicala.  Et  reapsc  Celanus,  Giorn.  II.  narrat  olim 
in  Metropolitanae  Ecclesiae  effossione  eruderatam  fuisse 
antiqui  pavimenti  parlem  ApoHinls  templi  opere  vermi- 
culato  ,  atque  murum  oj)ere  lateritio.  Piures  ex  colum- 
nis  ,  quae  hodicdura  recto  ordine  extolluntur  in  aede 
S.  Restitulae,  sunt  eae  ipsae  ,  quae  iam  Apollinis  conde- 
corabant  templum.  Vbi  vero  nunc  adsurgit  recentis  Ca- 
thedralis  Ecclesiae  ara  maxima  ,  fuit  olim  ipsa  Apollinis 
cella.  Quo  tempore  Neapolitanus  Archipraesul  ,  et  Car- 
dinalis  Pignatellius  nempe  anno  MDCLXXXVlI-  dum  se- 
pulchrum  adhuc  vivens  sibi  parabat  (  quod  nunc  visitur 
cnm  eiusdem  effigie  in  iatere  ipsius  Ecclesiae  e  dextera 
regione  Chori  )  vetuslis  in  parietinis  sublerraneis  reper- 
ta  pars  fuit  antiqui  pavimenti  ex  albo  marmore  ,  quod 
idem  pavimentum  ad  A[)olIinis  templum  pertinuisse  cre- 
ditur.  In  Sanctae  Resiitutae  vero  templo  praeter  cohininas 
memoratas  ,  serralur  adhuc  sub  ara  niaxima  eiusdem  Ba- 
silicae  pyra  ad  sacrorum  usum  adhibita  ,  quatuor  angu- 
lis  leonina  facie  sulfulta  :  haec  hodiedum  ad  Missae  Sa- 
crihcium  inservit  ,  quo  in  loco  servatur  S.  lonnnis  Epi- 
scopi  Neapoliiani  corpus  ,  qui  iu  hac  urbe  sedit  anno 
DCCCXXXVIH. 

Aller  Deus  qucm  Neapolitani  studlo  sunt  f)i'Osecuti  ^  Heb». 
fuil  Hebo  idem  ac  Sol.  Hic  barba  rej)raeseniabatur  pro- 
hxa  ,  liumanaque  facie  ,  sed  taurino  ccrpore,  ut  e  j)in- 
rimis  numrais  argenteis  ,  aereisque  videre  esl.  C^ipacius 
Hist.  Neapol.  Ilh.  i.  c.  14  Graecum  reciiat  lajiidem,  cx 
quo  Aqiiilnm  quehdam  DomiBe  civitatis  M:^:^px^^  huic  du- 
mini   vovisse  constat. 

Adhaec  Serapidera  Ncapolitaoi  sub  bovio.i  ctrara   fa-     S' api». 

T.  j.  29 


ai8  .!,_  _ 

cie  coluere.  Nullus  est  qui  ignorat ,  malores  noslros  com- 
niercium  opportunissimuni  ultro  citroque  cum  omnibus 
fere  geutibus  ,  et  praecipue  cum  Aiexandrinis  exercuisse, 
qui  urbem  appetentes,  mores  suos  introduxere.  Inter  alia 
Aiexandrini  buDC  deum  patrium  invexerunt  :  unde  poslea 
illa  gens  Neapoli  adeo  excrevit ,  ut  temporis  progressii 
eiiam  Alexandrinorum  Phratriam  efformarit,  Pariheno- 
paei  vero  eidem  numini  templum  (  ut  fertur  )  ad  Plata- 
raonium  antrum,  nunc  Chiatamojie  secus  Plagam  Olym- 
picam  ,  vulgo  Chiaja  ,  dicarunt.  Sannazarius  hoc  iadicas- 
se  videtur  Ecloga  V.  v.  5. 
Diaiia.  Sicuti  NeapoHtani  Hebonem  ,  slve  Solem  ,  sic  et  Lu- 

uam  eodem  more  prosecuti  fuere.  Haec  igitur  fuit  ab  il- 
lis  sub  A"pr£//i'5o5  nomine  culta.  Hinc  maiores  eidem  lem- 
plum  in  urbis  medio  ordine  lonico  aedificaudum  curaruni: 
quod  fuit  ubi  nunc  nobilissima  adsurgit  S.  Mariae  Ma- 
ioris  aedes  ,  vulgo  S.  Maria  della  Pieira  Santa.  Et  re 
sane  vera  Ctlanus  ,  Giorn.  II.  ceterique  patrii  scriptores 
Iradunt ,  quo  tempore  huius  Ecclesiae  fundamenta  a  D. 
Pomponio  Neapoliianae  Ecclesiae  Praesnle  iacerentur  , 
disiecta  plura  Dianae  templi  rudera  fuisse.  Conspicitur 
adhuc  iatericii  operis  pars  (ij*,  ubi  nunc  est  Ecclesiae 
turris  campanaria,  vulgo  il  C«m/?a?;//e,  quae  velusti  lem- 
pli-  niHgnificentiam  praesefert.  Apud  nostrates  vero  Dianae 
sacerdotes  celel)res  evasere,  qui  sub  Dianarum  nomine 
sabilali  fuere.  Quo  enim  lempote  iratum  credebant  nu- 
men  ,  lidem  tunc  facibus  accensis  per  urbem  discurrebant 
vagantes.  In  hisce  rilibus  mulia  palrabantur  :  inter  alia 
carmina  quaedam  canebant.  Temporis  progressu  eversa 
Ethnicorum  religione  ,  et  Christiauorum    introducta  ,  ni- 


(i)  Hoc  opus  lateritiuin  est  pars   velustac  Campanariae   lur- 

rts  a    D.    Potiiponio     acdificatae  ,     in     cuii>s  Lasi  rcstaiit    adliuo 

plura   autiqui  templi  marmorca  frusta.   Celatius  quasdam    subter- 

raueas  cameras  suo  aevo  ,  et  plura   vasa  Graeco  opere  ,   et  Grae- 

ois  charactenbus  reperla  fuissc  narrat  ioco  anle  citalo. 


219 

liiloseclus  Dianae  sacerJolum  rltus  ,  et  praeclpue  carmina 
atque  praestigia  haud  deperdita  ,  neque  adhuc  apud  vul- 
gus  imaiutata  fuere.  Hinc  crediderim  illorum  speciem  se- 
quiori  aevo  exlitisse  ,  et  nostra  fortasse  tempestate  eas 
ibemellas  ,  qnae  vulgalim  sub  lanare  nomine  veniunt  , 
suam  derivasse  a  Dianae  sacerdoiibus  originera. 

Non  procul  ab  S.  Mariae  Maioris  Ecclesia  adsurgit 
loviani  Pontani  aeJicula  ,  in  qua  plures  vetustae  legun- 
tur  Graecae  inscriptiones  ,  Latiuaeque  ,  quas  affert  Car- 
lettus  ,  Topografia  di  Napoli  pag.  179,  et  noster  Ignarra 
commentario   illustravit  in   Opusculis. 

Cererem  quoque  Neapolitani  coluere  ,  elusque  festus  Cerej. 
dles  quam  maxima  peragebalur  pompa  ,  laetitiaque.  In 
his  sacris  prae  ceteris  facibus  accensis  per  urbem  curre- 
balur  y  unde  repraesentabatur  Ceres  cum  Baccho ,  quae 
raptam  filiam  Proserpinam  taedis  per  orbem  quaesierat 
accensis  ,  iraposito  calatho  supra  currura  simul  virgines 
prodibant  ,  ut  scribit  Capaciu«.  lib.  I.  c.  14  et  ut  pro- 
stat  ex  iabula  reperta  cum  epigraphe  ,  quam  Latine  red- 
dit  Martorellius  Theca  Calam.  tom.  II.  pag.  ^ii.Cela- 
uus  hoc  Cereris  templum  fuisse  alt ,  ubi  fuit  aedes  S. 
Mariae  fiotundae  dicata  in  Regione  Nili  :  prope  Eccle- 
siam  ducs  lapides  ad  Cereris  templum  pertinentes  erude- 
ratos  idem  scribit.  In  Cereris  tandem  festis  peragebatur 
ludus  Lampadicus  ante  descriptus ,  ut  constal  ex  Statio 
Sdv,  lib.    IV    c.   8.  ,,       ., 

_   .  .  ,  ,  nf  •  T»    II         iJiojcoriauat 

Dioscoridum  templum  ,  nempe  Castons  ,  et  rollu-  lompium, 
cis  perantiquum  Neapoli  censetur ,  quippe  quoJ  etiam 
illorum  cultus  cx  Graecia  derivavit.  Verum  ex  inscrip- 
tione  ,  quam  ante  reiulimus  h\iius  libri  cap-  IV.  Dio- 
scoridum  templum  Augusti  acvo  a  Tiberio  lulio  Tarso 
eiusdera  liberto  reslauratum  fuisse  liquet  ,  quod  ex  an- 
tiquitate  labefactalum  luHus  ipse  Tiberius  in  eorum  ho- 
norem  magnlGcentius  excitavit.  Templum  hoc  celeberri- 
mum  ,  atque  splendidissimum  fuit  ;  prout  enira  adhuc 
ex  eius  apparet  ruderlbus  ,  nihil  eo  nobllius  esse  potuit. 
latercolumniuni    enim  Corinthio  fuit   opere  ,   yii  ex  qui- 


220 

busdam  columnis  niinc  in  fronle  novae  aedis  S.  Pauli 
videre  est  :  in  velusli  templi  fronte  plura  erant  deo- 
rum  sirnulacra  opere  anaglyptico.  Inter  alia  Apoilinis 
imago  j  Tellus  ad  dexteram  cornu  copiae  tenens,  aliaqtje 
id  genus  conspiciebantur.  lacent  in  solo  Castoris  ,  et  Pol- 
lucis  [uti  creditur  j  ex  rnarmore  trunci  ab  eiusdem  tem- 
pli  veteris  aggestionibus  eruti  aniio  MUXCI  nudi  clamy- 
datique.  In  templi  trabeatlone  Graeca  epigraphes  olim 
legebatur ,   quam   ante   retuliraus. 

Sunl  qui  scribunt  ,  haec  duo  Dioscurorum  signa 
corruisse  eo  ipso  tempore  ,  quo  Apostolorum  Princeps 
D.  Petrus  Neapoiim  advenit,  atque  liac  perlransiit:  muta 
tunc  ea  numina  ad  Apostoli  praesentiam  statim  ad  solum 
fuere  prostrata.  Vbinam  eae  siatuae  coHocatae  fuerint  olim, 
utrum  ad  temph  fronleni  ,  an  in  ipso  templo,  incerta 
quidem  res  est.  Hoc  temphim  magnificum  fuit  ,  et  for- 
tasse  urbis  aniiquae  nobilissimum  aedificium  :  nam  anno 
IV-  et  XL.  supra  sesquimillesimum  ,  quo,  tempore  vix 
ingentia  adhuc  tempH  su[)ererant  rudera,  Tanetanum  Re- 
gem  MuleassemNeapolimadvenientem,  elGenuam  transgres- 
surum,  quo  auxihum  a  Caroio  V.  Imperatore  contra  Ha- 
riadenum  iEnobarbum  impetraret  ,  statim  ac  lemplum  ad 
lioc  [)ervenit  ,  reliquias  ingenles  contemplantem  ,  stupore 
et  admiratjone  correptum  fuisse  ,  et  lacrymas  effudisse 
narrat  Iose[)hus  Silos  pag.  202  Histor.  Clericor.  Regular. 
edit.  Romae    i65o. 

Grates  debemus  Rev.  Pdtri  Valerio  Pagano  ,  qui  in 
Hist.  MS.  cui  titulus  ,  Relazione  d'  alcuni  fatti  della  Re- 
hgione  Teatina ,  plura  narrat  de  hoc  templo  ,  deque  re- 
liquiis,  quae  extabanl  adhuc  suo  tempore.  lo  sua  enim 
historia  MS.  (  quam  paucis  abhinc  annis  prae  manibus 
habui  )  novi  templi  D.  Paulo  dicati  aedificationem  supra 
Dioscoridum  ruinas  enarrans  ,  cuncta  quae  suo  etiam  ae- 
vo  restabant  ,  describit.  Vetustum  templum  erat  ubi  nunc 
praesens  est  coemeterium  ,  et  ubi  adhuc  ingentes  visuntur 
ruderum  ruinae  opere  lateritio.  In  novi  templi  fronte  duae 


221 

dimiJiatae  magnae  reitaot   columnae    ordine    Corinthio , 
duaeque  bases  ad  alias  sustentandas  columnas. 

Ex  Diario   insaper  MS.  Rerum  notabilium  Domns   S. 
Paiili  R.  P.  Antonii  de  Angelis  ,  quod  servalur  in  Archivio 
eiusdemDomusTheatinae  S.  Pauli,confirmamur  de  horrendo 
motu  lerrae,  qui  acciditanno  MDCLXXXVIII.  Pentecostes 
vigilia  hora  diei  XXI.  qao  tenipore    sunt    conlapsae    co- 
luuinae  qnatuor,  et  epistylium,  quod  Graecara  suslenta- 
bai  inscriptionem  ante  recitatam  ,  aliaeque    intactae    fue- 
runt.  Citatus  auctor  narrat ,  hunc  terraeraotum  adeo  ve- 
hementem  fuisse  ,   ut  plura  urbis  aedificia  corruerint.   Ea 
ver«  civium   pars  ,   quae  secus  erat  viam,  in  ipsnmatrium 
D.  PaulJ  Ecclesiae  aufugit  ,   ubi  Castoris,  et  Pollucis  tem- 
pli  adsurgebant  columnae  .-  XXII.  heic  homines  sub  rui- 
nis  faio   perieruul.  Eandem  D-  Pauli  aedera  D.  Caietani, 
qui  pluribus  id  temporis   super  aera  visus,  a  terraemolu 
miraculo  servatam  tradit  idem  scriptor.  Memoriae  tandem 
prodit  Chronogrophus  anno  MDCCXU.  quo  tempore  B, 
Andreas  Avellinus  Sanctorum  albo  fuit  adscriplus  ,  duas 
alias  columnas  ,  quarura  in  praesenliarum  tantura  reslant 
bases  ,   fuisse  ablatas :  ubiuam  vero   eaedem    fuerint    col- 
locatae  ,  incertura. 

Priapura  quoque  deorum  impudentissimura  Neapoli-  Pr'^P"»- 
tani  studio  pros«cuti  fuere.  Huic  aedem  dicarunt  maiores 
nostri  prope  Cryptam  Pausilypanam  ,  ut  tcribunt  plures 
patrii  auctores  (i).  In  eo  fama  est  sacrificasse  foeminas 
nocturno  tempore  ,  ut  legere  est  apud  Petronium  Satyric. 
c.  17.  Eiusdem  sacerdotes  Ithyphaliici  dicebantur.  Hic 
Deus  horiorum  tutelare  fuit  numen  ,  ut  est  apud  Virgi- 
lium   Georg.  IV.  v.   410  et  Catullum  lib.   II.   Epigr.   20. 

Aliud  tandera  templum  est    illud    quod    Neapoliiani   Aminous. 


(1)  Cl.  Grimaldius  ,  Annah  del  Regno  di  Napoli  ,  epoc.   I. 
tom.   VI.   pag.   i^ii  et  seqq.  lioc  Priapi   leniplutn  ,   ct    Quartillae    . 
Cryptarn  alio  in  urbis  Joco  ponendarn  autunaat,  in  regione  nera- 
pe  Furcillensi ,  vel  in  ea  vicinitate. 


4 


&22 

Antinoo  dicarunt,  Hoc  adsurgebat  ubi  nunc  diciiur  S.  loan- 
nis  Maioris  Ecclesia.  Pontanus  (i)  huius  meniionem  t"a- 
cit  his  vetbis  ;  Hadrianus  iemplum  iu  iumulo  projcime 
poriaui  ^  quae  ad  rnare  ferebut  ^  aedijicavit  mirae  am- 
pliiudinis  ,  idque  postea  conlapsum  ab  insequeniibus  est 
principibus  inslauratum  y  de  Bello  Neapol.  lib.  VI.  Fa-. 
ma  vero  est  Iniperatoreni  ipsum  cuiusdam  adolescentis 
Anlinoi  nomine  adeo  amore  captum,  ut  eidera  templum 
excitarit.  Hoc  vero  ad  mare  (2)  fuitsiliim.  Evulgata  po- 
stea  Evangelica  praedicaiione  ,  eversis  uudique  idoh's  ,  et 
ubique  ditfuso  Ghiistianorum  cultu  ,  boc  D.  loanni  Prae» 
cursori   fuit  dicatum. 

Atque  hicc  salis    sint  ,    qnae  de  Politia,  patriis  Diis, 
templisque    iisdem  dicatis   erant  dicenda. 


(i)  C!.  PeUiccia  in  quadam  diatrlba  Ivpis  edita  Niiapoli 
1801  parat^.  t  lianc  Pontani  aucloritateiQ  falsam  csse  probai  , 
et  Hadiiannm  nisnquani  Anlinoo  Neapoii  lepii^luui  sacrasse  ,  ut 
produul  onines  patdi  auctores  :  idque  conieclat  landalns  auclor 
ex  Spailiano  in  eius  yita  c.  ic)  qui  tantum  Neapoli  Hadrianuui 
Demarchi  honore  habitum  fuisse  scrlbit, 

(2)  In  dubium  haud  vertnndum  esl  ,  quin    qnondam     raare 
huc  usqtie  perVenerit.     In   eo  enim  loco  ,     qui   adhuc    Seggio  di 
Vorto  vulgo  dicitur,  mare  extendebatur  ad  Ecclesiain    usque  S, 
loannis  ftlaioris  supra   collem    positam,    Ibi   reapse    fuit     antiquus 
urbis  porlus  :     adhuc    Celani  acyo   vetustae    Phari     Njapoiitanae 
pars  aderat  ,  ut  uarrat  Giorn.   IV.     et  ad  radice»  coiliS    S.   Mai-- 
celUni  ,  vulgn  Monteronc  rencrtos  annulos  ,  quibus  naves  aUiga- 
bantur ,  in  sublerraneis  quibtisdam   parietinis    disiectos    qnondaiu 
fama  esl.   Ad  Merccili  forum   ia  aliis  subterraneis  luslinianus  Di- 
zion.   ctc.  arllc.   Napoli  ^  maris  antiqui   vestigia  ,   nempe  arenam, 
et  testaceos  adspectasse  testatur.  Ex  diclis  liquet  mare    quondani 
ad  hacc  usque  loca   pervenisse, 

Ad  quam  autem  urbis  partem  fuerint  celebres  porticu.^,  iibi 
tot  tabulae  a  Philostrato  lib.  1.  Iconum  descciplae  ,  et  ubi  fot 
Graecae  arlis  nionumenta  adservabantur ,  haud  clare  palescit.  Cre- 
didcrim   ipsas  fuisse  ,  ubi   fortassia  Neapolitanae  moles    aderant   , 


quQ  ioco   urb;s  aedificia  adsurgebanl  nobiii9ia  = 


/ 


22.3 

C  A  P  U  T    VI. 

Pansllypanae  describuntiir  deliciae  ,  de  Vedii  PolUo- 
nis  villa  ,  deqve  alia  Lucii  Luculli  ^  deque  San^ia- 
zarii  poetae   Sepulchro. 

Amoenisslmum  nunc  terrariim  orbis  anguliim  descri- 
Lere  est  aniraus  ,  Pausilypanura  nempe  promontorium. 
Si  norainis  prinium  vim  specteraus  ^  hoc  a  Xwn,  cura, 
et  -ffxiiuo  ,  relinquo  descendit  ,  quia  lanta  est  eius  amoe- 
nitas  ,  ut  qui  ad  illum  acceduut  locum  ,  statim  animi 
moerorem  ,  curasques  a  se  avertere  cogantur.  Cum  vero 
mari  immineat ,  ex  parte  domiuatur  Neapolitanum  Cra- 
terem  j  ab  oriente  Neapolim  respicit  urbera,  subicctosque 
vicos  ad  Vesuvii  pedes  silos',  nempe  Leucopetram  ,  vi- 
cum  S.  loannis  a  Teducio  ,  Porlicensem  ^  et  Resinensem 
villas  ,  Herculaneum ,  et  Ppmpeios.  Praeterea  ex  alia  parte 
Picentinorum  catenam  prospectat,  Stabias_,  Vicura  itquen- 
sem  ,  Surrentum  ,  Massam  Lubrensem  ,  et  Minervae  pro- 
monlorium.  Ad  occidentem  prospicit  Leucogaeos  colles  , 
Puteolos  ,  Baias  ,  et  Misenum  Romanorum  quoudam  clas- 
sis  stalionem.  Vicinuni  vero  mare  exquisitis  abundat  pi- 
scibus  ,  omnique  deliciarum  genere,  qua  parte  praesertini 
sinistrum  alluit  proniontorii  latus  ,  aedificiorum  frequen- 
lia  ,  elegantiaque  celebratum  ,  cum  ei  adiaceat  Olympica 
Plaga  ,  vulj.p  Chiaja.  In  ipso  eius  mari  adsuut  parvae 
insulae  ;  quarum  priraa  est  Megaris  ,  sive  Megaria  ,  vul- 
go  CasieL  delV  Ovo  ,  quae  liystmo  terrae  nunc  adhae- 
ret  _,  et  e  regione  parvum  adsurgit  promonlorium  no- 
miue  Echia  ,  nunc  Piz^o/a/co^ieCapreas  conlra.  F.uplaea 
est  propius ,   nuuc    Mare  Piano ,    EwXstx    {\)  .,    quae    a 


(i)  Non  procul  liiiic  montem  ascenJentibus  fil  obviani  ma- 
gna  crypia  ,  qiiam  Seiani  vocant  indigenae,  /a  gro»a  f/7  Sejano. 
Hacc  enim  plurium  aquarum  alluvionibus  vicinanim  lupium  iu 
dies  opplelur  j  ipsa  fonasse  a  Lucullo  fuii  apeita. 


224 

felici  nivigatione  nomen  acceplt :  Alcxanilrlnie  enim  naves 
olim  Puteolos  pelentes  ,  ea  urbe  conspecla  vehiii  r,.usto 
oraine  ,  felici  se  navigatioue  usas  iaetabantur.  Hmc  Sta- 
liuy  cecinit  lib.    II.   Silv.   c.   2.    v.    79 

Jnde  vagis    omen  felix  Kuiplaea   carinis, 
Credilur   ihi   ohrn    Venerem   adoralaifi ,    ut   oslendunl   ali- 
quot    teni(di  ruinae  ,    unde    Statius   cecinit  ibideni  : 

Etplacidum  Limon  (i),  numenque  Euplaea  carinis. 

Prope  Limon  alius  adiacet  scopulus  in  loco,  quem 
appellant  la  Gajola  ,  sub  nomine  Scholae  Virgihi.  In  eo 
restant  adhuc  pUires  vetustae  fabricae  opere  laierilio,  ex 
quibus  quondsm  heic  fuisse  thermas  demonstratar,  nt  ex 
porticuum  rehquiis  adhuc  videre  est.  Hinc  a  nostralibus 
Schola  dicitiir'  locus  iste  ,  dum  a  Vitruvio  hb.  V.  c.  ja 
pro  iherniis  accipitur  ,  vel  forsitan  etiam  a  vicino  Vir-^ 
gihi  Maronis  lumulo  J^irgilii  schola  \u\:^q  vozii^iwv.  W^- 
diedtim  locus  hic  a  Neapoh'tanis  aestate  comessationibus  , 
et   ebiietatibus  '  satis    ceiebratur. 

Inde  Pdteolos  versus  adest  Nesis  iusula  ,  et  ad  eani 
proximus  amoenus  scopulus  Limon  ,  ut  conicctat  Cluerius 
Ital.  ant.  lib.  IV.  c.  2  ex  ailata  Statii' aucloriidte  fortas- 
sis  5  cum  alierius  insulae  nullum  remaneat  vestiglum  , 
quae  nunc  dicitur  lo  Sporgatojo  ,  aul  Z*azdretto  ,  quo 
scilicet  ab  extremis  oris  OMcrariae  appelunt  naves  ,  et 
hinc  in  proximo  Nesidis  portu  contagionis  suspiciouern 
(  si  quam  adveclunt  j  ah'quandiu  heic  immoranles  di- 
luunt. 

Hic  vero  mons  Pausilypus  feracissimus  uvis  ,  el  no- 
bilissimis  vuiis  cclebratur.  Inter  aiia  laudalur  uya  [)rae- 
sertim  Apiana  ,  quae  nomen  accepit  ab  apibus  ^  quia  de 
iiia    maxlme   delectaotur  apes' ,   Ul  flinius   tradit  HihtyNa- 


.. ^,^  Vox   isihanc  Ijimon   iux»a    MMrlorelliiim  ,   Co'on.     Fenir, 

tom.  I.  png.  5i.  Graeca  esl  ,  cl  pratum  signirua'.  Ea  Tern  voce 
nititnr  laiidatiis  aiictor  ibiJem  ud  affirnianduni  Hirpyis  ,  quae  sy 
AsiftQivi  ,  in  prato  pascebunlur  ,   estilisse  in   rcgionc   Ba  ana, 

'iol   Oil».' 


2,2$ 

.tiir.  lib.  XIV.,  c.  I.  Hanc  uvam  oliam  non  esse  creclo  ^ 
riiam  illam  ,  qiiae  a  noslralibus  salutatur  Aluscatella  ,  a 
inuscarum  nerope  lelis.  Laudatur  eiiam  in  hoc  monte 
uva  Duracina  :  haec  nunc  dicitur  Duraca  ,  quae  eliam 
ab  anliqnis  in   morc   fnit   posita. 

Fructus  vero  perquam  ibi  exquisiio  _,  el  culuscunqae 
prncris  sapore  sunt,  ct  eo  modo  ,  ut  hodie  ex  totiiis 
^ampaniae  agris  excellcnlioies  aestimentur.  Praetereo  fi- 
cus  ,  f.yros  ,  cerasos  ,  aliasque  sexcenlas  fructuum  pbin- ''^^tlle^'**^' 
tas.  Quoad  florcs  insuper  excellentissimos ,  et  quoad  colo- 
rem ,  odoremque  ,  reapse  nibil  est  nunc  illo  uberius  solo, 
ita  ut  Pomona  ibi  potius  bubitasse  videatur  cum  nymphisj 
€l  agricoh's  ,  qui  heic  yitam  felicem  degunl  m  agris. 

Nihil  illo  li.iore  amoenius  ,  et  piscibus  abundantius: 
heic  aer  perquajn  purus  semper  zephyris  spirat  :  haee 
patria  deliciarum  est  :  coelum  ibi  duloe  ,  mare  omnibus 
fere  piscium  generibns  abundat ,  et  praesertim  memora- 
lur  hoc  htus  ob  ostreas,  ecbinos^  paghuros  ,  thynnos,  ac 
prae  cunctis  ob  exquisitos  niugiles.  Nibil  veroisto  litore  aes- 
late  amoeoius  ,  et  otiosius  est.  Laudanlur  ab  antiquis  iure 
nieritoque  Baianae  ,  Puteolanaeque  dth"ciae  ,  sed  hacc  loca 
nunc  peslifera,  el  horrenda  sane  sunt  j  ibique  aer  graveolen'-, 
tior,  ti  aegritudo  potius  domiaoiur  ,  quippe  cum  horum 
locorum  staius ,  atque  siius  sit  omnino  a  natura  imrauta- 
tus  ob  tot  nostrae  regionis  conflrtgrationes  ,  vulcanicasque 
materias  ,  et  ob  assiduos  motus  terrae  ,  quibus  subiectum 
saepe  fuit  solum  ,  aliasquae  naturae  vicissitudines.  Ndiil 
crgo  his  locis  hodie  lacrymabilius  ,  alque  miserabilius  est. 
Solus  atque  unu<;  Pausilypi  angulus  nunc  ridet ,  et  ciim 
Haianis  certat  deliciis.  Ibi  enim  passim  huc  illiic  tot 
Neapolitanorum  celebratae ,  et  pulchrae  adsurgunt  per 
jitora  villae  ,  rusticaeque  domus.  i^state  vero  tol  ci- 
vium  huc  confluentium  per  litus  catervae  iocos  inler  , 
comessationes  ,  choreas ,  plausus  ^,  risusque  ad  rnultara 
rs-octem  Luna  raicanie^  sonos  ioter  ^  ac  symphonias  cum 
Neapolitanis  Syrenibus  concentum  dtilcem  modulantium, 
aique  Vlyssis  socios   rursus  aures  dcmulcentium  adliciuot, 


r.   7. 


3o 


Haec  igitur  Veneris  seJes,  atque  Nympharuiu  cfomus,  Cupi- 
dinumqiie^  iii  quibus  tot  cleliciae  ^  et  illecebrae  repe- 
riunlm-  ,  quibus  iindiqiie  Pausilypanum  abundat  pro- 
montoriurn.  Qnid  hoc  igiuir  loco  gralius  ,  ainoenius  iu- 
veniri  polest  i,'  Haec  terrae  pars  ridet  praeter  orauts.  O 
vita  heic  expettuda  ,  at-que  amplecleuda  ! 
j«moni. Tiiia.  jy^jc   vero  soluin  locus  hic  a  Neapolitauis   nunc   ada- 

matur,  verbui  etiam  ab  antiquis  ,  et  praesertir/i  a  lU- 
raanis  villae  heic ,  et  sum[)liiosa  vivaria  quam  magr  o 
sumplu  escitata  fucre.  Inter  alias  Romanorum  equiium 
villas  ea  prae  ceteris  Vedii  Pollionis  (i)  memoratur,  gu- 
ius  plures  ex  antiquis  meminere.  Plinius  prae  aliis  hoc 
modo  Hist.  Natur.  lib.  IX.  c.  53  ^Evi  piscium  memo' 
randuni  nuper  exemplum  accepimus.  Pausiljpnm  vil^ 
la  est  Campaniae  haud  procul  Neapoli;  in  eaCaesa- 
ris  piscinis  a  Vedio  PoUione  coniectum  piscem^sexa- 
gesimum  post  annnm  expirasse  scrihit  Annaeus  Sene- 
ca.  Duohus  aliis  aequalibus  ex  eodem  genere  etiam 
tunc  viventibus.  In  ea  vero  viHa  muraenarum  vivaria 
exlruxit  Vedius  Pollio,  quas  saeviter  humanis  etiam  pa- 
sceLat  carnibus.  Citatus  auclor  de  muraenis  sic  scribit 
ibid.  c-  2  3  Invenit  in  hoc  animali  documenta  saevitiae 
f^edius  PolLio  eques  Romitnus  ex  amicis  Dixn  Augii- 
s'i ,  vivariis  earuni  immergens  damnata  mancipia,  non 
tawquam  ad  hoc  feris  terrarum  non  sufficientihus ^  sed 
quia  in  alio  geriere  totum  pariler  hominem  distrahi  , 
ipectare  non  poterat.  Laudatus  a  Plinio  Seneca  pluribus 
iu  locis  ipsius  vdlae  muraenarum   vivaria,  tolque  sae^  iiias 


(i)  Cl.  Ancora  ,  Viaggio  di  Pozzuoii  pajr.  H.  edit»  Neajiol. 
1792  hanc  Pollionis  villam  supra  Eiiplaeae  scopuluoi  poait ,  iibi 
3(i!iuc  visutitnr  plura  huiusce  fabricae  rudera ,  et  ubi  proprie  di- 
Giiur  vulgo  Mare  Chiano,  Veruin  noa  sohipi  PoUionis  villa  fuit 
super  buuG  scopuhini  ,  sed  etiam  eiusdem  pars  in  vicina  exten- 
dth^aur  coniinenti  ,  ul  ex  phiribus  vetiistarum  fabricarutn  ruinls 
•\riderc  cst. 


227 
a  PolHonfi  inventas  proljre  oommemorat.  Inter  alia  slc  me- 

mmal  iil).  lil.  de  Ira  c.  4o  Dhnis  Aagustus  cum  coena- 

ret  apyd    /^ediuni   PoUionem  ,  fregerat  unus  ex  servis  eius 

crjstaWnum  :   rapi  euryi  Vedius   iubet  ,    7iec  vulgari  qnidem 

periturum  morte  ;   muraenis  ohiici  iuhehatnr  ,    quas   ingens 

piscina  costinehat    ....   Jlvasit  e    manihus  puer  ^  et  con- 

fugit  ad    Caesaris  pedes  ,    nihii  alnid  petiturus  ,    quam  ut 

a'iter  periret  ,  nec    esca  fieret.   Matus   est  novitate  crudeli' 

tatis  Caesar  ,    et  iilum    quidem    mitti :   crystalLina    omnia 

coram   se  frangi  iussit  ,    complerique  piscinam.  De  imma- 

iii   eliain   Pullionis   saevitia   ideni   sciibit  Cassiiis   lib.   LlV. 

qui   narrat  Pollioneai   Auguslum  iiuius  viliae  liaeredem  ex 

testfimcnto  ftcisse, 

Ilaec  ij)sa  vilia  quae  olim  Vedio  fuerat  ,  nunc  tem- 
p3ris  ad  familiam  Mazzae  cognomenlo  jjertinet  i  restant 
adhuc  m  illa  pervetusta  Pollionis  vivaria,  Iq  vicino  vero 
mari  txquisitae  enascuntur  muraenae. 

Praeter  hunc  Romanum  equitem  ,  fuit  heic  etiam  ^«"i''  »'"». 
Lucii  Luculli  villa  ,  de  qua  sic  scribit  PJinius  Hist,  Na« 
tur.  lib.  IX.  c  54  Lucid/us  exciso  etiam  monte  iuxta  IVea- 
polim  maiore  impendio  ,  quam  villam  exaedijicaverat ,  eu- 
jypum  j  et  maria  admisit.  Hicc  laudatus  auctor  de  eodem 
Bubiungit  :  Mognus  Pompeius  Xerxem  togatum  eum  ap' 
p ellaba t ■  El  hoc  procul  dubio  :  nam  hic  Romanorum  di- 
iiss'ri)us  eo  loci  infinitos  insumpsit  sumptug  ,  cum  mare 
in  terram  vicinaRi  immiserit  ,  ut  adhuc  videre  est  in  hu- 
iusce  montls  extrema  jiarte,  ubi  vulgo  dicilur  la  Scuola 
di  firgilio  ,  et  ubi  Lucullana  aderat  villa.  Heic  loci  ho- 
dieduni  adhuc  restant.  vestjgia.  Varro  ctiam  dc  ipsa  men- 
lionem  facit  lib.  II.  de  ]\.  R.  necnon  et  Palerculus  hb. 
II.  c,  33  Posl  Lucuili  mortcra  omnes  villae  ,  et  prae- 
sertim  isihaec,  de  qua  sermo  est ,  ad  fihum  eius  M.  Lu- 
cuilum  cnm  tota  haereditate  peryenerunt-  Cato  Vticensis 
qui  huius  Lu.culli  (ilii  irapuberis  fuit  tuior,  senioris  Lu- 
cuili  lux!im  detestans ,  pisces  ex  his  Pausilypanis  distraxic 
plscinis.  IJ  orane  narrat  Plutarchus  in  LticuUo  ,  Plinius 
lib,  IX-  c.   54  Columella  de  R.  R.  aliique. 


2l8 

Ttmj)Oris  progr^ssu  mulato  ReEpiiblici^e  staiu,  Lu- 
cuUatiae  viilae  ,  aliaeque  fijisilan  atl  principis  patrinionium 
perveneriiiit.  !cl  ediscimus  ex  ipso  Plutarcho  ibicl.  At  cutii 
eae  viUae  plnres  essent  iu  ora  Campaniae  ,  qnas  Caesar 
possidcrel ,  hinc  ab  eo  m.ilti  solebat  procurator  ah'quis  )• 
non  vero  villicns.  Talis  Tuit  ille  Traiani  libeitus,  qui  se- 
quiori  aevo  EdphMtes  ncmine  Pansylipo  prociirasse  dici- 
Lur  ,  ul  est  apnd  F<ibrettum  iu  quudam  recitulo  rnarjno- 
re  pag.  CXG.   n.   /,8. 

Non  procnl  a  Luculli  villa,  et  snpra  Pausilypanuiu 
promoiitoriura  fuit  Fortunae  aedes  ^  cuius  adhuc  visun- 
tur  in  eo  loco  vestigia  ,  qui  vulgo  dicitur  S.  Maria  a 
Fortuna  ,  ab  aedicula  B.  Virgini  Deiparae  dicata.  Capa- 
cius  Hist.  Neap.  hb.  11.  c-  !  extareadbuc  sua  aetate  lem- 
pli  huius  narrat  ruinas. 
^" ''aoy!''^'"*  Snper  hoc  monte  aperta  fuit  alia  nova  via  secns  ma- 

re  paucis  abhiuc  annis^  eaque  deliciossima  quidem  esl  _, 
certatque  cum  Romanorum  potentia  ,  cum  sumptus  per- 
magni ,  et  labores  ad  id  operis  fuerint  insumpti.  Haec 
via  extenditur  ad  IV.  circiter  milliaria  a  Ssnnazarii  sepul- 
chro  ad  Balneoldnam  usque  regionem  supra  eundera  col- 
lem  ,  afque  inde  coniungitur  cum  Puteolana  via  seciis 
niarc.  Kihii  hac  amoenius ,  et  magnificentius  esse  potest, 
si  propinquum  snbiectum  mare ,  si  aedes  ad  rusticandum 
a[)t.(s  ,  si  hortos  floreniissimos  ,  si  urbera  procul  Neapo- 
lim  ,  si  urbes  dissiias  supra  Apenninorum  catenam  ,  si 
Vesuvium  ipsum  respicies.  Quo  via  minus  dilficilis  recl- 
deretur,  poutes  passim  efficiendos  fuit  curatum.  Hinc 
nostrates ,  et  praesertim  exteri  quotidie  ad  hanc  magui- 
ficentissimam  viscndam  viam  turmaiim  adveniunt. 
SbBEsisrii  .:-  Sannazarii  senulchrnm  est  supra  PausiJvnanum  b"l«s: 
hoc  adsurgit  in  Ecclesia  S-  Mariae  de  Partu  Virginis  iu 
oia  Pvlergellinae  (i).   Quo  terapore  viiara  ipse  agebatpoe- 


(0  Marlorelliiis ,  Golon.  Fcnic.  tom.  If.   pag,  667  asserit  ubi 
©lim  adarat  SannaZatii  viila,  antea  vocatuia  fuisse  $«Anf)oiJ rup^iyj 


ta  ,  soinmum  lus  In  adnunistrandis  rebus  Neapolilanis  erat   . 
Federico  Regi   Aragonlo  ,  qui  vlros  bonestos  ,  et  vlrtute 
insignes,  qiiibus  familiariter  utebatur  ,  donis   opidorum  ^ 
et  veciigab'u!n   locupletavit.  Sannazario  aulem  pecunias  est 
elarpitus   Federicus  ,  quae  illi   ad  sexdecim     milba     H.   S. 
quotannis  ex  aerario  solvebantur  ,   rus  etiam   suburbanum 
ia  P.iusily[)i   montls  Katere   situm  ,   cui  nomen  Mergellina 
ob  pulcberrimum   Tyrrbeni  raaris  prospectum^    et  ob  fru- 
ctuum   uberiatem  ,  et  superiorlbus  Regibus  in  pretio  ha^ 
bitam.  At  Sinnazarlus  quasl  boc  rus  desi^iciens    (    cura 
adbiic  loci  Illius  baud  agnosceret  pulebrltudineni    )    boc 
eidem   Federico  scripsit  epigramma  : 

Scribendi  studium  mihi ,  tu   Federice  ,  dedisti  ^ 
Ingenium   ad  laudes  dum  tntJus  omne  tnas- 
Ecce  suhurbanum  rus  ,   et  vova  praedia    donas: 
Fecisti  vatem  ,    nunc  facis   agricolatn. 
At   non  muho  post  loci  Ipslus    amoenltate  captus,  vlllam 
reddldlt    noblliorem  ,    ubi   vltam  ducens  tranquillam,    poe- 
ma   de  Partu    Virglnis  ,    Eclogas  Piscatorias  ,   Arcadiara  , 
Eleglas ,   abaque   poetlces  elucubravlt   opera.   Plinc     regni 
postea   rebus   mutatls  ,    et   urbe  Federlco  privata   ("  cum  in 
custodils  falo  functus  esset   )   ob   odlum    in  111  um   (xclsa 
fuit    eiusdem   poelae  villa.  Temporis  progressu  Sannazarlus 
monasterlum   cum    Ecclesia    aedificavit  ,   qnam    D.   ftlariae 
de    Paitu    Virgini      dicavit.    Tem[)lum     etiam     a[q)el!atnm 
fuit    S.  Nazarii    ab  auctorls    cognomento  ;    idque  lunc  Pa- 
trlbns    Servltls    fult    donatum,    Sannazarius     vero    anno 
MUXXXII.  ,    ut,   tradit   Angelus    Constanlius  ,     in   aedil)us 
Cfissandr.ie  Marcbionissae   Nea|iolI   e    vila  excesslt,  Cum  in 
vi\Is  adhuc   Ipse  ageret  ,  testamento  praeceperat  ,    ut    post 
fata   ad    Ecciesiara   S.  Mariae  de   Partu  Virgiuis  In  ora  Mtr- 
gelliuae  tumularelur,   ut   reapse   factum. 


Palhen  arcem  ,  qiiod  ex  Poeta  Ljcojihrone  liaurit,  ailrjue   Pha- 
lerum  merpum  slgnilicare :  hinc  iocuni  Mergelliiiae  diclum  postc», 
_»  mcrgis  dtrivaluin  auluaiat, 


sSc 


IIoc  ergo  sepulr.hriim  slium  est  post  4ram  maximam 
eiusdeni  templi  :  stat  ipsa  eius  efilgles  ex  inarniore  scui- 
pta  inter  duos  pueros  alatos  :  in  sepulchri  parietibus  da- 
piciae  adservantur  variae  saiyiorum  ,  nympharuraqiie  fi^' 
gurae."Ad  1.jIus  vero  duoiurn  j)ueiorum  adslanl  duo  si- 
gna  ,  i!^.pollinis  unum  ,  iVjinervae  alterum.  Hoc  opus  exa- 
ratura  ,  atque  marmore  fuit  scdljjtum  a  Fratre  loanne  Mon- 
lursulo  Servita  fiorenliuo.  Girdiuaiis  Eembus  Sannazario 
fafuiliaris  tumulo  hoG  superaddidit  carmen  : 
Dci-  sacro.  cineri.  /lores.   hic   ille.    Maroni 

Sincerus.    Mnsa.  proximns.   ut.    tnmnlo. 

Aiqne    haec    salis    de  Pausily|'0  ,    eius  deliciis  >  dcque 
Sanna7,arii  sepulchro. 

C  A  P  13  T     YIL 

JJescrihitvr  Crypta  Neapol/tana  :  de  J^irgilii  Maroni^ 
sepulchro  ,  de  aqiiis  mineralibus :  de  imulu  3Iegarii  > 
de  i-Ula  ylntiniana  ,  de  rure  Aremdano  ,  de  Plaga 
Plj}f}pica  5  deque   liegia   Villa. 

tr,nu  Heipa.  Ad  cryptam  minc  accedimus  Puteolanarn  ,  sive  Nea^, 
Utj«i.  polilanam  ,  ad  immane  anlrum  Romanorum  pcieniia  eX' 
citatum  ,  et  post  tot  saeculornui  longaeviiatem  adhuc  ex- 
tans  ^  quin  meliorem  in  staiuiu  nunc  redactum  ,  nihil 
ob^tantibus  assiduis  niolibus  lerrcie  -,  et  Barbarorum  coU 
Juvie,  lloc  unum  aiitiquiialis  nionumentum  tolius  Roma> 
ni  imperll  cuilibtt  excilat  admirationcm  cum  ad  cam  ej- 
cjvatubim   cr-^T)lam    sumplns   j^ierm.igni   adliiblli   fucre. 

iNon  juocul  a  descrlplo  Sinnazarii  sepulchro  est  ea  , 
de  qua  ioquimur.  Quo  vero  tempore  florebant  urbes  Nea- 
poiis ,  atque  Cumae  ,  quarum  unaquaeque  pro  loci  op- 
portunilate  laLissimum  commercium  exercebat  ^  hinc  ma- 
re  aut  naviganduin  ,  aut  Pgusilyjjsnus  viatoribus  mons 
eral  ascendendus  j  inde  factum  ,  ul  illum  perforariht  , 
quo  mercaluram  liberius  commodiusqne  cxercerent,  viam- 
Quc  rcdderent  brcviQrejn.  Huiyscc  vero  specus    origo  esi 


23r 
aileo  vetusta  ,  ut  ea  nonnulHs  scriptoribus    sexcentas    re- 
neriundi  ,  et  excudendi    labulas    ansam    praebuerit.     Hoc 
unura   satis  dictu  est  ,   Strabonem,  Senecam,  aliosque  au- 
ctores  illius  raeniionem  fecisse.  Qnorum  quidam  a   Basso, 
alii  a  L.   Lucollo  apertam  esse  scripserunt.    Illam    reapse 
Cocceium  architectum    M.  Agrippae   iussu  ,     qui     Tiberio 
imperante  vixit  ,  excavasse  auctor  est  Strabo  lib.  V.  Geogr. 
eiusque  sententiam  virorum  erudiiorum  plerique  araplexa- 
ti  sunt.   Strabonis  aevo  eam  babebat    latiludinem  ,     quae 
onusta   iumenta,  et  adverso  itinere  gradientes  currus  ad- 
mitteret ,    illuslrabantque    aditum    superne  per    Fenestras 
iramissa   lumina  ,   ut  scribit  idem.  Hinc  ipse  auctor  Agrip- 
para  Augusti  generum    narrat  a   Cocceio  architecto    duas 
effodiendas  cryptas  iu  agro   Puteolano    curasse  :     quarum 
prima  ab  Averno  ad  Curaas  viatorem  ducebat ;  altera  per 
13aias  «'^t  vsxv  iroXiy  ^  ad.  novam    urbem.    A  Strabone    indi- 
canlur  ipsae  Baiae  ,  non   vero    Neapolis  ,  quae   semper    a 
scriptoribus    scripta   reperitur   Ni^tTroAu.  Ex  auctoris    textu 
hanc   cryptam  a  Baiana  differenlem  ab  Agrippa  extructam 
fuisse  elucet ,  quaravis  haec  depressior  fuerit  a  principio, 
et  viatoribus    satis   incommoda, 

Lumina  insupcr  a  Strabone  descripta  nonnisi  post 
longiorem  aetatem  aperta  fuere  ,  eaque  nonuisi  duo  ,  ut 
adhuc  videre  est.  x\unaei  vero  Sentcae  terapocc  obscu- 
rissimum  per  cryptam  erat  itcr  :  narrat  enim  ipse  ad  Lti- 
cilium  scribens  epist.  LVll.  lib.  VII.  Cum  Baiis  debc' 
rem  Neapolim  repptere  ,  facile  credidi  tempestatem  esse  , 
ne  iteium  navem  experirer.  Sed  tantum  luti  tota  via  fint.^ 
nt  possem  videri  inhdominus  navigasse.  Totum  athJetarnni 
fatum  mihi  ilLo  die  perpetiendum  fuit.  A  ceromale  nox 
aphe  excepit  ,  in  crypta  Neapolitana.  NihiL  ilio  cc.rcere 
Longius  ,  nihil  ilLis  faucibus  cbscurius  ,  qnap.  nobis  prae- 
stant ,  non  ut  per  tenebras  videamus  ,  sed  ut  ipsas.  Cete- 
rum  etianisi  locus  haheret  lumen  ,  puLvis  anferret.  Tn  a- 
perto  quoque  res  gravis ,  et  moLesta.  Quid  illic  ,  uhi  m 
se  i'olutatur  ,  et  cum  sins  ullo  spiramento  sit  inclusus  in 
ipsos  ,  a  quibus  excitalus  est ,  recidit. 


:S32 

Huoc  Senecie  textum  Lipsius  concillare  ciim  Stra- 
bone  cupiens  ,  ea  lumina  ,  scribit  ,  obslructa  ,  vel  negle- 
cta  fuisse  Senecae  aevo  ,  qui  Nerune  imperanie  vixit-  Ve» 
rum  videlur  Strabonem  recle  tlixisse  ,  cum  cryplii  suo 
tempore  lumina  passiin  babuerit.  Scbaslianus  enim  Barlo- 
ius  Thermolog.  Aragon.  part.  II.  pag.  17  el  seqq.  hanc 
grapbice  describit  ,  et  quatuor  luuiina  ,  vel  fenestras  ,  ab 
oriente  duas  ,  duasqne  ajias  ab  occidenie  b.ibuisse  semper 
ait ,  qmmvis  in  j)raesentiarum  duas  tautum  contineat  • 
duaeque  eliam  eiusdem  Bartob  aevo  aderant  ,  aique  iiae 
qnidem  opplelae  ,  nt  ex  vestigiis  ,  quae  supererant  ,  agno-; 
scebalur.  Easdem  fortasse  quoque  oppletas  Senecje  tem? 
pore  fuisse  crediderim  ,  quamvis  vix  paucum  inletcidit 
spalium  a  Strabonis  aevo  ,  cum  crypiam  hanc  carcercm 
veiati  obscurum  describat. 

Vernm  id  quod  mngis  SL-necae  occasioneni  praebuit 
cryptam  carcercm  appeilandi  ,  fuisse  videtur  illud  ,  quod 
scribit  ,  tum  tempestatern  esse  ,  nempe  tcmpus  pbivior 
sum  ,  el  propterea  coelum  nabilum  ,  et  obscurutn.  <^uid 
igitur  de  crypla  eo  lempore  ?  nonn,e  obscurissimiRm  e^sse 
dicendam  ,  ut  prrioubim  quoque  possunl  facere  nunc 
lemporis  ilH  ,  qui  coe!o  obnubilo  per  illam  iter  instituunt. 
His  adde  tandem  ,  quod  eiusdem  Senecae  aevo  ea  crypta 
essel  salis  humili'i  ,  angusta  ,   et   perfectus  carcer. 

Praeter  baudatum  Strabonem  ,  et  Seiiecam  huiusce 
cryptae  facit  etiam  inentionem  Petronius  in  Fragmentis 
edit.  Burmann.  pag.  870  boc  n\o do\  SatiS  constat ,  eos  nisi 
inclinatos  non  solere  traiisire  cryptam  Neapolitanam.  Vbi 
viJe  quneso  quam  bcne  concordat  Petroniana  aucioritas 
rum  citatis  ante  textibus.  Ilorrendum  profeclo  fuisse  ar- 
bitror   bunc  locum,  atque  immane  antrunj. 

Haec  aulem   crypta  fuit  a  principio  satis  hunailis  (ij, 


(i)  Dignura  rLservstu  cst  ,  vctiistissimam  cryplae  formarn  ^ 
ci  nkiliidiiie.ii  fiiisse  s.itis  a  priicsciili  Jiffereiilcin  :  nain  eadem  , 
proiit  cs  siipra  allato  Senecae  tcslii  appaiet ,  perfcclus  orat    car^ 


233 

ut  \ix  hastaliis  homo  super  equum  transire  posset.  Ea 
])Oslinodura  ab  Alphonso  Aragoniae  I.  Rege  excavata  esl, 
cl  lalior  effecla  ,  et  passim  aditns  superne  per  fenestras 
adlecLus  immisis  Iiiminibus  ,  quo  viatorii)as  daretur  iter  , 
ne  per  lcnebras  commearent-  Petrus  vero  Tolelarius  Nea- 
poblanorum  Prorex  cum  urbem  Puteolos  motu  terrae 
partim  excisam  restaurasset  ,  altiorem  fecit  ,  et  quadrato 
siiavit  lapide  ,  atque  ita  evasit  viatoribus  commodior. 
Adest  in  cryptae  niedio  Beatae  Mariae  Virgini  sacellum 
dicatuni ,  ubi  lumen  diu  noctuque  inira  ipsius  caucellos 
adest ,  quo  commodius  viatoribus  iter  ostcndatur.  Haec 
tandem  crypla  a  Carolo  III.  Borbonio  Hispaniarum  Rege 
fuit  pluribus  in  locis  restaurata  ,  et  iterum  meliorem  iii 
slatum  redacta  adiunclis  stralis  silicibus. 

Ante  cryptae  ingressum  ex  parte  Plagae  Olympicae 
ia  ipsius  montis  visceribus  visitur  aquaeductus  JNeapoli- 
lani  pars  ,  qui  aquas  Baias  ferebat.  Hic  yero  in  duos 
seiungebatur  ramos ,  primum  qni  aquam  Pausilypum  ad 
Pollionis  ,  et  Luculli  villas  :  alter  qui  Puteolos  ducebat  , 
uti  ex  ipsorura  ruderibus  videre  est. 

Extra  iam  descriptam  Neapolitanam  cryptara  dnae 
adsunt  viae  ,  quariim  una  ad  Anianum  lacum  viatorem 
fert  ,  altera  Puteolos  prope  mare  ,-  haec  via  Aot-rt  dicitur 
ab  antiqua  omnino  diversa  ,  qua  per  raontes  Neapoli  eun- 
dum  erat.  Haec  vero  Nova  via  aperta  fuit  a  Parafano 
Ribera  Neapolitano  Prorege    regnum    administranle    anno 


«er  ,  diim  satis  dcpresslor  eral  ,  ut  ^dliuc  ex  rolarum  cognoscitar 
ab  uiroqiie  latcre  vesligiis  in  ipsis  parielibus  ,  qiiae  restant  su- 
|»ra  crjptae  allitndinem.  Adhaec  visilur  adlaic  acdicula  puta  nn- 
tiquorum  Clirislianorum  opera  elaborata  ,  et  tabula  in  ipso  pa- 
liele  depicta,  Ipsa  procul  dubio  per  eam  tempcstatem  erat  in  eius- 
dem  «Typlae  pl.iiio  :  at  vcro  temporis  progressu  (acfum  ,  ut  ea- 
dem  crypta  ,  qiiae  satis  depressa  erat  ,  excavata  fuerit  ad  eata 
allitudinem  ,  quae  nunc  est.  Crediderim  eliam  vefnsto  aevo  viaia 
fniise  sntis  altam  ,  et  sequiori  depressao»  verius  Plagam  Oljrmpi- 
«ara  ,   ut  adbuc  reslat  pars. 

T.     L  -  3i 


234 

JMDLXVIII.  Hinc  ea  via  d'cta  fuit  Rivera.    Adest    lapss 

extra  ciyplain   in   bivio  eo   loco,   ubi   dicitur  l'  Epitajfh. 

Haec  auiem   via  Nova  amoenis.sima  est  hodiedum    , 

qua   per  Ba!neo!anam  regionera  ,   vulgo  i    BagnuoH    Pu- 

teolos  itur.  Scbaslianus  Bartolus  Tliermol.   Aragon.     lom. 

If.  pag.    100   luiius   viae  mentionem  facit  hoc  modo:  ^gc^r 

iste    apud    incolas     tripHci     nomenclatnra     dis-tingninir. 

Etenim  pars  rjuae   mare  attingit ,    dicitur  li    BagnuoH  : 

(juae  vero  Antiniano    subiacet  ob   lapidum  fodinas  di- 

citur   Soccavo  ^    tertia   inler  has   media  ,    in  quam  cryp- 

tae  NeapoHtanae  aperiuntur  fauces  ,    Fuori  Grotta  ap- 

pellaiur.    Ex  hoc    loco  uemjje  extra    cryplam    incipiebat 

■  vetusta  via    Puteolana  nunc    impervia  ,'   quae    per    Ania- 

num  lacum  ,  inde  per  Leucctgaeos  colles  ,  landem  ad  Pu- 

teolos  [)erveniebat- 

\AQVi.\  Baitoliis  ibidem  in  hac  Balneoiana  reglone  octo 
enumerat  balnea  ,  quorum  primum  est  S.  Germani  '$>u- 
datorium  ,  de  quo  infra  agemus  lib.  IV.  c.  4  in  x\niani 
Lcus  litore  posiium.  Akerum  cui  nomen  BuUae  balneum 
iu  collibus  Leucogaeis  :  tertium  Astruni  ^  quod  a  loco 
noraen  desumpsit :  quartura  Foris  Crj-ptae  ^  quod  extat 
in  radicibus  Pausilypi  montis  extra  cry^itam  Neajjolita- 
nam.  Quintum  luncarae  non  procul  a  proxime  dicto  : 
sexium  Plagae  ih  ipsa  B.iincoliina  reglone  haud  procul  a- 
niaii  e  Nesidis  regione-  Septimum  Petrae  prope  Plagam: 
octavum  tandem  Colaturae  ibidem.  Balneum  Foris  Qrjp- 
tae  scribit  idem  auctor  pag,  114  fuisse  satis  magnificura 
etiam  apud  antiquos  ,  ut  ex  ruinis  ,  qiiae  restant ,  vide- 
re  est ;  nam  parietes  iuterno?,,  ait  ,  adhuc  structurae 
elegantiam  servare  ,  et  praeter  laterum  muros  ,  quatuor 
pilas  ad  fornicem  sustentandum  erectas  cerni. 
^'.'fii'£ir*  Celeberrimum  ,    atque   pervetustum   monumentum   , 

qnod  servat  adhuc  Nea|)olis  extra  cryptam  ante  descrip- 
ptain  ,  est  P.  Virgilii  Maronis  insigne  sepulchrum  ,  de 
quo  heic  nonnulla  dicends.  Is  natus  est  Cn.  Pompeio  Ma- 
gno  ,  et  Licinio  primum  Coss,  Idibus  Octobr.  in  pago  , 
qui  Andes  dicitur,  quique  parum  a  Mantua  distatbat.  Hic  a 


235 
natura  fuit  auctus  tanta  mentis  gralla  ,  ut  cum  ad  poe- 
slm  factus  videretur  ,  longe  alios  antiquitatis  celebres  su- 
perarit  poetas.  Hinc  plura  scripsit ,  praesertim  i^neidum 
iibros  XII-  Bucolicam  ,  et  Georgicam  (i)  ,  quae  usque 
ad  nos  pervenere.  Ipse  testamento  sua  opera  cremandum 
iusserat ,  sed  ne  tanta  monumenta  pessimi  irent,  vetitum 
fuit.  Anno  vero  aetatis  suae  Lil.  ut  ultimam  iEneidi  im- 
poneret  manum  ,  in  Gracciam  perrexit  :  hinc  iter  aggres- 
sus  ,  Athenas  pervenit.  Parum  ibi  cst  moratus  y  languo- 
rom  enim  nactus  ,  quem  non  intermissa  auxit  navigatio; 
tsndem  Brundusium  advenit  ,  ubi  paucos  post  dies  obiit 
X.  KaL  Octob.  Cn.  Plautio  ,  et  Q.  Lucretio  Coss.  Vi- 
vus  Tuccam  amicum  rogaverat  sua  ossa  Neapolim  tran- 
sferri  ,  ubi  diu  fuerat  otiatus  ,  et  extrema  valetudine  hoc 
ipss  suo  sepulchro   dist^^chon  apposuit  / 

Mantua  me   geniiit  :    Calabri  rapuere  5   tenet  nunc 

Parilienope  :    cecini  pascua  ,  rura  ,    duces. 

Translati  intermi  iussu  Augusti  eiusdem  cineres  ,    proiit 

praeceperat ,  Neapolim  ,  et  conditi  fuere  prope  viam  Pu- 

teolanam  intra  secundum  lapidem  (2)  supra  montem  Pau- 


(i)  Hoc  opus  Georgic,  nempe  Neapoli  exarasse  Virgiliutn 
eoT^slal  :  ipse  enicn  septennio  in  hac  urbe  ingenuas  didicit  aries  , 
afcjue  licic  confecil  ,  ut  ipse  lestulnr  in   fine  Georg. 

JUo   Firgilium  me  tempoie  dulcis  nlebat 

Parthenope  ,  siudiis  Jloreniein  ignobilis  oti, 
Vnnm  he.c  rnecum  ,  lector,  advertas  volo  ,  Cl.  nempe  Martnrcl- 
liiiui  Thec.  Giilam,  loni.  U.  png.  yoS  ubi  poeta  canit  Jsnobilis 
Oti  ,  nescio  qiia  dcineiilia  captum  fuisse  ,  ul  scribat ,  hanc  otio- 
sam  nrbem  ,  cl  uhi  ingeniiae  artcs  ,  et  stiidia  quarn  maximeco- 
lcrcntur,  iiilellexisse  superslitiosam  .,  quasi  oh  superslitiones  , 
aique  ubl  magicae  cdocerciitur  artes.  Hiiic  ipsum  poetam  rna- 
gtuii  celehrcm  ,  et  Neapolitnnae  cryptae  auclorem  fuisse  narrat, 
Piura  alia  magnifica  opcra  ab  eodem  arlc  magica  fuissc  confeeia 
scrihit.  Practcreo  nonnuilas  alias  gerras,  qnas  pneriliter  enarrat 
celcroquin   dottissimus  Ellenisfa.   Capiti   elleborum  .' 

(2)  Clueriys  Ilal.  Anl.  lib.  IV,  c.  3  supra  illos  Sialii  vcr- 
S  1$  :  En  «gomet  etc.  paulo   posf.   vers.   yy  ^ubiungil: 


236 

silypum.  Eius  sepulchrum  veluti  templurti  antlqui  vene- 
rati  faere  ,_  et  praecipue  ^tatius  nostras  ut  canit  ipse  lib. 
IV.  Silv.  0.  4  V.  5i  Hoc  monumentum  ,  cuius  hodie 
pars  restat  ,  parvae  aediculae  octagonae  opere  conc;Hnc- 
rato  formam  praesefert  ,  fornicis  instar  ex  ipsius  montis 
lapidibus  ,  interius  latae  paimos  XVIII.  altitudine  vero 
XVI.  circiter.  Restant  adhuc  circum  quidam  loculi  duo- 
bus  spiraculis.  Quin  imo  a  nostris  patriis  scriptoribus 
stulte  memoriae  proditur  ,  usque  a  Reparatae  Salutis  an- 
no  MCCCXXVI.  in  medio  ex  inarmore  urnam  adfuisse, 
quae  cineres  ,  atque  ossa   poetae  servabat. 


Haec  ego  Chalcidicis  ad  te  ,  Marcelle  ,    sonabam 

Littoiibus  f  jractos  iibi  p^esvius  egei-it  iras. 
haec  scribit  :  En  ut  diserte  tesialur  ,  sub  p'esvio  ,  sive  fesu- 
\'io  monte ,  t^ui  ab  orientali  urbis  parte  est  ,  J^irgilii  fuisse  mo- 
numentum  cum  templo  apposiio.  Et  paulo  post  subiuiigit  :  JVo- 
iandum  autem  maxime  quod  Statius  ait  ,  se  liius  secuium  ,  et 
in  lito^-e  magni  tumulis  adcantasse  magisiri  ,  sedentem  in  mar- 
gine  templi  eius  :  non  vero  per  iugum  montis  ,  neque  per  lilus 
iendebat ,  sed  introrsum  per  cijptani  Neapolitanam.  Isque  JN^ea- 
polini  aiitiqnam  ponit  ,  ubi  nunc  est  vicns  S.  loannis  a  Tedu- 
cio,  et  Virgilii  monumentitm  collocat  es  ea  parte  contra  sciiplo- 
n\M   coinniunem  opinionem. 

Virgilii  ossa  Neapoli  ad  secundum  lapidem  tumulata  fuisse 
ad  unura  omnes  clamitant  scriptoies.  Donatus  Gramraatitus  in 
hniusce  poelae  vila  sic  aii:  Poluit  eliam  sua  ossa  Neapolim  tran~ 
sferri ,  ubi  diu  ,  et  suavissime  vixeint  .  •  .  .  .  Translata  igilur 
iussu  Jlugusii  eius  ossa  prout  siatuerat  ,  NeapoUm  Juere  ,  sepnl- 
taque  via  Puteolana  intra  lapidem  seeuudum.  Et  D.  Hieronjmus 
1'1).  lll.  in  Cliron.  ^usehW  s\c  e\.iiimsi:n\iS,\\.  :  yirgilius apud Brun- 
dusium  moritur  Sentio  Satuinino  ,  et  Lucretio  Cintia  Coss.  Ossa 
eius  Neapolim  translaia ,  in  secundo  ab  urbe  mUliario  sepeliun- 
iur  iiiulo  isiiusmodi  ,  Maniua  me  gennit  eic.  Quum  moriens  ipse 
diciavenit.  At  liisce  haud  obsiantibus  auctoritatibus  iMartoreUius 
Theca  Cal.  tom.  II.  pag.  679  solidis  probat  argumentis  ,  boc 
sepulchrum  non  pertinuisse  ad  Maronem  ,  sed  ad  Partbenopetn 
ipsam ,  ailque  nostros  patrios  scriplores  cuiuscunque  auctorilatis 
iidein  fuorint  ,  ad  unum  omnes  errasse. 


Quamvis  autem  Patril  scriptores  unanimiter  hoc  Ma- 
ronis  nacnumentum  eo  in  loco  conlocarint,  taraen  recen- 
tium  auctorum  opinio  est  alia  ,  neque  hoc  sepulchrura 
ad  V^irgiliiim  ,  sed  communiter  ad  aliquam  familiam  po- 
tius  pertinuisse  asserunt ,  cu.m  ex  fabricae  conslructione 
satis  luculenter  eruatur  varios  loculos  ad  cineres  immit- 
tendos  habuisse.  IIoc  profecto  Maronis  sepulchrum  esse 
debehat  super  viam  publicam  ,  ut  scribunt  veteres  cita- 
ti  auctores.  Nulla  hoc  locq  viae  antiquae  pars  restat,  ne- 
qu€  heic  via  isthaec  fuit  unquam.  Hoc  sepulchriim  etiam 
magnificum  esse  debebat  ,  cum  iussu  Imperatoris  Augu- 
sti  fuit  erectum  :  huiusce  nunc   nulla  superest  pars  ,   ne-  ^ 

que  ubinaiu  fuerit  proprie  situm  ,  per  auclores  constat. 
Reicienda  est  igitur  communis  omnium  nostrorum  opi- 
nio  ,  qui  Virgiiianum  seputchrum  eo  loco  posuerunt.  CJ. 
Canonicus  lorius,  Guida  di  Pozzuoli,  edit.  Neapol.  1822 
hanc   etiam  opinionem   est  secutus. 

Ex  Martiale  insuper  compertum  habemus,  Virgilium 
Neapoli  villam  habuisse  non  procul  forsitan  a  suo  mo- 
numento  ;  hanc  Silius  Italicus  postea  possedit  ,  ut  canit 
Martialis  lib.  XI.  Epigr.    49  hoc   modo  : 

Silius  haec   magni  celehrat  monumenta  Maronis, 

lugera  facundi   qui    Ciceronis    habet. 
Haeredem  ,    dominumqiie  sui  tumuliqne  ,    larisque, 

Non  aliujn  mallet  nec  Maro  ,  nec  Cicero. 
Et  in  hac  certe  villa  estremum  obiisse  fatuni  hunc  Si- 
lium  commemorat  Plinius  lib.  III.  ep.  2  his  verbis:  Si- 
lius  Jtalicus  in  Neapolilano  suo  inedia  vitam  finisse : 
et  paulo  post  snbiungit  ;  Multum  uhique  lihrorutnj  mnl- 
tum  statuarum  ,  multuni  irnaginum  ,  quas  non  habe- 
hat  modo  ,  verum  etiam  venerahatur  :  f^irgilii  anis 
omnes  ,  cui  natalem  religiosius  ,  qnam  suum  celehra- 
bat.  Neapoli  maxmie  ,  ubi  monumentuni  eius  adire  , 
ut  templnm  iolebat.  Capacius  tandem  hanc  villam  Pa- 
ulcidem  ,  vel  Patrusculum  appellat  Hist.  JNeapol.  lib. 
II.   c.  2. 

Ad  Echiae  promontorii  radices  ,   quod  parum  a  Pau-  ^''""i^"'"' 


£33^ 

silypo  distat,adsunt  duae  aquarutn  scaturigines  a  Neapolita- 
jiis  celebratae.  Vna  est  in  regione  S.  Luciae  ad  orientem  , 
qui  locus  urbis  est  amoenissimns  ;  ea  aqua  sub  Sulphu- 
reae  nomine  salutatur.  Haec  colore  nitidissinio  ,  sapore 
sulpliureo,  efc  acidulo  est.  Ea  autem  a  inedentibus  plu- 
ris  aestimatur,  et  aegrotis  magno  est  remedio  ,  et  apta 
ad  plures  infirm:tates  curandas.  Neapolitani  aestate  hae 
utuntur  medicorum  consiho.  Altera  ad  occidentem  es6 
aquae  scaturigo  ,  quam  vulgo  appellant  Acqiia  Ferrata^ 
quae  ab  alterius  dffert  colore  ,  cum  non  sit  adeo  nitida 
ac  illa  5  tendatque  ad  albedinero.  Totn  auteni  ea  regio 
sub  EcJiia  promontorio  fuit  ,  non  procul  a  Castro  Lu^ 
cuUano, 
w5;s>"»  '""  E  regione  Echiae  promontoril    parva    adiacet  insula 

*  Megaria    (i)  nomine,  nunc   Castelio  delt  Ovo,  Ea  etiam 

Salvutoris  insnla  fuit  dicta  ,  quippe  ciii  ibi  monasterium 
cum  Ecclesia  fuit  dicata  ab  Athanasio  Neapolitano  F.pi* 
scopo.  Hodiedum  haec  appelbtur  Castello  delV  Ovo  , 
quia  ibi  arx  sit  munitissima,  quae  urbem  ex  mari  de- 
fendit  ^  et  Iioc  nomen  servyt  forsitan  ab  ovi  figura,  quae 
ta]is  repraesentatur.  In  hanc  insulam  parvenisse  quon- 
dam   D.  Patriciam   (i)  narrat  historia.  Hicc  enim    Con- 


(i)  Cl.  Mazochius  de  Eccles,  Nenp.  pig.  220  Punicum  110- 
men  hoc  esse  ait  ,  vel  Hebraeum  ;  hinc  Magar  iuxta  eundern 
liabilaiionem  significal.  Martorellius  vcro  Thec.  Calam.  tom.  II, 
pag.  353  hanc  Megariae  ,  vcl  Megaliae  a  Phoenicia  voce  deriva- 
tam  esse  autumat,  quae  quideni  vox  ^i/cem  significat  ,  eo  quod 
insiar  falcis  mari  curva  insidcat.  Hiuc  luxta  eundein  eliam  St«- 
tiura  ciiroa  dicchalur  ,  qui  Silv.  libj  II.  c.  a  v.  80  de  ea  sic 
canit  insula  ; 

Ouaeque  ferit  cuivos  exserta  Megaria  Jluctus, 

(a)  Quo  tempore  Patritia  Neapolim  pervenerit  ,  haud  con- 
stat.  Dubitandum  vcro  ,  an  isthaec  Costantitji  Magni  ncples  fue- 
rlt,  an  alterius  Constanliui  ,  duni  per  eiusdera  Divae  Acta  haud 
liquet  ,  neque  uUa  occurrit  menlio,  Quando  Neapolim  pervenit , 
noiidum  esisteh.il  Basilianorum  monasteriuni  ,  nara  eo  tempore, 
quo  Costaniinus  impcrabat,  noadam  Uic  Basilianorum  o^lo    ex- 


1 


r.39 
stantlni  fuit  neptes  ,  quae  e  Constantinopoli  in  Ttaliam 
pervenit  ,  et  INeapolim  inde  ,  quo  ea  inviseret  loca  ,  et 
in  banc  insulam  velut  in  solitudinem  se  contulit  ,  ut 
yitim  a^eret  sanctiorem-  ...       .„ 

h  regione  msuhe  Megariae  super  Flagam  Uiympi- 
cam  ,  vulgo  Chiaja  adsurgit  villa  Antiniana,  nempe  y//2- 
tignano  a  Capacio  memorata  Hist.  Neap.  lib.  11.  c  o. 
Sunt  qni  putant  ,  hanc  villam  nomen  accepisse  ab  Ania- 
no  lacii  ,  quod  slt  contra  ipsum  :  hinc  quidam  derivant 
Antinianum  ab  htt  ,  contra  ,  quippe  cum  haec  sit  con^- 
tra  Anianum  hcum  sita.  Sed  haec  derivatio  haud  mihi 
arridet  :  dicendum  potius  arbitror  ,  eandem  noraen  usur- 
passe  ab  Anionio  Punormita  ,  qui  ibidem  Academiam  ha- 
buit ,  eandenique  auctam  a  loviano  Pontano  ,  ut  scribit 
Galateus  epist.  ad  Hieron.  Carbon.  Ex  dialogo  Pontani, 
cui  nomen  Antojuus  ,  id  confirmatur  ,  ubi  iugiter  men- 
tionem   de  Porticu  Antiniana  facit ,    quae  pars   emsdem 

Prope  Antinianam  villam  adsurgit  alia  Arenulana  no-  rus. 
mine  ,  vulgo  /'  Arenella  ,  locus  satis  celebris  aeris  salu- 
britate  ,  et  villarnm  frequcntia  nobilis  ,  et  non  procul  a 
Neapoli.  Locus  hic  a  loanne  Bnptista  Porla  nomen  de- 
sumpsit  ,  qui  heic  villam  possedil  niagnilicam  ;  unde  po- 
stea  nomen  eidern  loco  factura  ,  le  clue  Porle.  Nihil  lieic 
nieraorem  fructus  cuiuscunque  sapori^,  et  gt^neris,  tot  de- 
hcjas  ,   alque  villas   in   eo  loco   sitas. 

Super  Plagam  Olympicam  via  eiusdem  uominis  adest  ^''°pi^^'^'"" 
sillce  sirata  ,  et   uibis  amoenissima.  Ibi  enim  passimadsunt 
tot  publici  foates  ,  tot  domus  ornatissimae,  totque  templa. 
Praetereo  piscosum  mare  piscibus  exquisitis  abundans,  mitto 
vicini  Pausilypi  adspeclum.  Isthacc  nobilissima  via   a  Du- 
ce  Medinae  Coeli  Caroli  II.  vices  gerente  anno  MDXCI!. 


lab.Jt  ;  dice.nduiTi  forlasse  D.  Pdlriciatn  posleriori  tempore  Nca- 
poliin  coininigrgsse.  Vidcsis  quae  scutit  Sabaliiiius  Kalcud,  Nca- 
pol.  tom.  1.  png.  84  et  seqq. 


resiaurata  ,  et  in  tnellorera  formam  fait  redacta  ,  ut  pa- 
tescit  e  lnpide  publico  secus  viam  apposlto. 
Viit»  Regia.  Secus  viam  Olympicam  adsurgil  nobilissim!}  villa  Re- 

gia  ,  nempe  Villa  Reale  aedificaia  anno  MDCCLXXX. 
regnante  Ferdinando  I  Borbonio.  Hac  nihil  amoenius  est, 
sive  aerem  ,  sive  locum  specles ,  quura  prope  Paysilypa- 
niim  sita  sit  promontorium,  sive  artera  ,  cum  tot  salien- 
tes  aquarum  fontes  ,  tot  statuae  liunc  nobilissimum  ornent 
locuui.  Praetereunda  haud  est  illa  statua ,  quae  in  yillae 
adsargebat  niedio  ,  et  praeterilis  aniiis  maximum  ornabat 
fontem ,  quaeque  usque  ad  annum  MDCGGXXV.  heic 
stetit ,  sed  nunc  sapientissiini  Regis  Francisci  I.  Borbonii 
iussu  in  Regio  adsurgit  Myseo.  Haec  Dirces  fabulam  rs- 
praescntat. 

Hoc  sculptu  rae  veteris  marmor  antiquissimum  existi- 
Tnalur  ,  cuius  fortasse  menlionem  facit  Plinius  Hist.  Na- 
tur.  lib.  XXXVL  c.  5.  Hoc  mOnumenlnm  Imperator  Aq- 
toninns  Caracalla  ex  Rbodo  Rom.Tm  adsportavit  :  eiusque 
meiDoria  omnino  deperdita  erat  ,  cura  sedenie  Paulo  lil. 
Roraano  Poniifice  ,  a  Cardin.  Farnesio  erutum  ,  et  ia 
ejus  aedibus  fuii  coulocatum.  Auno  vero  MDCCXCI.  Ro- 
ma  Neapolim   advectum. 

Hiicienus  de  Crypta  Neapolilana  ,  de  Marouis  tumuf 
lo  j  vicinisque  loci§. 

C  A  P  U  T    VIII. 

Descrihitur  S.   lanuarii  exlra    moenia 
Coemeterium    ( i  j . 

Inter  vetustiorum  aedlficiorum  rudera,  quae  supersuQt 

(i)  Haec  loca  generaliiii  loqueiido  coinpcllata  fuere  a  priseis 
Kcdesiasticac  historiae  scripioribus  diversis  nominibus.  Termilia- 
Bus  ad  Scap.  c,  3  ea  loca  ^reas  ,  vel  Sepiilchrorum  Areas ,  et 
,/trenaria  vocai.  Er  Aclibus  vero  S-  S-ebrtstiani  c.  \i  dicuiilur3/«r- 
lyntrn  C^n£^i/ia.  Htjdieduui  nau  al  o  appellaotur  nouinc,  quam  valgs 


2^1 

^dlHicdiiTTi  ,   non  nltimiim  aestlmandum   arbitror  S.  lanua- 
rii   extra  moenia  Coemeterium.   Lociis  hic   vulgo  salutatur 
le    Catcicombe  di  S.    Gennaro  ^  quippe  quod  oliin  eo  lo- 
ci  dicata  ipsi  fuit  Ecclesia  sub  eiusdem  nomine.  Primum 
omnium  iuvat  advertere  varias  fuisse  ,  quoad  ipsum  spe- 
cfat  ,   auctoium  opiniones  ,  ut  iam  adnotavimus.  Cura  e- 
uim  non  solura   INeapoli,    veriim    etiam    Romae    praeser- 
tim,  aliisque   Ilaliae  opidis  suljterranea  islhaec  reperiantur: 
divcrsae  ea  de  causa  diibio  procul  fuere  scriptorum    opi- 
niones.   Sunt  qui  .putant  Roraana  Coemeteria  a    terapore 
j)rope  immeraorabili  fuispe  excav&ta  ,   quo   lofum   ad  aedi- 
fieia  construenda  et  pubbca  ,   et  privata  extraherent  clves: 
eaque   in!>uj)er  loca   lemporis  progressu,  et  Christiauorum 
luiic   noya  introducta   Rehgione  ,  tt  ethnicis  Imperalorlbus 
in   ipsis  saevienlibus  fuisse   iisdem  veluti   lutas  ,   firraasque 
mansiones  ,   et  Ecclesias  ,  quo  sacra  peragerent  ,    et  Mar- 
tyrura   praesertim  sepulchrela.  Nos  interiin    baec    antra   , 
et  Cimmeriorum  sedes  ,   et  Daedaleum     Labyrinlhum    A- 
riadnaeo  adhaerentes  filo  describemus. 

Re  quidera  vera  Cl.   Alexius  Pelliccla  in  opere,  quod 


Caldciimbae.  Bulengerus  de  Templis  lib.  III.  c.   a^  de  ipsis  sie 
serHionein  instiluil  ;   Coemeteria  Christiani  veter.es  vocarnnt  Are- 
ixarias  ,    et  Cryptas  ,  Catacumbas  ,  vel  Catatumbas  ,  ei  ^renasj 
Idem    ait   Bollandus    tojn.    II.    Februar.   in  S.     Soter.     paragr.   3 
pag.    58c).  Coemeterium  vero  a  KotfAixoi ,  dormio  ^  luide ;  Koiyririri- 
piov  ,   locus  n«mpe  dorraitionis,  figura  a  dormientibus  desumpta. 
Mazochius    vero    in    Kal.  Neap.  tom.    III  pgg.    898    longani 
ciara^U  Diatribam ,     in   qua   vocem    ad    Catarumbns    disquirit  : 
pfimum  huius  vocis  etjmon  afferl  ,   aitque  ipsam  a   Kjfry. ,  secun- 
dum  ,  et  KiJapT)    derivare,    quae   vox  apud  Graecos    navis    sonat. 
Hinc  est ,  subiungit  Cl.   auctor  ,  ut  quo  teujpore  Chrisliani    pri^ 
Uium   SS.  Apostoloruin  Pelri  ,  et  Paub   corpora   in  Callisti    Coe- 
melerio  invenerunt  (  nui  locus  erat  iusta  Naumachiam   )    Chri- 
si^ni  vocem  hanc  ad  Catacumbas  efformarint  quasi  iuxta    naves. 
Norunt  omnes  ,   Latiares  auctores,  hanc  Cyinhae  ,     nempe    navis 
%oeem  saepe  usurpasse  ,     et  etiam   Cumbam    dixisse.     Mazochius 
ibidem  Avieui  pi3£la&  iocum  affert  ad  iioc  probandum. 


^42 

iMscri[)sit  De  Ecclesiae  Christlanae  Polilia  torn.  IV.  eru- 
ditissiuiam  elucubravit  Diatribam  ,  in  qua  Neapolitani 
Coemeterii  accurate  ,  et  diligenter  historiam^  et  topogra- 
phiam  descripsit,  Is  enim  ea  loca  quondam  a  Cin^me- 
riis  (ij  excavata  fuisse  (  quae  gens  Gumanura_,  Baianum-^ 


(i)  Laudalus  Pelliccia  in  citala  Diatriba  affirmat  ,  liosce 
Cimuicrios  aiitiquissiuios  Caoipaniae  popnlos  quondaui  circa  Aver- 
num  iucoluisse  lacum  ,  eosque  in  subierraaeis  habitasse  antris  , 
sibiquc  cuniculos  excavasse ,  quo  ultro  citroque  ex  uno  in  alium- 
couuuigrare  locum  csset  commodum.  Hinc  mirum  baud  cst  ,  si 
plures  in  Canjpania  reperianlur  cuniculi.  At  id  utrum  verum  , 
an  falsum  ,  quod  tjens  isibaec  vetuslissima  ea  teuebricosa  inco- 
luerit  loca  ,  haud  nostra  interest  ,  cura  ct  temporum  longaevifn- 
te  ,  et  monumentorum  deficientia  ,  quae  nuHa  supersunt  ,  de  hac 
re  disserere  liaud  possimus.  Nihil  vero  apud  antiquos  scriplores 
fabulosius  ,  quam  ea  gens.  Plura  de  ilhs  non  sulum  poetae  , 
Acrura  eliam  alii  scriplores  sunt  fabulati.  At  eorum  Vera  histo- 
ria  prorsus  ambigua  es^.  Sunt  qui  putant  ,  hasce  genlcs  ex  pri- 
inaeva  origine  in  Asia  orlum  liabuisse  apud  Bosphorum  Cimme- 
rium  :  horuni  fortasse  prima  origo.  Credidcrim  ipsorum  aliquara 
coloniam  in  Italiam  praeternavigasse  ,  sedemque  lisisse  inter  Avei- 
rum  lacum  ,  et  non  procul  aSibyllae  specu  antiquissimo  ex 
tempore.  Eo  vero  loci  antequam  mons  Novus  apud  Puteolos  ad- 
surgeret  ,  locique  facies  verteretur  ,  vallis  erat  horrendd  inler 
moiiies,  cuius  pars  restat  in  praesentiarum.  Ab  ipsis  locus  hic  ad 
iuculcndum  selectus.  Sunt  qui  autumanl,  ut  Grimaldius  ,  An- 
nali  del  Regno  di  Napoli  ,  lom.  I.  has  gentes  ne  cum  vicinis 
Oscis,  aliisque  bellum  gererent  quotidianum  ,  patrias  deseruisse 
regiones  ,  el  heic  sedeui  fixisse.  Hinc  faclum  ul  hasce  subter- 
raueas  incolerent  specus  ,  quae  per  eam  aetatem  fortasse  nondura. 
in  lofum  erant  mutatae.  Tunc  temporis  vicini  montes  ignera 
adhuc  emittobant,  et  forlasse  eliam  haec  alia  iisdem  fuit  causa  , 
Ckb  quam  in  specubus  habitarent  ,  ne  ignis  ,  cinerum  ,  lapidum- 
que  eruplione  forent  delerriti. 

A  poetis  postea  fabuialum  ipsas  gentes  subterraneas  inco- 
luisse  specus  ,  ubi  metallorum  maxime  effossione  victimi  quaeri- 
tanies  ,  die  latentes  ,  noctu  vero  ad  latrocinia  egrediebanlur  ,  ut 
tradit  Strabo  ex  Ephoro  Cumano.  Homerus  0'(Jiiarcj.  A.  v.  \[\  ,- 
Lycophron    in    CasSdndra  v.  7^6  ,  Ovidius  Melaaiorph.    lib.  XL 


/ 


343 

•ne  Incolebat  ^grum  )  et  in  hiscespecnbus  habitaMe  pro- 
Iml  ,  ubi  perphires  sublerraiieos  ciiniciilos  ,  et  cum  spi- 
ramentis  caveas  passim  ad  iucolenduni  habuere,  quo  locL 
tcmplura  ,  et  oraculum   (ij   fuit  ,  quo  vicini  popuh  scita- 


V.  gi  ,  Tibullus  hb.  JV.  eleg.  I.  v.  64  ,  Sihus  hb.  XII.  v.  i3i  , 
et  Plinius  llist.  Nalur.  lib.  III.  c.  5  hasce  gsntes  circa  Baias  , 
et  Averuum  habitasse  scribunt.  Quin  imo  idem  Plinius  ibidem 
easdeni  etiam  opidum  condidisse  Cinimenum  nomiue  historiae 
prodit.  At  niliil  insip  dius  quam  asserere  has  ohm  genles  exli- 
tisse ,  et  sublerraneas  hahitasse  cryptas:  crediderim  ego  ipsas 
nullas  alias  fuisse  ,  quam  ipsos  vicinos  Cumanos. 

Verura    cnimvero    scriptores    omnes  citali   banc    fahulam    ey 
Ilomero   liauserunt,  qui   ut  suo    Vlyssi,  quae  de  Scytliicis  audie- 
rat  Cimmeriis,  applicaret,   illos  a  Circes  domo     unius  dici    navi- 
gatione  removit.  Pompeius  Festus  de   Verh.   Signif.   fahulam     na- 
ttiralitcr  hoc  modo     inierpetratur :   Jnter  Baias  ^  et    Cuinas    con- 
vallem  esse  saiis  eminenti    iiigo  ciiTumdaiam  ,  quae    neque    ma- 
tutino ,  neque  cespertino  tempor^e  Sole  conlegalur.  Et  Ciceroan- 
tc  de   iisdem  Cimmeriis  dixeral  Quaest.  Acad.   iib.   II.   Cimmcrii 
popu/i  in    Italia    ad  Baianum ,    et  Avernum    sinum ,    incolentes 
vallem  ingenti  iugo  circumductam  ,  quae  neque  maiuiino ,  neque 
itesperiino  solo    contegitur  :  mide  proverbium :    Cimmeriae    tene- 
brae.     At    undenam   ipsamet   fahula  exorla  ?    non   alia  fx     causa 
eara  derivasse    arhilror,  quam    ex   eo  quod    Apollinis    sacerdotes 
aliquandiu   consliterint  in  quadara  crypta   prope  eiusdem  numinis 
aedom  ,  et    uhi  etiam  Cumana    Sihylla   responsa    dabat.    Exterae 
genies,  et  vicinae  etiam  ,  qnae  conflnebant  oracubim    consulendi 
graiia  ,   non  soluiu  hasce    profundas  suhlerrancas  specus  erant  ndi- 
turi.,  ubi  Sibylia   aclerat  ,   et  ApoHinis    sacerdoles ,     vcrum     eliaia 
per  hosce  lerrae  mcatns  iter  aggrcdientes ,  lapldicinas  reperiebant, 
qui  slipera  advenienlibus  quaeritahant.     lidem    Apollinis     ministri 
diu  eo  loci  adernnt  ,   noctu  vero  haud   permancbant.  Isibncc  igilur 
Cimmeriorum  fabuiae  origo. 

(i)  Cirameriorum  oracula  satis  celebrata  fuere  :  et  Curnanani 
Sihyllara  a  Cirameriis  ipsis  originem  duxisse  putandum  est.  Cu- 
EDanorum  autem  quendara  principem  Cimmeria  oracula  scisci- 
Vatum  venisse,  atque  illa  a  veritate  prorsus  aherrantia  ar  ersatura, 
pro  re  raia  ,  et  odio  fortasse ,  hanc  genlem  evertisse  ,  et  extin- 
zisse  ex  historia  compertum  habeaius.  lara  landera    riomanorura 


2^44 

luin  illud  venirent.  Strabo  lib.  V.  Geogr.  narrat  Agrtp^" 
pain  Romanae  classi  praefecluin  Amym  silvam  ab  Averno 
parum  dissilam  propter  hiiinsce  gentis  latrocinia  ,  aba- 
qne  {"acinora  ,  quae  religionis  specie  patrabat,  evertisse. 
In  bac  enim  silva  duos  cnniculos  ,  sive  potius  subterra- 
neas  specus  repertas  tunc  narrat  idem  auctor,  nnani  qna 
Ncapolim  ,  alterani  qua  Cumas  eiat  adeuutlum:  eaque 
gens  Cimiterii  popuH  ab  auctore  IIit>loriae  Miscellat;  ili- 
cuntur  lib.  XVI.  qui  iidem  ac  ipsi  Cimmerii  profecto 
fuere.  Ea  gens  igitur  utpote  obni  sparsa  super  Campanuni. 
sobim  ,  et  praccipue  super  Baianum  ,  Cumanumque  a- 
grum  ,  basce  subterrantas  liorrendasque  cryptas  pas^im 
habitavit.  Ea  vero  gens  (  si  bisloricae  narrationi,  et  baud 
fabeilis  fiJem  praesianins  )  coraraercio  opporlunissimo  per- 
quam  addicta  cum  vicinis  ,  et  longinquis  popuUs ,  quo 
illud  redderent  commodius  {  gens  sane  industriae  ,  ^t  la- 
bori  comparala  )  hosce  cuniculos  ,  ut  nec  aestubus  ,  ne- 
que  pluviis  essent  subiecti  ,  collium  quoque,  atqtie  mon- 
liura  effugerent  adscensum,  aperuere.  Hinc  nala  fabula 
est  ,  eandtm  usque  in  tenebris  delitescere  ,  et  vitam  de- 
gere.  Atque  ex  eo  factum  est ,  ut  non  solum  vicini_,  ve- 
I  um  eiiam  longinqui  populi ,  sive  quod  Cimmerii  ab  iis- 
dem  morem  acceperint ,  apad  urbes  hosce  cuniculos,  si- 
ve  vias  effecerint,  quo  commercium  ultro  citroque  red- 
derent  conjmodius- 

Norunt  omnes  apud  antiquos  usuvenisse  ,  ut  mortui 
intra  urbes  sepubura  carueiint  ,  std  loca  fuerint  extra 
quanique  urbem  publica  ,  aut'  privata  ,  in  quibus  ipsiraet 
efferrentur.  Apud  Graios  vero  hic  usus  invaluit  ,  et  Ro- 
mani  acce|)tis  moribus  ,  et  legibus  ab  iisdem  ,  et  prae- 
sertim  XII.  Tabulis  eundera  usum  servarunt.  Quare  hoe 
cauium  erat  ex   illarum  legc  :  HOMINEJM  MORTUUM  IN 


acvo  haec  gens  omnino  deperdila.  Id  onine  enarrat  fuse  Sirabo 
lib  V.  ex  Eplioro  Cumano  vetnstissimo  scriptore  ,  et  horum  lo- 
corum  accuratissimo  (  uti  putalur  )  investigatorc. 


tJRBE  NE  SEPELITO,  NEVE  URITO  qui  usus  a  Roma- 
nis  religiosissime  fuit  servatus  non  sohim,sed  a  cuuctis  eiiam 
subiectis  ab  iisdem  gentibus.  Hinc  extra  urbes  fuere  pu- 
blica  ,  et  privata  aedificia  ad  mortuos  inferendos ,  quae 
vulgo  Stpulciira  ,  et  Se[)ulcLireta  appellari  placuit.  Nostra 
Neapolis  utpote  Graecorura  opidum  eundem  patrium  ser- 
vavit  usum.  Et  re  sane  vera  extra  eandem  fuisse  olim 
publica  ,  et  privata  Sepulcbreta  liquido  eruitur ,  ex  quo' 
adhuc  passim  eruderantur.  Ea  autem  sequiori  ae\o  ,  et 
Chiistianorum  invccta  Religione  ,  subactis  idolorum  cub 
tibus  ,  immulalo  nomine  sub  ethnicornm  Iraperatorum 
jjersecutionibus  in  Christi  discipulos,  Coe/ne/er/a  appel- 
lari  placuit  ,  quippe  quod  ibi  effugientes  tyrannorum  iraru 
seipsos  abdebant  ;  ibique  se  ab  hominum  consortio  aver- 
runcantes  rempublicam  veluti  sanetam  constituebant  ,  ac 
i«de  spiritum  efflantes,  in  i  psis  efferebantur  subterraneis 
caveis  in  loculis  a[)tis  ,  ubi  locus  erat  ad  corpora  coa- 
denda    dispositus. 

lam  diximus  Romanis  cautum  fuisse  ex  lege  XII. 
Tabularum  cadavera  humare  exlra  urbem  :  consuetudo 
apud   ipsos   iuyaluit   etiam  corpora    (.ij   comburendi  :    at 


(i)  Cadaverura  crcraandonini  usns  a  Grnecis  acceplus  iam 
itide  a  primo  Roraanas  urbis  primordio  obfinuit,  ut  iudicat  Nu- 
mae  Regis  exemplum  ,  qui  prnut  es  Plutartho  constal  in  eiusvi- 
la  ,  corpus  flamuiis  aduri  teslamenlo  iusscrat.  Praetereo  lpi>es  XII. 
Tabularum  supra  citalas.  Haec  vero  ratio  est  ,  ob  quam  Romaiii 
corpora  cremabaat ,  nempe  quod  arbitrabantur  ,  vilioruin  macu- 
las  (  si  quas  contraserant  )  flammis  purgari  ,  animasquc  per  i- 
i<nem  ad  primorem  rcverti  natnram.  Id  constat  ex  Ovidio  Tr:sf. 
libj,  III.  Kleg.  ().  Hic  vero  usus  perduravit  usque  ad  Christiano- 
rum  aevum  ,  quo  prorsiis  evanuit,  uipole  res  qiiae  poiius  bar- 
bariem  praesefercbat.  Vcrum  non  soluni  Romanis  mos  iiiit  cu- 
davera  cremandi  eslra  urbem  ,  verum  etiam  sepelieudi.  Pueros, 
et  qui  a  fulgurc  erant  tacti  ,  aduri  velifum  est  tesfe  Plinio  lib. 
VII.  c.  6.  Adhaec  Cornelia  gens  sepulturam  maluit  ,  quamcre- 
mationem  ,  nt  constat  ex  eodem  auctore.  Quaenam  vero  fuerit 
pyrae  forma  ,  ct  ornamentum  ,  Lipsium  ,  Rosinium  ,  et  praeci- 
pue  Kirckmaaiimu  de  Funer.  Rora.  consulsis,- 


5.46 

utriim  soltim  tlivltnm  ,  an  eflam  naupenmi  corpora  ci^e.- 
nniiut  Romani  ,  aJliuc  sub  iudice  lis  est.  Creditlerira 
foitasse  divitum  potius  cadavera  adusta  ,  quippe  quoi 
apud  illos  hic  ritus  multo  sumptu  perficiebatur ,  prae- 
seriim  quod  apud  Romanos  eo  tcmpore  maxime  inva- 
luit ,  cum    Imperatorum    [)olitia    vigeret. 

Quis    vero  harum  cavernarum  auci.or  ?  per    auctores 
liquet^   illas  vetcrrimae    R.omanae   reipnblicae    aevo    exca- 
vaias   fuisse  j    ftl    a    quonam    hoc   opus    fuerit    effectum  ,• 
nullus  adest  a,notorum  ^   qni  idcm  commemorat  ^   nisi  ah- 
quis  qui   olim   a   Cimmerjis  effossas  ,   et  habitatas  historiae 
prodit.   Christiani  vero  harnca  auctores  haud  esse    potuef 
re  :  i[isos  enim   per  ea  tempora  ,  £t    insaeviente    etlinico- 
rum   Imperatornm  in  £0s  furore  ,  in  subterraneis  specubus 
clam   sacra   peregisse,    et  ad  corporum  efferendorum  aptam^ 
atque  tutam  illis  fuisse   mangionem  cerla  res  est.    At    di- 
cet  ahquis  :  hoc   opus   Christianornm   fuit  ;  credi    ne     po- 
tcst  ,  illos  easdeni   in  sublcrraneis   fcrisse  excavationes  ,  ct 
a   popnlo  ,   et  a  cnnctis   haud   essc  agnifos  ?  sub    quorura 
tulamine  hosce  iramenscs  cuniculos   effodisse  poterant,  et 
a  uemine  impeditos  ,   cum  pauperes  ,   et  siae  commodis, 
€t  ab   omnibus  spretos   comperiamus  ?  Fien'  ne  etiam  ,  et 
excogitari   potest ,  perplurimos  iufinitosque  homines  in  ip- 
sis  anlris  Cimmeriorum  instar  confertos  sine  hiraine,  om- 
nibus   humanae  vilae  nfccssitatibtis  expoliatos   lieic     immo- 
rari  ,  atque  a  magistratibus  ,  et     populo    id    nesciri  ?  His 
insupcr  adds    basce    inter    Chrislianornm    turmas  ,   atque 
gregem   fuisse  etiam   nonnullos  ,     qui  jiersecutionis  metu  , 
atque  supphciorum  in  ethnicorum  cidtum     transibant  ,  ut 
ex  Ecclesiasticis    Fastis    ediscimus;  ipsosque   creditur  po- 
tuisse  etiam  apud  magistratus  eos  coniurationis    ahcuius  , 
et  novae  superslitionis  (  ut     ipsimet    eorum    temporum 
ethnici   scriptores  Christianam   compellabnnt   Religionem  j 
incusare  ,    ipsosque   certiores   fecisse   m^gistratus     de  lanla 
bcminum  ,  ac  fortasse  raulierum  frequentia  in  hiscfe  spe- 
cubus  commorantium.  Quapropter  concbidendum  arbiiror, 
easdem  subterraneas  cryptas  louge  ante  Christianorum  tem- 


247' 
pus  exlitlsse  non  solum  Neapoli ,  verum  eliam  Romae  , 
aliisque  praecipuis  urbibus,  et  a  Cimmeriis  populis ,  si- 
ve  aliis  gentibus  eas  habitatas  fuisse  ,  ut  ante  cliximus. 
Cbristiani  vero  loca  istbaec  persecuiionum  tempore  potius' 
elcgerunt  ,  quo  lyranuorum  eCfugerent  rurorem,  et  |troin- 
de  sepulturae  loco  illa  fuere.  lluc  aulem  magis  conlirma- 
tur,  ex  eo  quod  horum  subterraneorum  paries  arena  sit 
durefactus  temporum  imraemorabilium  colluvie. 

Pace  vero  Fcclesiae  reddita,  Neapolitani  easdem  spe- 
cus  ut  sacras  habuere.  Temporis  progressu  Neapolilanam 
Ecclesiam  moderante  S.  Severo  Praesule  ,  corpus  S.  la- 
nuarii  Ej)iscoj)i ,  et  Martyris  in  hunc  iocum  adsportatum 
fuit  ex  agro  Marcianeusi  ,  eique  aedicula  ex  eius  nomine 
sub  titulo  S.  lanuarii  ad  Corpiis  dicata,  Quo  in  loco 
condita  fuere  posteriori  tempore  corpora  SS.  Agrippini  , 
Laurentii ,  Athanasii  ,  aliorumque  Neapolitanorum  Anti- 
stitum.  Postquam  loci  huius  origlnem  ,  quoad  e  re  nostra 
fuit  ,   detegimus  ,  illius  nunc   topographiam  describemus. 

Cpemeterii  aditus  (ij  est  in  ipso  Ecclesiae  novae  in- 
gressu  ,  quae  hodie  nuucupatur  S.    Gennaro  extra  nioe- 


(i)  Iiivat  lieic  aJnotare  pro  ne  nata  ,  lioc  cxiinium  Coemc- 
tierium  olim  quinque  haliu.sse  adiliis.  Priiiius  esl  iile  S.  lauua- 
rii  ad  otcitlenlem  vergens  in  ipso  Ecclcsiae  novae  ingressu,  sic 
dictus  a  S.  lanuarii  corpore  hcic  lumuialo.  Alter  adilus  esl  , 
cui  nomen  S.  Mariae  Satnlatis  ab  eius  Ecclesia  appellulus  ,  qui- 
que  eliam  S.  Gaudiosi  Bithiniae  Episcopi  cognomen  accepit  ,  ubi 
eiusdem  aderat  corpus  cum  aedicula  :  hodledum  bic  penilus  oc- 
chisus  restat.  Terlius  S.  Severi  a  teniplo  excitalo  in  ipso  Coe- 
metcrio  ,  quod  templum  temporis  progressu  non  procul  erectum 
fuit  ,  ipsique  Praesuli  dlcatum  in  loco  ,  qui  a  nostralibus  dici- 
tur  S.  Severo  a  Capodiinonte.  Quartus  adilus  ab  aedicula  S. 
Viti  ,  qui  postca  Vocatus  S".  Maria  ad  Vitam.  Ilic  adiius  ad  sne- 
culum  usque  XV.  patuit,  ,  ct  postea  impervius  rematisil.  Ouintus 
tandem  S.  Epliebii  Episcopi  ab  ciusdcm  corpore  beic  sepulto. 
Sequiori  aevo  S.  Epbebii  Coemclerium  andiii.  Hic  restal  nunc 
etiam  occlusus  ,  el  est  sub  ipso  Cappuccinorum  Coenobio  ,  vulgo 
S.  Efrem  p^acchio,' 


,ni:i  ad  parlem  d^xterara  ingneclientinm.  Prope'  hun-c  ad'!- 
lurn  ,  qui  e  loio  esl  ,  slat  auhuc  aedicula-  D.  lunuario 
di^ata  a  S.  Severo  ,  quae  quidem  est  nullo  orditie  efte- 
x;ta  cum  ara^  et  sede  Kpiscopali  ex  eiusdem  monlis  mate- 
ri;i.  Cueraelerium  vero  Iribus  ordjnibus  constat  ^  viilgo 
Piani ,  aut  A ppartamenti  cnm  diversis  ambulacris  ,  at»- 
que  viis  ,  quae  quasi  labyrinthura  efficiani  ;  ita  ut  diice 
sine  quis  fursilan  viam  baud  invenire  posset.  Magna  pa- 
rielum  jiais  buiusce  Coemeterii  picturis  ,  locubs ,  inscri- 
ptionibus  ,  aUisque  rebus  passim  abundat.  In  primo  or- 
dine  adsunt  bypogcieorum  innumerae  caveae ,  quarum 
quaedam  in  locum  |)rominent ,  quo  commodics  ad  cada- 
yera  inlerenda  esset  opportunitas.  Passira  sunt  pkiribus 
in  locis  S[iiramina  quaedam  ,  sive  lumina  ,  quae  per  fe- 
nestras  iin.miUuntur.  Hic  prirnus  ordo  ad  Ecclesiam  S. 
Mariae  Sanila.lis  extenditur  ,  q.uae  erat  obm  adifus  Coe- 
meterii.  Ex  parte  Ecdesiae  S.  Epbebii  ,  sive  S-  Epbremi 
\'eleris    aderat  cbra   abus,   u^;   iam   adnot,a\  imus. 

S.  Gaudiosum  Episcopum  BithinieDsem  jNeapob  ex- 
tremuin  diem  obiisse  a.nno  CCCCLIII.  et  in  boc  pubb.- 
co  scjiulchreto  tumubTtum  fuisse  cerium  est.  Vrna  mar» 
morea  fuit  reperta  ,  in  qua  eius  cineres  ,  el  ossa  erant.c 
inarraor  islud  eiuderatum  : 

niC  .  REOIJIESCIT  .  IN  .  PACE  .  S   .  GAUDIOSUS 

EPiSCOiTS   .  QUI  .  BIXIT  .  ANMIS  .  L 

.   .  .  US  .  DIE  .  VI  .  KAL  .  NOVEMBRIS   .  CON  .   .  . 

INDICT  .  VI  . 

Heic  etiara  S.  Qnovult  -  Deus  CarlliaginiensJs  Praesul  S. 
Gaudiosi  socius  ,  abique  plures  S.  NeapoHtani  Anlislites 
turnulati  fuere.  Adhaec  adsnnt  infinita  marmoreorura  epi- 
lapbiorum  fragmenta    (i)   Graecis ,   Latinisque  characlerir 


(i)  Celanus  Giorn.  VII.  iibi  de  Neapnlitano  Coemelerio 
verba  fdcit  ,  plures  lapides  GraiGS  ,  Latinosque  repertos  fuisse 
in  hisce   locis  prodit  ,   qui   vel  temporutn  iniuria  ,   vel   u.t    potius 


249 

Lus  pftssim  In  pavimeni-is  ^  et  in    sobterraneariim    cavea- 
rutn   parifubus. 

Json  procul  ab  occluso  S.  Mariae  Sanitatis  aditu  Ce- 
larius,  Giorn.  VII.  memoriae  prodit  anno  MDCLXXIIL 
effossum  fuisse  antiquissimum  bypogaeum  ,  et  ex  fabri- 
C3e  ,  el  variorum  signorum  structura  illud  ad  etbnicos 
jiertinuisse  conieclavit.  Praeler  enim  urnas  cinerarias,  va- 
sa  lacrymatoria  ,  et  picturas  ,  mensam  etiam  ex  lapide 
runi  sedilibus  ,  et  loculis  passim  dispositis  reperta  fuisse 
teslatur.  Crediderim  boc  sepulcbrum  ad  aliquam  perti- 
ruisse  familiam.  Per  baec  vero  loca  passim  reperta  sunt 
aijtiqua  sepulchreta  ,  praesertim  prope  S.  Mariae  Sani- 
latis  templum  ,  et  iu  ipso  Virglt^um  suburbio  celebre  est 
e|>itapliium  ilbid  eruderaium  anno  MDCCLIX.  prope  ae- 
des   Congregationis   Patrura   Missionis. 

Tola  igitur  isthaec  regio  cadaveribus  bumandis,  et  se- 
pulchretis  vetusto  aevo  inserviit.Anno  autem  MDCLXXXV. 
projie  ipsam  Ecclesiam  S.  Mariae  Sanilatis  repertum  fuit 
aliud  sepulcbrum  cum  loculis ,  quos  inter  piures  urnae 
cinerariae  eruderatae.  Ex  lapide  quem  mox  afferemus  ^ 
liunc  locum  Epicureis  pro  sepultura  inserviisse  videlur. 
Siipra  urnas  varia  cum  boc  marmore  ioscripta  erant  nomina.- 

STALUUS  .  CAIUS  .   SEDES  .  HAURANUS  .  TUETUR 
EX  .  EPICUREO  .  GAUDI  .  VIGENTE  .  CHORO 

Laudatus  Celanus  ibidem  narrat  anno  MDCXLIX.  in  Coe- 
ineterium  se  S.  lanuarii  ingressum  cum  quibusdam  suis 
familiaribus  ,  et  ad  quatuor  boras  incessi^^se;  inter  aba 
reperta   tradit  loculum   vidisse  ,    in    quo  cadaver  erat  cum 

dicam  in  barbarorum  ,  et  ignarorum  manus  incidentes  deperditi 
fuere.  Re  sane  vera  Monachi  Basiliani  ,  qui  olim  heic  Monaste- 
lium  halniere  ,  prae  ceterif  ultimas  ipsis  manus  intolero.  Quin 
imo  illorum  ignorantia  eo  pervenil  ,  ut  quo  tempore  Ecclesiae 
S.  lanuarii  pavimenlu:ii  restaurandura  fuit  ,  plures  ex  hisce  lapi- 
dibus  ad  hoc  adhibili  fuerint.  lidem  ablati  fuerunt  paucis  abhinc 
annis  in  Lu^us  Ecclesiac  restauratione,  et  alio  loco  translati.  Quot 
cruditorum  hominura  haec  insififuia  moDumenta  lacryrais  detlend.i* 

T.     /.  "  33 


2So 

ipsis  dcnlibns  ,  et  lamiaa  ])lt)mbea  ,  supra  quam  erat  in- 
scriptum  :  Pirrottus  C.  JY.  forsiaan  Civis  Neapolitaniis. 
Anno  etiam  MDCCCrK.  prope  turrim  Campana- 
riam  eiusdem  S.  M;iriae  Sanitatis  alii  lapides  sunt  eru- 
derati  ,  qui  ob"m  in  Neapolitano  Coemeterio  aderanr,  ut 
refert  luslinianus  ,  Diz.  del  Regno  ,  art.  Napoii.  Et  in 
subterraneae  eiusdera  Ecclesiae  ingressu  ad  iiigredientium 
dexteram  servatur  iapis  hic  in  Coemeterio-  repertus  au- 
jio  MDClll. 

EN0A  .  KITH  .  HATAA  .  nATAOT  .  TnodS 

©irATHP  .  ZIICAC  .  HN  .  EIPENH  .  HTHAS 

MENAG  .  BS  .  ANIIS  ,.  nPOS  .  ZS  .  KAAS  .  lOTNS  . 

qui  Latine  sic  sonat  :  Hic  iacet  Paula  Pauli  Subdia- 
coni  filia  .,  quae  vixit  in  pace  annos  IV,  menses  duos'. 
quievil  anle  diem    VII.   Kal.  lunii. 

Anlequam  alio  progrediamur,  iuvat  beic  afferre  aucto- 
ritatem  loannis  Baptistae  Vici,  qui  in  inedito  opere  MS.  de 
Parlbenopaea  Coniuraiione  (quod  servaturin  Schaedis  meisj 
quae  accidit  anno  MDCCI.  sub  La  Cerda  Regnum  Nea- 
politanum  pro  Rege  obtinente  ,  dum  coniurati  in  basce  ' 
se  iibdiderant  cry[)tas ,  cx  arrepta  occasione,  ita  Coeme- 
lerinm  describit  Neapolitanum  ••  In  crjpta  ad  D.  lanua- 
r//  Ecclesiatn  exlra  moenia  ,  per  cuiusdam  sutoris 
aedes  in  cryplam  pertinenles  ,  Malilia  ad  insequen- 
iem  usque  noctem  occulios  agere  curat.  Eo  enim  per 
rudera ,  et  sentes  auQusta  semita  ,  et  deserta  subdu- 
cit  :  quo  prinuLS  muritis  hiatus  ad  occidentern  solenx 
spectans ,  ejfossam  ex  ipso  coemento  cameram  exld- 
bet ,  ubi  vetusta  Christianorum  insitur  aedes ,  sed  la- 
cunar  ^  et  parietes  incondite  picti  ,  simulacra  infabre 
sculpta  ,  harharae  inscriptiones  ,  pene  aram  quoquo 
versus  fornices  ,  in  penitissimum  usque  montem  cavali.^ 
qui  ampliores  ^  altioresque  .,  qui  ah  his  aliiper  omnes 
passini  ,  ac  temere  in  alios  divertitur ,  aut  in  profun- 
diores   iuxtu  per  cuniculos  declinatur.    A.lius  mons  VC' 


25f 

tustate  suhsidens  penitus  interchiseral  ^   in  alios  ,  vela- 
\i  per  ihealri  vomitoria  pervenitur  ,   omnia  sepulchre- 
tuni   ostendunt.    Sed  sepulchra    uti   armaria  alia  super 
aliis  pro   cuiusque  aetatis  modo  effossa  ,  ea  forle  com- 
juunia  j   quae  in  fornicwn  parietibus  prominent :  certa 
\'ero  passim ,    uhi  incrustati    recessus ,    et    verslcoloj^i- 
bus  lapillis     conserti ,   ihitjue  intus   aere  ,  et   post    eos 
inslar  columharioruni  sepulchra.  J^ndicjue    coecus  hor^ 
ror ,    ossa  j    religio.    Mabillionlus  io  hunc  etiam  moJum 
nostrum  descri-bit  Coemeteriura  Tom.  I.  Musei  Ital.   mim. 
4  i^ag.    112.  In  immensum  producitur  ^   et  longe    altio- 
res  hahet  ^   quani  Romana    iZoenieteria  ,    fornices  ,   oh 
duriliem,    et  Jirmitatem   rupis ,    secus    quam    Romae  , 
iibi  arena  ,  seu  topkus  tantum    altitudinis  non    patitur. 
Multae  sunt  directae  per   Coemeterium  viae  ,     et  qul- 
dem   triplex  ordo  cryptarum  ^   alius  pev  alium.  In  una- 
quaque  via  sex   sunt  ordines  loeulorum  :   varia  subiu' 
(le  tararia   diversarum  familiarum  cum  variis  inscrip- 
tionihus  etiam    Graecis. 

Atque  haec  satis  sint  quae  de  Neapolitano  dicenda 
erant  Coemeterio  :  quisquis  autem  plura  cupit ,  adeat 
Cl.  PeUicciam  ,  qui  in  supra  citata  Dissertatione  de  eo-. 
dem  helle  ,  et  raascula  dis^seruit  eruditione. 

C  A  P  U  T    IX. 

Quando  Graecanici  mores  ,  et  lingua    desierit  ;  variae 

yices  ,    et  quo  tempore   Religio   Lhristiana  in  hanc 

urbem  introducla. 

Ad  Bomani  iraperii  lapsum  adhiic  integra  manebaat 
Templa,  Gymuasium  ,  Tbeatra  ,  luili  ,  et  quaecunque 
alia  quae  concnrrunt  ad  alicuius  urbis  raagnificentiam  efr 
formandam.  Cassiodorus  Variar-  lib.  VI.  22.  Neapoiita- 
nam  illiiis  lemporis  pulchritudinem  ,  et  amoenitRtem  de- 
scribit.  At  rehgione  mutala,  mutatisque  moribus  ,  Roma- 
naque  fortuna  conlapsa  ,  et  populoranj  Barbororum  sep- 


aSz 

tenirioDalium  turmis  pene  inoumeris  lo  Italiam  advenien^ 
tibus  ,  adto  rerum  ex  eo  ten)pore  facies  fuit  inversa  , 
ut  internecione,  bellis  assiduis  ,  populationibus  ,  caedi- 
busque  urbes  ,  regiones  ,  populosque  Italiae  omnes  ad 
novuiu  omuino  morum  adspectura  exterae  gentes  addu- 
xerint  ,  ut  Neapolim  una  cura  aliis  urbibus  evertere  sitit 
conatae,  lam  orania  fuere  immulata  ,  sed  Graecinici  mo- 
res ,  et  usus  semper  in  more  fuere  positi ,  et  Graecus 
sermo  (i)  ultra  VI.  saetmUnn  apud  ipsos  Neapobtanos 
invaluit.  Qiuu  imo  Neapoh'm  ad  annum  usque  supra  mil- 
lesimum  graecjssasse  pularim.  Ad  quod  probanduni  iuvat; 
heic  advertere  usque  ad  annum  MCGLXXX  circiter  in 
ea  urbe  duas  fuisse  Ecclesias  Gathedrales  ,  Graecam 
scilicet ,    et    Latinam  ,    easque  uui    Episcopo    subitctas  , 


(i)  Neapolis  a  te:nporibus  vetuslissimls  ,  et  ab  urbis   aedifi- 
catione  Graio  itlioiuate  usa  est  ;  blnc  Graeca   lingua     pro   verna- 
cula  in  more  fuit  posita  etiam  Ronaanorura  acvo  ,    quo    ea   urfas 
jn  illoruin     pervenit    poteslatem.    Neapolitani  cum  Graeco  ,   fum 
Laliari  sermone  nsi  fuere  ,  et  Graeco  praesertim  usque  ad  mille- 
«itnnra  circiter,- Hinc  noii  solum  Graeci    lapides  ,.    verum    etiam 
sermo  quasi  ad     nostrara   usque  pervenit  aetalem  ,    ut     passim   in 
diveisis   nuperae  urbis  regionibus  bcet  observare.   Qum   imo   no- 
stra   tempestale  quaedam  etiam  corrupta   a   Neapobtana  piebe  vo- 
caLula    usurpdulur  ,  quae  ex   Groeco  derivantur  idiomate,     ut   ex 
bis  quae  afferam  ,   pateblt:   exeinpli  gratia  :   Pede  ca/a pede  tcovs 
x«ri  ToS^  :  vallana  a  ^iXxyos,  castanea  cocta;   f^astaso  a  /Jairi- 
^i',  fero:     Caiapano  ,  a  /(xriviv  ,  super  omne  :  Strummolo  ,   a 
iirpo^tXo*  ,  lurpo,  vel  trocJius  :  ^nfenocchiare,  a  (fivaxi^isj  ,  deci- 
pio :  smorjia    ab  5.i/.op<:}i(i ,  Jorma  indecora:    cetitiella  a  KsyTpov   , 
aculeus  :  %xv.-nx^lr[,  Lebes     aenea:  '^cegnare  vh  iy/.xi.v:siv  ,  encae- 
niare  ,   unde  postea  a  Latinis  scriploribus  ;  encaeniare  veslem   in 
iunus:    Uva  glianica  ab  E'X>.yiv txoi :  caruso  a  v.a.p»  caput.    Felem 
quam   pairia   lingua   appellainus  miscia  a  (J.\)S  ,  mus  ,  quia    rauie-i 
capit.  AUae  sexcenlae  voces  corruptae   passim  occurrunt  huiusuio- 
d.i  ,   quac  vulgus    apud  saepi.ssime  inveniuntur.  Piura  si     cupis   , 
Vocabularium   linguae   Neapoiitanae  consulsis  edilum  Neapoli  an- 
lio  1789  ubi  infuiitas  Uuiusmodi  reperieS' corruplas  voces  a  Grac- 
co  idiotaate  derivatas». 


253' 
quippe  quoJ  heic  ciiiH  Graio,  tuiii  Latiari  idiomate  si- 
mul  cives  passim  uterentur.  Petrus  Diacpnus  in  viia  S. 
Athanasii  eas  describit  boc  modo  :  Binas  praesulum  ge- 
stdt  sedcs ,  ad  instar  duorum  iestamentorum  ,  quam- 
quam  una  sit ,  quae  eam  gubernatj  elregit  reliquanij 
ut  capite  reguntur  artus.  Praefatae  duae  Kcclesiae  di- 
verso  norftine  insignitae  fuere  •■  prima  fuit  salulata  sub 
S.  Resiitiilae  nomiue  ;  alia.  nominata  fuit  SS.  Salvatoris 
Basiiica  ,  quae  vulgo  postea  dicta  fuit  Stepbania  aStepha- 
no  II.  Neapolitano  Praesule.  Anno  vero  MCCLXXXVIII. 
circiter  sub  Rcgibiis  Andegavensibus  ex  duabus  Ecclesiis 
Cathedralibus  una  tantiim  fuit  conflata ,  eaqiie  magnifi- 
centissima,  Videsis  Ci-  IMazochium  De  Eccles.  Neapol. 
semper  unica  ,  et  auctorem  Dissertalionis  historicae  de 
Minutolorum  sacello  pag.   9  et  seqq. 

Everso  Romanorum  Imperio ,  Neapdlis  slcut  celerae  ^"'**  '»«"■ 
urbes  in  Barbarorum  potestatem  est  redacta,  atque  inter- 
nis  dilacerata  cliscordiis  ,  immane  subiit  crudele  fatum. 
Anno  enim  CCCCLXXVI.  in  Castrura  Lucullanum  Au- 
gustulas  Romanorum  Imperator  postreraus  confugit,  et  e 
ihrono  expulsus  ab  Odovacre  Heruiorum  Rege  misere 
enecatus  :  hinc  per  ea  tempora  urbs  huiusce  Regis  odium, 
et  tyrannidem  fuit  experla.  Postea  a  Golhis  occupata,  qui- 
que  ut  barbari  ,  singula  monunienta  funditns  everterunt  , 
eainque  obtinuerunl  usque  ad  lustianianum  Imperatorem. 
Aliquod   post  tempus  Neapolim  Duces  (i)  adminislrarunt. 


(i)  Post  eara  aefatem  ,  et  proprie  cura  Golhi  Italiam  occii- 
p^riint,  mulatis  rebus  Neapolim  Duccs  adminislrarunt.  lisdeni 
pusfea  Barbaiis  ex  Italia  exactis  ,  iterum  Ncapolis  in  Graecoium 
orientalium  Imperalorum  cecidit  poteslatem  ,  ad  quam  re^endam 
e  Costantinopali  duccs  mlssi  crant.  Verum  lemporis  progressu 
Neapolis  excusso  Graocorum  iugo  ,  duces  liabuit  peruUares,  et 
proprios  ,  qui  quidem  veluti  Reges  urbem  cum  vitinis  pngis  ob- 
tiiiuerunt  ,  atqiie  hinc  Neapolitani  ducatus  origo  ,  qui  diu  per- 
dnravit  ,  isque  celeber  evasit  per  sequiores  aelaies  ,  e'  nulli  fuit 
subieclus  ,  cum  veluli  respublica  aristocralico  modo  fuerit  atl-- 
miaistratus^- 


:^54 

.qtii  e  Constantinopoli  missi  ernnt,  :  at  iirbs  aliqucd  post 
temjjoris  intervallura  partiui  depopulata  ,  partiin  a  Beli- 
sario  (i)  excisa  miiximam  obsidionem  anno  DXLV.  susti- 
nuit  a  Toiilae  railitibus  Gotiiorum  Regis ,  qui  illani  in-- 
gtessus,  et  faumanitatem  potius  in  eam  egit,  ita  ut  moe' 
nia  tantum  fuerint  eversa ,  uti  narrat  Procopius  Ilist. 
Goth.  lib.   X.  M 


(2)  Qno  tempore  Eelisarlus  urbein  aggrcssurus  ,  cum  for- 
tissima  adspectarel  moenia  ,  mililes  per  snhterratieum  immisit 
aquaeduclum  ,  uti  trndit  Procopius  lib.  III.  c.  7  de  BelloGoili. 
eaque  potius  espugnavit ,  et  ad  vacuam  habitatoribus  urbeni  re- 
plendam  ex  tota  vicina  regioue  coUectam  multiludinem  INeapo- 
Lm  contulit,  Rem  copiose  narrat  Historiae  Misceilae  auctor  lib, 
XVI.  c.  16  his  veibis  ;  CoUigetis  per  di^<ersas  vHUts  JSeapolita. 
nae  civilatis  viros  ^  ac  rrfu-ierts ,  domibus.{  Neapolis  )  hahiialu-r 
ros  imniisit  ,  idest  Cumanos  ,  Puteolanos  ,  et  alict  pluj'imos  Li- 
^iirin  degentes  ^  et  Playa,  ei  Sola  ,  et  Piscinula  ,  et  Sunima^  , 
aliis(jue  villis  :  necnon  Melanos,  et  Surrentinos  ,  et  de  villa  , 
quue  Stabii  diciiur ,  ndiungens  viros  ,  ac  mulieres  ,  sinndque 
et  de  populis  Cimilerii  (idiunxit.  Quaenam  auttm  islhaec  Ligu- 
ria  ,  vel  ut  alii  leguiit  Liburia  ,  confersis  quae  senlit  Sabatinius 
Kai.  Neapol.  die  XV.  tom.  \.  pag.  ii3  ubi  autumat  ,  Liguriatn 
non  accipiendam  omnino  pro  Catrpania  ,  scd  pro  eiusJem  pecu- 
liari  parte.  Hinc  credit  ipsam  ncn  longe  a  Cr.pua  fuisse,  plu- 
jesqne  urbes ,  alque  viros  ipsius  Cauipaniae  comprehendisse  , 
idque  probat  Ercbempeiti  auctoritate  Hist.  Langob.  num.  71  et 
seqq.  Consule  etiam  Cl.  Pellicciam  in  Ctirist.  Eccles,  Polit.  tom.. 
IIJ.  part.  1  pag.  49  ubi  Micbaelis  Monathi  aucloritatejM  affert 
Sanct.  {.^ampan.  ubi  sic  Jegitur.  Terra  ultra  Laneum  versus  Ve- 
suvium ,  NeapoUm ,  et  Painam  dicebatur  Liburia.  Laudatus 
etiam  auctor  Abbatis  de  la  Noce  ad  lib.  H.  Chroii.  Cassin.  aliam 
adducil  auclorilatem  ,  q  la  prybare  nititur  ,  Liguriam  ,  sive  Le- 
buriam  fuisse  eam  Campaniae  partera  ,  quae  cum  Plinianis  con- 
eordat  campis  iib.  XVIH,  c.  11  Hist.  Natur.  cum  raedio  ^vo 
iidem  conupte  alio  -audierint  Jiomme.  Plura  ctiara  si  cupis  ,  le- 
gesis  Grimaldiuin  ,  A"nnali  del  Regno  di  Napoli  ,  tom.  V.  Epocli. 
II.  anno  DCCLXXXVI.  pag.  4?  "l^'  aliorum  auctoritale  scribit 
Medio  ^vo  Liburiam  divisam  fuisse  iu  DucaLem  ,  Lungobardam^ 
€t  Salernitanam. 


i5:j 

Exciso  Goiliorum  regno  in   Italia  pro  NarselisaJveii- 

tu  anno   DLXVII.  opidura   ab  Exarchis  fuit    reclum.  At 

N;irses    cnm    ab    illis  baud    obtemperaretur  ,    Langobar- 

«los  ad  Italiam  occnpandam    advocavit  e    suis    ret;ionibus 

adveclos   viudictae  caiisa  ,  qui   cnm  in  Italiam  aclvenissent, 

novurri  condidt-re  regnum  ,  et  urbs  ab    itlis    bberata  ,    in 

Irnperatorum   orientalium   manus  eo  tempore  pervenit;  tura 

Neapolis  in  Ducatum   fuit  conversa  /  el  iisdem  Imperato- 

ribus  orienti>libus  subiecta.   Videsis  Grimaldium  lom-  IV. 

pag.    lor   et  nostram  Diatribam  VI.  in  calce  opcris.  At    ne 

rem  liistoricam  in  longum  protrabamus,  boc  unum  addam^ 

banc  urbem   pro  nimia  pulchritudine  sequiori   aevo  nunc 

in   unam  ,   nunc  in  aliam  redactam   esse  potestalem,  adeo 

ut  pluries  in   hostium  dorninium   pervenerit,  qui  eiusdem 

magniHcentiam  ila  configurarunt ,  ot  de  illa  aegre    supe- 

rerint  vestigia.  Sed  ne   iu  mendacium  incidamus,  et   rem 

bistoricam    ut    ad     veritatem    afferamus   ,     dicendum    ab 

hisce  Regibiis  ,  quicunque  iidem  fuerint ,   urbem  quamvis 

anlea  vetustate  senescentem  funditus   (    prout    teniporum 

permiserit  aetas  )   reaedificatam,  ornatam,  amplificatamque 

fuisse.  Gulielmus  enim  I.  reparatae  salutis  anno  MCLXXX. 

buius  urbis  moenia  dilalavit  ^   Capuanam  condidit  arcem^ 

et  Megariam  insulam  ad  arcis  formam   rccte  munitam  ef- 

fecit.  Federicus  II-   [)05tea  Imperator  cutn  NeapoliLn  scien- 

tiarum  matrem  ,     domiciliumque  fuisse  antea  animadver- 

leret  ,  anno   MGCXXIV.  publicum  sludiorum  Gymnasium 

crexil  ,  quoad  illius  aevi  usum  ,    quoJque  postea  adeo  flo- 

ruit,   ul  sem[)er   urbs  isibaec  scientiarum  omnium   fuerit 

sedes. 

Ea  vero  cum  in  dies  populi  frequenlia,  ingenuis  ar- 
tibus  ,  et  domibus  excresceret ,  Ferdinandus  I.  Aragoniae 
Piex  anno  MCCCCLXX.XIV.  ampliavit  :  viam  enim  ill.nn 
jirope  pomoerium  j  quam  dicimus  Lavinaro  ,  siliceslra- 
vit  ,  cum  omnes  urbis  aquae  fluitarent  ex  ea  parte:  hinc 
moenia  rtstaura\it,  et  praesertim  portas  qu;itiior  e  fun- 
damenlis  excitavit.  Tunc  temporis  urbs  ad  fasiiglum  quod- 
dam  gloriae  maiestatisqjie  adeo  devenerat  ,  ut  iam  ex  co 


p.evo  ruLes  inler  Europae  prarcipv:.2s  ptilrljtnima  <--letf rif. 
Longum  vero  esset  buius  uibis  amoenilatem,  civiura 
liodieriiain  comilatem  ,,„et.  humanitatera  ;  aedificiorum  , 
viarumrjue  maiestatem  describere.  Hkid  satis  dictu  est,  hanc 
raput  esse  florentissimi  regni  ,  el  pulcherriiiiam  Europae 
totius  urhem  adeo  ,  ut  singulae  gentes  e  lougirjquis  ad- 
ventantes  rtgionibus  haud  f.icere  polueriiit  ,  quin  illius 
jjulcbritudiae ,  elega»ntiaque  sint  captae.  Quid  vero  dicam 
de  huius  populi  muhitudine  ,  qui  duhio  procul  inter  Eu^- 
ropae  urbes  Irequentissimns  txistimatur  P  nam  pulchrum 
videre  est  ,  cuui  feslum  ahquod  ,  vel  spectaculum  in  hac 
editur,  tantam  esse  ffequenliam  ,  ut  vix  per  plateas  pos- 
^is  incedere. 

QuiJ  dicam  de  temphs  (i)  ,  quorcm    magnificentia 
lonse  autecelht  omnes  alias   Itahae   urbes  ,  eorumque   nu- 
inerus  a   Christianae  Reh'g-onis   (aj   incumbuhs  co    incre- 

(i)   lam  e  Curistianae  Eeligionls  priraorHio  vero  summoqne 
I^eo  O.   M.   icmpla   dicala  fuere  ,  eversis     iiiaiiihus  dii?.  Ea     vero 
plura   fuo.re  ,  quamvis   nojinulla   in  cryplis  ,  el   iii   aliis     reconditis 
ioc's  aed  ficata ,  donec  a  Cosiantino  ^lagno  pnce     Chrisli     Eccle- 
.siae  reddila  ,   Christiatia  Ruligio   niagls  ac  niagis  percrebuit.  Suut 
qui   putant  ,   hunc  luiperatoiem   Neapoli   aedificasse  templa  quae- 
dani   vero   Deo  :  at  Sahbatinius   KaJ.  NeapoL  tom.ll.  luense  Apiil. 
(Vc.   Xlil.  diulribaiiJ  eruditam   chiruLiavit ,   in  qiia  probat  ,  iliuiu 
linpcraioreio   Neapohm    nunquam  pervenisse ,    nuliasqiie    Pasiiicas 
roiid  dis-je  ,   uti   vulgus   ai.itumat.  loannes  Villanus  Chron.    Neap, 
pag.  i\i  et  28   nonnullas  ennmerat   Ecclesias  a    Coslantino    Nea- 
poli  eieclas,  nempe  S.   lanuarii  Diaconiam  ,   vulgo  aW  Olmo,  SS. 
loannis   el  Panli  ,   S.    Andreae   ad  Regionem   Nidi,   S.  Mariae  Ro- 
tand<<e,  el  S.   Mariae  in  Cosmodin.   Idem  confirmat    Caracciolus, 
aliiqiie  scripiores.   Hic  quosdam  affert  iapides,   ex  qnihus   proba- 
re  niliiur,  Neapolim  Ccstantinum  advenisse  :   at    Sabbaliniu  s  eos 
omnes   refellit  ,   neque  ex  iisdem  confirniari  posse  ait  ,  Costanli- 
inim   Neapolim   pervenisse  ,   quamvis  iidem  a     Caracciolo    recitali 
lapidcs  de  Costanlino   verha  faciaiu  ,    non  vero    ipsum     Neapolim 
aliquollcs  advenisse  affirment. 

(2)  Veruui  Sjmmachus  iib.   VIII.  epist.   27  de  Neapoli  ver- 
tia  faci.cns  ad  quenuauj     Censorinum    ila  SQTihit:  ..jy^ric  ad    alia 


2^7 

Tjiut  modo  ,  tit  prope  dici  pessit  ipsa  inoumera  esse?  Fa- 
ma  vero  esl ,   qniii  ex  iradilioae  constat ,   hanc  a    Bealo 


respondeo  ,  quae  clo  me  sche  whiisii  :  quanipriTnum  Neapolim 
petitu  civium  suorum  visere  siudeo  :  iliic  honori  urbis  religiosae 
iiilervalluin  bidui  deputabo.  Is  eniio  aiiclor  non  alia  de  caiisa 
han.c  urhem  Ileligiosam  appellat  ,  nisi  quia  aetate  sua  adhuc  gen- 
tilitalis  errores  consectahalur  ,  ct  forsitan  adliuc  per  id  teraporis 
(empla  ,  el  deorum  cultus  puhlice  palnerit.  Laudatus  Symma- 
dius  floruit  IV  vergente  saeculo,  ei  V,  ineunte  ,  quo  tenipore 
ncnjpe  CCCXCI.  Romac  Consuiatum  suh  Theodosio  luniore 
t^essit,  quiqne  ut  elhnicismi  perditus  |>rop«gnalor  ,  ea  de  causa 
INoapoliiu  vocat  Religiosam  :  nam  plures  supererant  adhuc  deo- 
ruui  cultui  addicli :  verum  id  non  ohstat  ,  cum  quo  tem- 
pore  Apostoloruni  princeps  Petrus  cs  Anliochia  INeapolim  pe- 
liit,  stutim  in  hanc  urhem  Christi  veram  introduserit  Religio- 
iiem.  VnuiTj  ex  aliis  monumentis  heic  adducere  dehemus,  nera- 
pe  anno  Christi  CLXXI,  Neapoli  ludos  profanos  adhuc  celebrari, 
uti  constat  ex  quibusdam  lapidihus  a  Martorellio  recilatis  The- 
ca  Calaui.  pag.  6i5  deorum  inaniura  adhuc  statuas  erigi  ,  et  in 
corutn  tcmplis  candelabra  ,  et  lucernas  appositas  a  Flaviae  gentis 
libertisj  necnon  ceieberrimum  Dioscoridum  templura  adhuc  stare, 
deorumque  cultum  publice  perdurasse  Sjmraachi  aevo  ,  et  for- 
siian  ad  aliud  usque  saeculum  ;  quamvis  Christianos  tunc  tem- 
\ipwi  Christo  puhlicc  inservisse  constat,  et  paucos  superesse  ethni- 
cGs ,  ac  proinde  paiilatim  fuisse  penitue  exliaclos  a  Christianis 
Impcr.itoribus. 

Verum  Cl.  Mazochius  in  Kal,  Neapol.  tora.  I.  pag.  ^o  raen- 
se  Febr.  subiungit  supra  iaudatara  Symraachi  auctorilaiem  inter- 
pretans  ,  hanc  urbem  adhuc  religiosam  esse  per  id  temporis  pri- 
vate ,  hciud  vero  publice.  Inaniura  enira  deorum  lcmpla  haud 
patuisse  amplius  prohat  Syramachi  aevo ,  ct  tantum  in  quibus- 
dam  senatorum,  et  nobilium  virorum  larariis  domorum  ,  aut  ve- 
ro  xjiroi  Ta  ■^poajTs!*  in  suburbanis  liberam  suae  religionis  cxer- 
cendae  poteslalem  fuisse.  Pro  re  nata  iuvel  heic  adverlere  iuxta 
Cl.  Maxochium  ibid.  elhnicisraum  saeculo  quinto  ,  qui  iam  ei 
j>Iuribus  urbibus  fucrat  eliminatus  ,  adhuc  in  suburbiis  ,  ac  pa- 
gis  haerere  :  unde  Paganos  a  pagis  vult  dictos  ,  qui  adhuc  ia 
iis  locis  deos  colebant. 

Si  quis  plura  cupit ,  adeat  Sabhatiniura  tora.  IV,  pag.  iSy 
et  seqq.  Kal.  Neap.  ubi  salis  belle  hac  super  re  disseruit  ,  quo 

T.    I.  34 


?-58 

Apostolo  Petro  (i)  Christiana  fiJe    imbulata    esse  :    ipse- 

euiai  postquam  Antiochenam    Gondidit  Ecclesiam  _,   ibiqiie 


lannoniimi  Hist.  Civil.  Neap.  lib.  I.  c.  iilt.  propngnaret ,  ubi 
scribit,  Neapoli  ChristianatQ  Religionem  IV.  nonnisi  post  sae- 
culurri   inlioducUini. 

(i)  Sunt  qui    pulaiit  ,  D.  Petrum  Aposlolorutn     Principein 
Neapolim   nunquam  advenisse  ,  quibus  haud  eijuidein  adseiuior. 
Tain  ccrluui   cst  ,   ipsum   Apostolum   nostrairi    advenisse     uibem   , 
ut  cs   pluribus  id  raonumentis  eruere  luculenier  possimus.    Naia 
fjui  fieri  palerat  ,   ut  Apostolorum  Princeps  cnm  Iialiam    ndpro- 
pinquaret  ,  afque   ad  fundandam  Romanam  Cathcdram  ,  non  prius 
vicinas  regioucs  ,  et  provincias  ,  et    urbes   per  eam    tempestatcm 
nobilissimas  inviserel?  lllud  autem  evidens  est  es  constanti   Tra- 
ditione  ,  atque  varioruin  Sunctorum   noslrorum  Antistitum  genui- 
nis  Actibus  ,    D.     Petrum  fundala  prius  Antiochcnsi    Cathcdra   , 
Romam   advenientem  Claudio  imperitanle  ,  Neapolira  pervenisse, 
ibique  dies  aliquot  immoratum.  Infimae  heic  sortis  foeminam  (uti 
coustal)  in  furo  invenit  ,  Candidam  nomine  ,  eamqae    senili    ae- 
tate  provectam  ,   eaque  ab  ipso  interrogata  ,  qui  mores  in  eadem 
essent  urbe  ,  statim   Christi  Religione  imbuta  ,  et  salutari  Bapti- 
smatis  lavacro  fuit  lustrata.   Candidue     tunc  amicus  quidam   erat 
Aspren  nomine  ,  muho  abhinc  tempore  adversa     laborans    valeli- 
tudine;  ut    ei  sanitatem    restituat,    rogaf:  quera    quidera   Clirisii 
Apostoliis  illico  sanum  ,  validunique  reddidit. 

Ad  hanc  Traditionem  confirmandam  plura  adsunt  monumen- 
la  ,  eaque  VHriae  actatis  ,  et  auctoritatis.  Vt  alia  omiltam  ,  iii 
prf^uiplii  habemus  I.  Acta  primigenia  S.  Asprenis  quarlo  Eccle- 
siae  saecalo  ab  anonymo  scrijjtore  exarafa.  II.  S.  Alhanasii  Epi- 
scopi  Neapolifani  vilam  a  Petro  Subdiacono  Neapolitano  saeciilo 
deciino  conscriptam.  III.  Alia  Acta  eiusdern  S.  Asjjrenis  ab  ^  ghel- 
ho  Ital.  Sac.  tom.  IV.  de  Episc.  Neapol.  vuigata,  ubi  huiusce 
hisioriae  occiirrit  mentio.  V.  Chronicon  S.  Mariae  de  Princijiio  , 
quod  tertio  ,  et  decinio  vergente  saeculo  fuit  exaratum.  VI.  Prae- 
tereo  loannis  Villuni  Chronicon  ,  et  MS.  Codices ,  quos  affert 
Caracciolus  dc  Sac.  Neapol.  Eccles.  Monum.  c.  5.  Chioccarel- 
lius  de  Episc.  Neapol  hanc  ciiam  lotam  sincere  narrat  historiain 
S.  Peiri  ,  et  Asprenis  ex  autiquissiinis  excerptam  Lectionarns  , 
MS.  Ncapolitanae  Ecclesiae  hbiis.  Videsis  Cl.  Mazochium  de  Cui- 
tu  SS.  Neapolit. 

At    quoniam    D.    Asprenis    occurrit    mentio  ,    praeteiendam. 


a59 


aliqnaiidlii     immoratne  ,     postca    VI.    Neronls    anno    iu 

Italiain  peragravit,  ac  [taulo  post  Neapolim  pervenit,  iibi 

l.anc  urbera  ,   aliasqiie  ceteras  Christi  Religione    imbiiit  _, 

primunjque  huius  Antistilem  constituit  Asprenen  ,    Con- 

didamque  Seniorem  primam  civitatis  Christianam    reddi^ 

dit.  Iliuc    primura  ad  eura  locum  ,  qai  vulgo  S,  Petrus 

ad  Aram  <f  sacra   peregisse  eundem   Apostolum   fama  est. 

Hodiedura  visitur  ara    (  ut  creditur  }  ad  novae  Ecclesiae 

ingrecHeniiura  laevam  ,  supra  quam   D.    Petrus    rem    sa- 

cram  fecit.   Ob  tantam  igitur    huiusce    Apostoli     memo- 

riam  ,   urbs  eldera  addictissima  ,    Fidissimae  nomine  do- 

nala   fuit.  Extat  anonymi  poetae  hanc  super  rem  distychon  : 

Re^ibus  ,  atque  Deo  quod  sis   Fidissima   semper^ 

Parthenopes  nomen   dat  tibi  iure  Fides. 

G  A.  P  U  T    X. 

Describuntur  alia  loca  eirca  urbem   Neapolim. 

Antequam  ad  agri  Puleolani  descriptionem  veniamus,  CBpimoniius, 
superest  ut  de  aliis  locis  circa  urbem  loquamur.  Non  pro- 
cul  ab  eadem  ,  et  qua  parte  orientem  spectat,  priraura 
occurrit  coUis  araoenissimus  ,  vulgo  Capodimonte  ^  Csipi' 
montius.  Eius  aer  salubris  est  :  huius  loci  mentionem  fa- 
cit  Pontanus  in  LepIJ.  Tanta  est  loci  feracitas ,  et  uber- 
tas  ,  ut  fructus  exquisiti  saporis  ,  et  cuiascunque    generis 


haud  arbitror  ipsius  aediculam  ,  quae  restat  in  loco  vulgo  :  S. 
^spreno  ai  Tintorl  di  Seggio  di  Porto.  Comiuunls  Neapolitano- 
lum  tradifio  est  ,  licic  fuisse  ipsius  domuru  ,  quod  quidem  cre- 
dendum  liaud  est  ,  siquidem  quo  tempore  floruit  S.  Asprcn  ,  to- 
ta  islhaec  regio  ,  niarc  procul  dubio  fuil  ,  et  antiqua  moenm 
baud  procul  extiteruut.  Temporis  proc[ressu  mare  recessit ,  idque 
•♦cidit  mullo  post  aetatem  S.  Asprenis.  Refellenda  igitur  est  il- 
lorom  opinio  ,  qui  heic  ipsius  domum  fuisse  putarunt.  Pluribu^ 
inde  ehipsis  saeculis  hoc  in  loco  eiusdera  in  honorem  dicala  fuit 
isthaee  aedicula, 


26^0 

enascantur.    Nihil    heic    dicatn    Je    praecocibus      pomrs^ 
jp^raon.  Supra  hunc  collera  aperla  fuil  paucis  abhinc     annis- 

profuso  aari  pondere  via  nova ,  vel  Capimontana  ,  q^a 
ad  regiutn  praetorium  itur  ,  eaqiie  deliciossima.  Hatc  no- 
va  via  iuclpit  a  Rpgio  Museo  Borbonio  sub  horiis  Pa- 
trum  Theresianorum  ,  ubi  inventum  fuit  sepulchretum 
antiquissimuni  anno  MDCCCX.  Via  islhaec  recto  tranii- 
te  super  coUium  clivos  ad  Capiraontium  vergit.  Quo  es- 
sct  minus  diriiciUs  ,  pons  maximus  Satiitatis  vu\^o  ulclus 
ab  Ecclesia  S.  Mariae  Sanitatis  excitatus  est  ,  arboribus 
inde  ab  utroque  viae  eiusdem  latere  jwssim  consitis,  quo 
ab  aestivis  caloribas  viator  pergeret  commodius,  Nihil  hac 
inagnificeriiius,  et  deliciosius  esse  potest,  sive  propinquos 
amoenos  colles  ,  vel  maguificas  aedes  ,  sive  hortos  fructi- 
bus  exquisitis  secus'  hanc  viam  spectes.  Ha  ec  via  ad  duo 
circiter  milliaria  extenditur  usque  ad  veta  stum  aquaedu- 
ctum  vulgo  de'  Ponti  Rossi ,  et  hinc  pergit  usque  ad 
Caput  Clivi  ,  Capodichino  ,  supra  quem  locum  alia  via 
fuit  aperta ,  qua  ad  Campum  Martium  itur,  alque  in« 
de  iu  urbem  viator  descendit  per  Lautrechium  collem, 
vuloQ  S.  3Iaria  del  Piantj)  prope  Commune  urbis  se- 
pulchretuta  ,  Campo  Santo  ,  et  prope  pauperum  Regium 
Hospiiiura.  Supra  Lautrcchium  coUem  urbls  Neapohs  ad- 
spectus  est  maxime  dignus  qui  videatur  ;  inde  enim  ma- 
ris  propinfjuitas  ,  et  prospectus  paludium,  Vesuvii,  mon- 
tium  Apenninorum  ,  horlorum  ,  et  urbium  dissilarum 
liiaximam  advenieutibus  affert  oblectionem. 
Coaidu»  mous.  E   regione  Cjpimontii  exurgit    alius    collis     Coniclus 

nomine,  vel  Cuniculus  ,  vulgo  la  Conocc/iia  :  fuit  hic 
ita  dictus  a  cuniculis  excaiuitis ,  qui  heic  reperiuntur 
oblonsi  ,  terractjue  meatus  manufacti ,  qui  aliquo  pa- 
Gto  inter  se  coire  videntur  ,  ut  ait  Capacius  Hist.  Nea- 
pol.  h'b.  II.  c  6.  Pontanus  etiam  de  lioc  canit,  loco  an- 
le  cit.  Ad  radices  ipsius  coUis  adest  Neapoh'taQum  Coe- 
mtteriiim  ante  descriptum.  Supra  huoc  vetusta  rudrra 
quoque  reperiuntur  ,  quae  ad  Romanos^  vel  ad  Graecos 
utique  pertinuerej  hinc  identidem  inter  cetera    eruderata 


2GI 
fuere  vasa  ,  numismala  ,  allaqae  \d  genns ,  qnae  saepe  ex 
incolarum  ignoraniia  deperdita  fuere.  Non  procul  ab  eo 
loco  ,  et  ubi  dicitur  lo  Scotillo  magnificuro  reslal  sepul- 
chrum  optre  luteritio  Romanorum  tcmpore  dubio  procul 
factum  :  rusticorum  nune  ,  et  accolarum  inscitia  pene  de- 
jierdituni,  _  ^  ^^  ^i_ 

A<1  laevam  collis  Capimontani  adest  alius  dictus  Ca-  **•" 
put  Clivi  ,  vulgo  Capodichino.  Hunc  locum  ita  describit 
Fabius  lordanus  Hist.  Neap.  IVIS.  lib.  H.  c.  il  Seqidlur 
ad  septentrionetn  Caput  Clivi  oh  id  appellalujn  ,  quod 
Capua  Neapolim  pelentes  hinc  primujn  ad  mare,  ip- 
samque  urhem  descendere  incipiani  ....  Caput  Ch- 
vi  appellatuni  in  Sancti  Severini  monumentis  legi.  Cl. 
Ignarra  de  Palaestra  Neapol.  part.  H.  huno  putat  memo- 
ratum  Petronio  Satyric.  c.  44  fuisse  Clivum  Neapoli  proxi- 
ruum.  Olim  agris  nimia  siccitate  arescenlibus  ^<7««e/ic/«/7i 
ab  aquis  elieiendis  dictum  credebatur.  Tunc  mulieres  ca- 
tervatlm  deum  stolatae  supplicatum  ibant ,  et  quideni  nu- 
dis  pedibus  ;  biuc  ea  supplieatio  Nudipedalia  vocabatur. 
Hlsce  caeieraoniis  institutas  oHm  muIieresNeapolitanas  ex 
Petronio  constat ,  qune  nudis  pedihus  in  Clivum  passis 
eapiJlis  ,  mentihus  puris  ,  et  loveni  aquam  exorahant. 
lupiter  hic  a  quo  pluvia  petebatur  ,  dictus  fuit  Pluvius. 
Verum  Iiaec  Cl.  Ignarrae  opinio  oinniuo  est  reftllenda  , 
cum  hic  usus  apud  Romanos  ,  non  vero  apud  Graecos 
inyaluit.  Pttronius  cuius  hoc  loco  citatus  Ignarra  lexturn, 
et  opinionem  afftrt  ,  non  de  nostra  Neajioli  est  intelil- 
gendus  ,  sed  de  Roma  urbe  ,  ubi  mos  hic  invaluerir,  Per 
eam  enira  actalera  Neapoli  Graeci  mores  semper  fuere  , 
sut  saltem  Petronil  tempore  nondum  Ilomani  mores  in 
hanc  uibem  introdurti  fuerant.  Hinc  dicendum  lociim 
hunc  nomen  desum[)sisse  a  Cbvo  ,  et  in  cbartis  Medii 
&\'\  de  hoc  loco  estat  n\tn\\Q)  \\oc  xv.o([OyCaput  deChio^ 
et  Caput   de   Chiu  ,   et  Caput  Plii. 

Falso  eiiam  existimanda  est  eiusdem  Tgnarrae  o^iinio, 
qui  putat  propinf[ua  loca  sub  nomine  Pichiovi  dcnomi- 
iwtionem  sumpsissq   ^   love  PluvJo.   Locus    bic    profeclo 


•«•Ky-. 


Jionien   accepit  a   qucdam   Andrea  Pichioli^    qui  heic  olim 

fagrum    possedit.   Vide  lusliiiianum  artic.  Capodichiuo,  Di- 

zion.  de'  Monti  etc.  et   lanneUiuin    Dissert.  III.  in    Codi' 

cem   Perolt.    pag.  258. 

^4u«Juctus.  Haud   procul    ab   hoc  coile  ex   sinistra  parte  Neapo- 

Ji    exeuntibus  fit  obviain    locus  dictus  :    /  Ponti  Rossi  , 

ubi  visitur   arcuatus    pons  opere    laierilio  excitatus.  ilunc 

aquaeductum  creditur   construcluna  fuisse    a   Claudio  Im- 

peratore  ,   quamvis   nuUum  adsjt  ad  hoc  probaadum  rao- 

riumentum  :    sed   equidem   arbitror  ,    ipsum    multo    vetu- 

sliorem   fuisse  ,    quam   Claudianum    aevurn  :     nam    ipsuca 

inservisse  ad   aquas    deportandas  Baias  ad   Luculh  vilbni 

fama  est. 

Hic    vera    aquam    ferebat    a    Serino    ad  Mirabilem 

usque    Piscinam   vulgo   dictam     Hoc   tara  certum  est,    ut 

iniiciandum  haud   sit.   Narrat  vero  Carlettus,  Topograf  di 

Nap.  num.  335   Petro  e  Tolcdo    Neapoiitarium    regnum 

Prorege  gerentOj  iniunctum  opus  fuisse   Petro   Lecterio  , 

quo  perpenderetur  qua  ex  parte  aqua  isthaec  oliin    prO' 

veniret  ,   quoque  se   exoneraret.  Laudatus  architectus  Pro- 

regem  certiorem  fecit,  eandem  aquam  Serinensem  in  quo- 

dam  loco  se  collig«re  ,  et  per  qiiendam    poutem    adduci 

in  villam  i  cui  nomen  Contrada.  Postquam  vepo  ea  per 

montem  Mortellitum  ,  hodiedum  cryptam    Virgilianara  , 

ad  Forini ,  et  Montorii  planum  per  aiia   loca    adspcrta- 

batur  per  subterraneos  olim  a  Romanis  excitatos  cunicu- 

los,  per  plures  nempe   vicos  ,  atque  opida  ,  ut  S.  Severi- 

num  ,  Sarnum  ,  Palmam  ,  Sumiuanum  vicum  ,     Afrago- 

lam  ,  Casoriam  ,  ?•.   Petrum  ad   Paternum  ;  hinc  Neapo- 

lim  permeabat ,  ubi  vulgo  /   Cantarelli.  Inde  per    vici- 

nam  S.  Ephebii  Ecclesiam  i  ubi  adhuc  stat  pars    aquae« 

ductus  ;  postea  per  Virginum  suburbium  ,  et  portam  S. 

Mariae  ConStantipopolis  ,    per  Ecclesiara    lesu  ,  et    Ma- 

riae  deducebatur  ,  ubi   etiam  adhuc  in  subterraneis  con- 

spicitur  vetustae  fabricae   pars  arcuata  opere  lateritio  sub 

nomine  i  Ponti  di  Gesii  ,    e   Maria  a  Pontecorvo.  Hmo 

per  collem  Antinianum  aqua  deferebatur  usque  PaHsily 


163 
pum  ,  ubi  in  Juos  seiungebatur  ramos  ;  quorum  alter 
Puteolos  ,  alter  supra  Pausilypum  per  Balneolanam  re- 
gionem  aquam  ferebat ,  ubi  Luculli  aderat  villa.  Hic 
tandem  aquaeductus  per  Leucogaeos  colles  ,  hinc  Puteo- 
los  ,  inde  Baias  ,  et  Cumas  perveniebat  ut  passim  ex  ru- 
deribus  ,  quae  restant ,  videre  est. 

Jlie  igitur  aquae  cursus  quinquaginta  circiter  mil- 
liaria  extendebatur.  Idem  Lecterius  ad  hunc  restauran- 
dum  aquaeductum  suraptum  prope  immensnm  erogandum 
aftirmavit  :  hinc  opus  baud  fuit  perfectum.  Id  omne  huc 
usque  relatum  ex  eodem  Lecterio  in  Relatione  MS.  apud 
lustinianum,  Dizion.  del  Regno  ,  artic  Nap.  compertum 
habemus.  Idem  narrat  Bolvitus  Hist.  MS.  Celanus  Giorn. 
IV.  Galantius  ,  Descrizione  di  Nap,  etc  aiiique  patrii 
scriptores.  Juvat  heic  audire  Sebastianura  Bartolum  Ther- 
moi.  Aragon.  part.  II.  pag.  3  huiusce  aquaeductus  men- 
tionem  facientem ,  et  Balnealanam  dcscribentem  regio- 
nem  :  J^enerahile  tamen  est  antiquitatis  monumentum 
in  hoc  Balneolorum  agro  aquaeductus  ,  qui  ah  An- 
tiniano  descendens  ,  per  huius  agri  medium  productus 
Puteolos  ,  Baias  ,  et  Misemim  deducehat  ajfluentissimi 
Sahaii  Jluminis  undas  :  eqiddem  integer,  licet  antiquo^ 
induratoque  limo  ohstruclus  perseverat  hactenus^prae- 
sertim  in  sinistro  latere  viae ,  quae  nunq  Agnani  la- 
cum   ducit. 

Ad  Neapolis  occidentem  adsurgit  coUis  Hermius  ^  Mon»  u 
qui  est  pars  Olympiani  ,  et  postea  S.  Erasmus  nuncu- 
patus  ab  aliqua  aedicula  fortasse  iliic  condita.  Hic  urbi 
imminet  ,  et  olira  super  hoc  monte  turris  erat  Belforie 
dicta  ,  quae  a  Carolo  II.  Andegavensi  in  arcem  fuit  cf  n- 
versa.  Quo  vero  tempore  anno  nempe  MDXVIII.  urbs 
a  Diice  Lautrechio  fuit  obsessa  ,  arcis  huius  munimina 
crevere  ,  et  sub  Carolo  V.  tandem  praesidiura  evasit  mu- 
nitissimum. 

Super  eundem  coilem  adest  Ecclesia  S.  Martini  ~ 
et  iMonasterium  Patrum  Carthnsianorum ,  hodie  mili- 
tum  statio.  Neapolitani  q.uondam   Reges  hoc  in  loco  ae-- 


trmius. 


«;€4 

tleiu  ad  rustlcariiliim  Labcicre  i  poslea  Caroius  Dux  Ca- 
ldbna.e  parentem  suum  Roberttim  Regefn  indaxit,  ut  ae- 
des  in  MoDasterium  convcrteretur  ,  quod  factum  circa 
annum  MCCCXLIII.  Nihii  lioc  loco  amoenius  ,  et  no- 
b.iliDS  esse  potest  ,  cum  urbem  Meapolim  quaqiiaversus 
subiectaui  habeat  ,  et  lonL^e  lateque  prospectat  Apenni' 
riOrum  catenam  cura  urbibus,  vicis  ,  et  insuiis  in  niari 
positis.  IJcciesia  ,  et  monasterium  maximam  praesetVrt 
magnificeotiam  ,  cum  marmora  pretiosissiraa,  et  tabuiae 
Sanctorum  depictae  heic   adscrvantur  ubique. 

coiiis AmiBueus.  jvjqh  procul  a  descripto  monte  fuit  alius  Arainaeus 
Bomine  ,  unde  postea  celebre  evasit  vinum  Aminaeum. 
Circa  ^eapolim  profecto  fuit  hic  coliis,  idque  coniirma- 
tur  ex  Caleno  De  Meth.  med.  lib.  XII.  c.  4.  IWacrobius 
lib.  ll.  c.  16  de  eo  sic  scribit  :  Vvarum  ista  sunt  se^ 
vera  ,  Annnaea  scihcet  a  regione  :  nam  Aminaeifue^ 
runt ,  uhi  nunc  Falernus  est.  luxta  IMartoreilium  ,  Co- 
lon.  Fenic.  psg,  170  nihil  aiiud  fuit  Falernum  ,  quam 
Meraeilina  »  quae  olim  Phaleri  arx  fait.  Virgiiius  vero  Fa- 
lernum  ab  Aminaeo  distinguere  videtur  Georg.  II.  v.  96. 

i-cuiopcira viiij.  Leucopctra  hodie  Pietra  Bianca  vicus  Neapolim 
prope  super  viam  novara  ,  quae  ad  viilam  Porticensera 
ducit ;  ita  appelia£ur  ,  ufc  creditur  ,  ab  aiba  petra  ibidem 
secus  viam  publicam  posjta  ,  ut  p^gos  coaterminos  iimi- 
taret.  BernarJinus  Wartyranus  villam  Leucopetram  super 
hoc  iitoro  magnificam  aediiicavit.  Capacius  Hist.  Neapol. 
lib  II.  c.  7  aliique  scriplores  hanc  viilam  Caroli  V.  Im- 
peratoris  hospitio  illustratam  narrant  ;  hanc  hodiedum 
vulgus  appeiiat  lo  Sguazzaturo.  Locus  hic  satis  est 
amoenus  ,  habetque  aedea  ,  vilias  ,  et  f  mtes  supra  mare 
djvitum  Neapolitanorum  nobiiissimos,  iacetque  inter  viara 
S.  loannis  a  Teducio  ,  et  villam  Porticensem  secus  pu- 
b'icam  viam, 
3»3Uo»«m.  Extra   portam  Cam[)anam  ,  qna  nnnc    Nolam    itnr  , 

lofus  adest  Doiiolum  dicius  ,  vulgo  Poggio  Reale.  Via 
islhaec  tuit  aperla  sub  Phllippo  U.  Austriaco  Hispaniarum 
Re^e  ,  et  regaura  r^eapolilanura   pro  Rege  obtinenie  loan- 


2^5 
ne  Zunira  Mnandae  Comiie.  Alplionsas  inde  Plmentelius 
paulo  post  Beneventanus  Comes  fontes  adiunxit^  hinc  in- 
de  cum  arboribus  belle  disposiiis.  Ad  buius  regiae  viae 
calcem  adsurgit  aedificium  semidirulum  ,  quod  vulgus  fal- 
so  appeliat  Palazzo  della  Regina  Giovanna.  Hoc  con- 
ditum  fuit  aano  MCCCGLXXXIV.  ab  Alphonso  Arago- 
niae  Rege. 

Ad  buiusce  viae  Jaevam  eNapali  prodeuntibus  adsur- 
git  collis  Lautrechius  ,  quem  indigenae  corrupte  appelli- 
lant  Lotrecco  ,  sic  dictum  a  Duce  Odetto  Fuxio  Lautre- 
cbio  Gallo  ,  qui  anno  Mt>XXVlIL  Neapobm  urbem  moe- 
niis  circumdalam  cum  exercilu  ad  expugnandam  venit. 
At  cum  ipsam  capere  ba^jd  posset^  aquaedactum  aperait; 
inde  factum  ,  ut  aquae  undique  gtagnantes  pestem  in  ca- 
stra  intulerint  prope  urbem  obsessam  tendentia;  binc  pe- 
ste  undique  grassante  magna  copiarum  pars  cum  ipso  Du- 
ce  Lautrecbio  fuil  extincia  :  ita  urbs  liberata  ab  eiusdem 
cbsidione.  Huiusce  corpus  postea  io  S.  Mariae  Novae  Ec- 
clesia  fuit  tumulatuia. 

iJuper  boc  colle  crypta  adiacet  vespertibonum,'vu1go  C'yp',^^J^^p^- 

la  grotta    degli  Sportigiioni,  in  qua  iacent  ad  CC.  prape 

millia  cadaverum  conditorum  compages  anno  MDCLVIII. 

Quo  tempore  accidit  immanis  iila  pestis  ,    Neapobm  pro 

Rege  gubernabat  Comes  CaslriUius.  Causa  tanti  latet  exci- 

dii  ••  ipsam  tamen  ex  Hispanicis  oris  huc   adveclam    sunt 

qui  scribunt.  Per  id  temporis  oclo,  aut  decem  millia  bo- 

minum  una  die  mortem  sua  falce  messuisse  fama  est.  lu- 

vat  heic  audire  abqjiiid  ex  auctore  contemporaneo  ,   nem- 

pe  Carolo  Maiello,  qui  banc  liistoriam  exaravit  sub    no- 

mine :  Pestis  Neapolitanae  descriptio    etc.     quod    opus 

ego  servo  MS.  in   Schaedis   rneis.  Hinc  ita  scribit  auctor.- 

Horrcr  erat  inspicere  eiecta  corpora  uncis  attracta  in 

plaustro  conferta  interdum   spirantia  adhuc   cum    vita 

carentibus  coniungere.     His   Lautrechii  montis   specus 

subterraneae  refertae  ,   uhi  templum  erectum    sub   no- 

mine  S.  Maria  del  Pianto.   Partim   vero  in   S.   lanua- 

rii  Coemeterio  extra   moenia  humata  sunt ,  partim  ve- 

T.  l.  35 


266 

ro  in  Lecomiis  condita  ,    ex  quihus  nimirum  locis  ad 

fabricae  usum   excinduntur.  llla  fjuoque  planities,  quae 

vulgo  il  larga  delle   Pigne  ,  ed  ii  largo  di    S-   Dom^- 

nico  de'  Soriani  sepultorum  strue  ohducta.   Cumaue  iam 

quaevis  Latehrae  tol  millibus  Jiumandis  haud    suppele- 

rent  ,   mense   etiam   \ulio ,   una  dies  JiXP^.    millia  per- 

diderat:    hinc   aut  supposito   igne  cotnhusta  ,  aut  in  ma- 

re  proiecta   hisloriae  proditum  est.  Ex  hac  auctoris  tle- 

scripiione  vide  quaeso  quaenam  caedes,    quaenam    ruina 

a  peste  effecta.  Guicciardinius  eliam  sic  huiusce  meminit 

rei  Mercur.  Campan.   pag.   46  Suh  novaEcciesia  (nem- 

pe  S.  Maria  del  Pianlo  j  ohserata  cemitur    crjpta   de 

U  Sportiglioni   iampridem   appellitata  ,  in  qua  CC.  ca^ 

daverum  millia    texnpore    pestis  in    anno    MDCLVI. 

promiscue  ingesta  sunt :  adeo   ut  via   haec  vere    olim 

regia  ,   et  oh  amoenitatem  vespertinis  deamhulationihus 

reservata  ,   nunc   moeroris     sit  semita ,    et  praetereun- 

iibus  cladis  funestissimae  catastrophen  repraesentet. 

Hic  collis  vulcanicas  ab  immeraorabili   ae^o  materias 
eructavit.  Heic  ignium  vestigia  satis  superque    fidem    fa- 
ciunt  :  nam  passim  qua  late  patel  collisLautrechius,  prae- 
grandis  molis  laj)ides  Vesuvianis    haud    absimiles    restant' 
adhuc.  Terrae  adhaec  ipsius  varia  pumicum  nerape,  lapi- 
dumque  genera  qnaquaversum  sparsa  adservantur.  Adisis 
lithologum  Breislakium  ,  Topogr.  fisica  della   Campania  , 
pag.  2.o5  et  seqq.  qui  haac  materiara  tractavit. 

G  A  P  U  T    X.I. 

f^rhis  Neapolis   recens  status. 

Cum  hactenus  de  Neapoh  nrbe  antiquissima,  de  ae- 
dificiis  ,  dcque  omnibus  ,  quae  ad  ipsam  speclabant  ,  sa- 
tis  superque  prolocuti  siraus  ,  operae  nunc  pretium  du- 
cimus  ,  ut  de  recenti  eiusdem  statu  breviter  verba  fa-i 
ciamus.  _  ^  ^   '^ .     ,^     ^,    ^  ^^ 

Haec  urbs  aedificata  est  snper  Neapohtaniim    Cl:alef 


rem  ,   f^t  cst  nunc  metrcpolis  totius  Regni  Neapolitani.  Plu- 

ribus  abiiinc  saeculis  Jiane  urbem  Reges  consliluerunt  re- 

grii  sedem.   ]Nihii  illa  praeclarius  ,   et  nobilius  esse  potest, 

sive  aedificia  ,  sive   vias  ,  sive  Deo  O.  M.  et  Sanctis  tem- 

pla  dicata  spectes.  Haec   procul   dubio   est   prae  antiqua 

satis  splendidior  ,  atque  raaior,  Vetusta  urbs   Parthenope  , 

ni  anie  diximus  ,  parva   profecto  fuit ,  et  super  colles  ex- 

tendebatur.   Recens  urbis  ambilus  esttriplex,   vel  quadru- 

plus  quam  antiquus.    Vrbs   hbdierna  extenditur  a   crypta 

INeapolitana  ad   Pontem   usque  Mdgdalenae  sopra  recentem 

Sebethum  ,  scillcet  ex  ea  parte  ,   quae  arapIectiturEchiae 

promontorium  ,   S.  Erasmi  collem  ,  villam  Arenulanam  , 

coUem    Capimontium  usque  ad  Regium  Pauperum  Hospi- 

tium  ,   quod  respicit  Campum  Martium.  Hanc  ob  causam 

populi  frequeutia  est  maxima  ,  et  post  urbes  Londinum, 

Luietiam  Parisiorum  ,   et  Constantinopolim    Neapolis  est 

toiius  Europae  urbs  frequenlissima,   quum  ad  circiter  ter- 

cenla  scxaginta  millia  hominum  contineat ,  praeter    exte- 

ros,  qui  quotidie  turmatim  ad  hanc  incolendam  adveniunt 

eiusdem  deliciis  capti. 

Recentes  mares  sunt  omnino  differentes  ab  antiquis. 
Parthenopaei  olira  Graecanice  vivebant,  nec  nisi  ad  ulti- 
mam  Rqmani  Iraperii  aetatem  Latini  mores  hanc  in  urbem 
introducti  fuere  :  quin  imo  multo  post  tempus  Imperii 
eversionis  ^  et  etiam  postquam  Golhi  ,  etLangobardi  Ita- 
lia  dominati  fuere  ,  Graio  semper  Neapolitani  idiomate 
loquebantur  ,  et  illud  adhibuerunt  ad  septimum  usque  sae| 
culum  ,  et  fortasse  ad  undecimum  _,  uli  ante  fusius  scri- 
ptorum  antiquorum  monumentis  probavimus. 

Everso  Goihorura  in  Italia  Regno  ad  Narsetis  ad- 
venlum  ,  Neapolis  fuit  recta  ab  Exarchis  Ravennatibus. 
Langobardi  postea  anno  nempe  DLXVUI.  Italiam  peoe 
cunctam  obtinuerunt ,  sed  Neapolis  haud  iisdem  fuit  subie- 
cta  ,  sed  Graecis  Orientalibus  potius  Imperatoribus  ,  qui 
Ducem  ad  eandem  gubernandom  miltebant ,  eaqne  aristo- 
cratice  quodanimodo  vivebat  in  reipublicae  formara.  luxta 
loannem  Diaconum  anao  DCCXV.  Duces  a  populo  Nea- 


268 

politano  electi  haud  ampHus  Orientis  Imperatoribus  psf- 
ruerunt  ,  et  hinc  proprios  nummos  cudebant-  Postea  moe- 
nia  reaeclificata  fuerunt ,  quo  se  defenderent  cives  a  Lan- 
gobardis  ,  qiii  urbem  obsidione  cinxerunt  anno  DLXXXf. 
Beneventani  vero  Principes  hanc  in  sui  dominium  obti- 
nuerunt  ,  idque  eirca  annum  DCCCXXX.  evenit,  et  hinc 
Pandulphus  IV".  Campanus  Princeps  urbem  oocupavit  an- 
Tio  MXXVIL  at  post  ires  annos  Sergius  Neapolitanus 
Dux  Nofmannorum  ope  urbem  recuperavit,  et  Ducalura. 
Ex  eo  tempore  INeapolis  redacta  fuit  miserum  in  statum, 
cura  antea  bella  ,  barbarae  nationes  ,  ahaeque  vices  eam 
omnino  deturparint ,  quamvis  aedificia  nova  Barbarorum 
more  super  magnifica  vetusta  condita,  atque  ampHata  fue- 
rint ,  sed  isthaec  nuUam  magnificentiam  praeseferebant. 

Per  ea  vero  tempora  vicinae  regiones  in  diyersos  di- 
videbantur  principatus  :   nonntdlae  Orientis  ,   ahae    Occi- 
dentis  Imperatoribus  ,  aliae  tandem  Romano  Summo  pa- 
rebant  Pontifici.  Haec  fortasse  fuit  causa  ob  quamNormanm 
nostras  occuparunt  regiones.  JNeapolis  anno   MCXXXIX. 
Rogerio  Sicihae  Regi  fuit  sublecta ,  aeque  ac  omnesahae 
Kegni  urbes.  Nonnulli  Reges  post  Rogerium  urbem  am- 
pharunt  ,  eaque  post  sequiorem  aetatem  splendidius  est  re- 
dacta  ,   donec  Garolus  I.  Andegavensis  illam  Regni  sui  se- 
dem  effeeit  _,   qui   urbis  ambitum   maiorem  reddidit    circa 
annum  MCCLXX.  Ferdinandus  1-  Aragoniae    Rex  auno 
MCCCCLXXXIV.   ultiraam  huic  urbi  effecit  ampliationeni 
adiunclis  moeniis  ,  turribus  fortissimis  ,  et  quatuor  porlis 
S.  Mariae  ad  Carraelum  ,  vulgo  Porta   del  Carmine,  No- 
lanae  ,  Carapanae,  et  S.  lanuarii. 

Neapolitanum  interea  Regnum  subleetum  nunc  Hi- 
spanis  Regibus  ,  nune  Romanorum  Imperalori  varias  vi- 
ces  passnm  :  hanc  ob  rationem  a  Proregibus  ,  et  aliis  Vi- 
ris  iliuslribus  ab  Imperatoribus  Occidentis  missis  Regnum 
in  j)rovinciae  formam  fuit  administratum..  Inficianduni 
haud  est  ,  quln  sub  illorum  vario  gubernamine  urhs  Nea- 
pohs  fiierit  saepissime  miserum  in  statum  redacta^  et  per 
ea  tcnipora  nunc  faclionibus  ,  caedibus  horreudls  ^   nunc 


i6(y 
peste  grassante  ,  et  terraemoiibiis  convulsa,  nunc  per  ho- 
sies  dilacerata  ,  quamvis  nonuuUi  ,  uli  prae  ceieris  Pe- 
Irus   Toletanns,  uibem   mngnificentiorem  reddiderint. 

Poslquam   Caiolus  Borbonius  Hispaniarum    Hex    re- 

gnum    obiiuuit  auno  MDCCXXXIV.   urbs  ItaHae    magni- 

ficentissiraa  fuit-  Nam  Rex  hic  providentissimus  plura  ef- 

fecit  opera  y  eaque  snmptu  immenso  a  fundameutis  erexit. 

Quo  mercatoribus  navigationera: ,  et  commercium  redde- 

ret  tutius  ,  j)ortum  antea  male  constructum  ,    ampliorem 

condidit^   iaciis  in   mari  molibus,  et  viam  mHguificam  effe- 

cit  marilimam ,  quaeqne  antea  invia  ,     rolabilem    facien- 

dam  curavit.  Regium    Praetorium    Ncapolitanum    amplia- 

vit  ^    et  Capimontauura  eum  nemore  a     fundamentis,     et 

aliud  apud  Porticensem  villam  cum  hortis ,  nemoribus,  et 

arce  munitissima  supra  littus  excitavit.  Praeter  haec  S.  Ca- 

roli  theatrum  fortasse  totius  Europae  maxiraum,  Regium 

Pauperum  Hospiiium    opus    sane    admirandum  _,    Praeto* 

rium  ,    et  delicias  apud  Casertam  cum  aquaeductu    sum» 

ptibus   pene  immensis  erexit.  Ferdinandus  I.   eius    fihus  , 

et  nunc  Franciscus  I.   Borbonius  magni    Caroli    Borbouii 

vestigia  sectantes  hanc  urbem  nunc  procul  dubio  inter  om° 

nes  Europae  totius  alias  ad  maximum    adduxerunt    fasti- 

gmm.  Dicendum  profeeto  est  nunc  temporis  urbera  Nea- 

polim  ad  omnia  vitae  commoda  esse  coraparatam.    Nulla 

ah'a  totius  orbis  terrarum   (  ut  ita  dlcam  }  cum  ea  com-- 

paranda  quidem  est.  Hinc  mirum  haud  esse  debet,   si  ad 

hauc  urbein  visendam  ,  quin  ad  incolendam  quolidie  huc 

adyeniunt  ex  omuihus  mundi  parlibus  exterae  gentes,  quae 

heic   vitam  degendam  constiluunt. 

Ante  iara  narravimus  Herculanei  ,  et  Pompeiorum 
urbium  effossionem  regoante  Carolo  accidisse ,  qui  Rex 
'sapientissimus  x\caclemiam  Ilerculanensem  constituit  ,  et 
earundem  urbium  expkinatioiiem  per  eruditos  Viros  h;inc 
ob  causam  constituit.  Ft^rdin;uKlus  I.  eius  filius  Museum 
Borbonium  E^ropae  magnifioentissimnm  ,  et  ditissin)um 
erexit  ,  in  quo  iQtiaJta  coulocavit  su])])elleclilia  ex  autl-' 
<l;ii'S  ufbibus  eruderata ,   praeter  immeusos    anliquitalis  ex- 


aliis  lof;is  coljectos  ihesaovos  ,   ot  lioc    vtre    Regiuni     ler- 
li-.riim  Oibis  primum  Ivluseuni  locupletavit. 

ita  constitui,o  regno  ,  et  urbe  hac  nobllissima  Nea.. 
poli  per  Borbonios  Reges  ,  necuon  Epliebeis  inariiimis  , 
et  militariiius  ,  aliisque  operibus  pubUcis  ^  et  viis  novis 
apertia  prope  urbem ,  et  per  provincias ,  commcrciuni 
znagis  fuit  extensum  ,  qua  montibus  perforatis ,  qua  ae^. 
quatis ,  ut  ad  urbcm  Neapolini  commodius  ^  et  tutius 
provinciales   pervenire  possent  cives. 

Quid  V€ro  dicara  de  hodiernae  urbis  publicarnm,  et 
privataium  aedium  frequentia  , 'et  magnitudine  ?  ea  qui- 
dem  adeo  excrevil  ,  ut  ultima  urbis  amphalio  a  Ferdi- 
nando  1.  Aragonio  effecla  haud  araplius  civinra  niultitu- 
dinem  continere  potnerit ,  et  recentia  suburbia  fortasse 
aiaiorem  habeant  populi  frequentiam.  Hinc  porlee  ab 
Aragonio  Rege  excitatae  eversae  fuerunt  praeter  Nolanam, 
et  Campanam  ,  et  urbs  hodierna  nulla  habet  moenia  , 
praeter  illa  onae  restant  intra  urbem  ad  nullutii  abum 
usum.  Vrbs  recens  tres  habet  praecipuos  ingressus-  Pri- 
mus  est  ille  Ponli^  Magdalenae  supra  hodiernum  Sebe- 
thum  :  hic  ingressus  ad  orientem  communicat  cum  subur- 
bio  S.  lomnis  a  Teducio  ,  et  hinc  cum  vicls  Porticensi  , 
ReiiQensi  ^  et  Turribus  Octava ,  et  SS.  Adnuntiata.  Ex 
hac  parie  iter  est  ad  Calabros.  Alter  ingressus  ad  urbera 
cst  per  Campanam  portam  ,  quae  restat  adhuc  ,  qua 
itur  in  ApnUam.  Extra  hanc  ubi  nunc  dicitur  ponle  di 
Casa  Nova  ,  invenitur  miliiare  aureum  ,  et  hinc  via 
amoenissiraa  fontibus  salientibus  ,  et  arboribus  consilis 
ab  utroque  Litere  usque  ad  loannae  Reginae  diritura  prae- 
torium.  Terlius  ingressus  est  per  Regium  pau])eium  ho- 
spitium  prope  Caput  Clivi ,  CapodicJiino  ,  et  inde  ad 
Aprutiura    pervenitur. 

Vrbs  dividitur  in  praesentiarum  in  XII.  regiones  , 
»eu  quartieri  ,  habetque  quatuor  magna  suburbia  ;  nem- 
pe  S.  Antonii  Abbatis  ab  Ecclesia  huic  Divo  dicata  :  hoc 
suburbium  est  extra  portam  Campanara.  AUud  suburbiuin 
psi  S,  Mariae  Laureti  ,  vulgo  Sobborgo  di  S.  Maria  di 


271^ 

Loreio  ,  post  mngniim  Blercati  forum  ,  et  Ecclesiam  S. 
Maiiae  Carmelj.  tertium  est  suburbium  Virginum  ,  Sob-^ 
bor^o  de  Fergiiii ,  quod  incipit  a  porta  S.  lanuarii 
usque  ad  Ecclesiam  eiusdem  MarJyris  exlra  moenia  prope 
Coemeteriura.  Quartum  tandem  est  suburbium  Plagae  Olym- 
picac;,  vulc;o  Sobborgo  di  Chiaja  ,  quod  exlenditnr  extra 
eversam  huiusce  nominis  portam  per  lotam  maris  viam, 
la  Riviera  di  Chiaja  usque  ad  cryptam  Neapolitanam 
prope  Ecclesiam  S.  Mariae  ,  vulgo  di  Piedigrotta.  Hoc 
suburbium  est  pars  hodiernae  urbis  nobilissima  ^  et  amoe- 
liissinia  j-  quae  ab  uno  viae  latere  Villam  Regiam  prope 
mare  ,  ex  altero  magniticas  continet  Neapolitanorum  pro» 
cerum  aedes  ,  et  prospectat  Pansiiypanumproraonrorium. 

Nihil  heic  dicam  de  tempbs  13eo  O.  M.  dicatis  ma- 
gniflcentissimis  ,  et  Irequentissimis,  quae  dubio  procul  cum 
hodierna  nrbe  Roma  certant^  inter  quae  nuraeranda  maxi- 
me  Archiepiscopalis  Ecclesisi^a  Carolo  I.  Andegavensi  He- 
ge  excitata  supra  Apollinis  ,  et  Neptuoi  templorum  rai- 
nas  j  et  a  Carolo  II.  perfecta.  Alphonsus  Aragonius  eam 
a  terraemotu  conlapsam  reaedificavit  anno  MCCCCLVL 
SanctissimaeMariae  Virginis  ab  Angelo  Adnunciatae,  S.  Phi- 
lippi  Nerii ,-  SS.  Trinitatis  vulgo  Maioris  excitatae  anno 
MCCCCLXX.  S.  Martini  supra  collem  S.  Erasmi ,  aliaeque 
adsunt  Ecclesiae  nobilissimae. 

Praetcreo  vias  urbis  magnificas  ,  et  praeserlim  Tole- 
tanam  a  Petro  Toletano  Neapolitano  Prorege  aperta  ,  et 
silice  strata  ,  quae  incipit  a  Regis  Praetorio  ad  Capimon- 
twyoa.  usque  ,  qua  nihil  est  magniflcentius  ,  nihil  splendi- 
dius  ,  ubi  omnia  quae  ad  vitae  coramoda  spectant,  inve- 
niuntur.  Alia  via  amoenissima  est  prope  raare  ,  praeser.r- 
tim  ex  ea  parte  ,  ubi  est  villa  Regia. 

Quamvis  hodierna  urbs  moenibus  haud  cingitur  , 
(  cum  urbs  excrevit  mirandura  in  modum  per  nova 
suburbia  j  tamen  quatuor  habel  arces  manilissimas,  nem- 
pe  S.  Erasmi  a  Carolo  I.  quae  fuit  excitata  su  ler  col- 
lem  ,  alia  Castri  Novi ,  Castel  Nuovo  prope  Regis  prae- 
.lorium,  alia  Gastri  t^ucullaai  ,  vulgo  Castel  deW  Ovo y 


2.73 


,et  ^Vis.  S-  Mariae  Carmell  ,  Castel  del  Carmine  ad  po- 
puli  IVequeniiam  continendam.  Haec  arx  excitata  fuit  a 
Ferdina.ndo  I.  Aragonio  auno  MCCC.GLXXXIV.  Inde  ab 
Alcalae  C|uce  Neapolis  Prorege  fuit  ampliata  ;  et  Petrns 
Toletanus  ,  quo  ,urbem  a  Turcis  defenderet,  murum  auxit 
cum  turrib.us. 

Neapolira  usque  a  Graecorum  ,  et  Romanorum  lem.' 
poribus  fuisse  constat  matrem^  et  aUricem  omnium  scien- 
tiarum-  Heic  Virgiliu.m  immoratum  esse  per  aliquot  an- 
nos  ,  beic  Papinium  Slatium  ortum  babuisse  ,  alosque  vi- 
ros  illustres  satis  liqqet.  Posteriori  tempore  etiam  cum 
E.omanum  Imperium  fujt  eversum  ,  hac  in  urbe  viri  do- 
cti  floruerunt.  Re  sane  vera  Gothorum  aevo  Marcus  Au- 
relius  Cassiodorus ,  aliique  heic  vel  ortum  habuere ,  vel 
sedem  fixerunt  :  Neapobs ,  cum  aliae  Itabae  urbes  maxi- 
Ma  i^norantia  esseat  afflictae  ,  tunc  ipsa  ab*quem  doctri- 
narum  gradum  servabat  adliue ,  et  post  saeculum  deci- 
mum  discipbnae  quoque  noscebantur,  donec  post  scientia- 
rum  regenerationem  Eleges  in  bac  urbe  Acadaemias,  et 
Gymnasia  constiiuerunt ,  quo  teimpore  viri  doctissimi  ia 
omuibus  fioruerunt ,  ita  ut  isthaec  iater  Europae  urbes 
ad  summura  pervenerit  gradum  /  et  uunc  l^eapoUs  existi- 
manda   quidem  est  praeclarissima. 


EXPLLCIT   LIBER    TERTIVS, 


1   ■    ,    r  ;^i 


.•«M  -,     ^-  ,  .     "  « 


SYLLABUS 


CAPITUM,  QUJE  OCGURRUNT  IN  PRLNLi  OPERIS  PARTE. 


JL)ebicatio 

Praefatio  in  Campantae  Regiotiem. 

LIBER     PRIMUS. 


pag- 


III 
V 


CAPUT  L         De  Campanla  Felici  in  genere, 

CAPUT  II.  De  Campaniae  incolis^  et  pj-aeseHnn  de  Osca 
gente  ,  de  illorum  moribus  ,  atque  lij/gna, 

CAPUT  III.  In  quo  agitur  de  antiqua  urhe  Capua  Cam- 
paniae  metropoli ,  de  eius  fujjdationc  ,  de 
deditionibus  ,  Colonia  ,  Praefectura,,  incre- 
mento ,  maiestate  ,  de  illius  cversio7ie  ,  et 
tandem  de  eius  situ. 

CAPUT  IV.  Describilur  Jmphitheatrum  Campanum  ,  utl 
hodiedum  ejcistit  ,  deque  eius  partibus. 

CAPUT  V.  De  Theatro  ,  Templis ,  Catabolo  ,  hido  Gla- 
diatorio  ,  Circo  ,  Gjmnasio  ,  Thermis  ,  de 
Foro  Seplasio  ,  yJlbanoque  :  de  vari/s  vi- 
cibus  ;  de  Chrisliana  Peligione  ,  de  vetu- 
stis  Capuae  nummis  ,  aliisque    monumentis . 

CAPUT  VI.  In  quo  agitur  primum  de  Jppia  via  ,  de  mon~ 
te  CalUcula ,  de  opido  Casilino  ,  deque 
eius  obsidione ;  de  Butilini  copiis  prope  Ca- 
silini  pontem  a  JYarsete  peifractis  ,  de 
Calvis  ,  de  Sidicino ,  et  agro  Falerno. 

C.\PUT  VII.  Descrlbuniur  vaiiae  urbes.,  uti  Suessa  Pome- 
tia  ,  Plubme  ,  Suessa  Juruncorum  ,  <5'/- 
nuessa  ,  rus  Petrinum ,  Trifanum  ,  via  Do- 
mitiana  ,  Suessula  ,  eiusque  faium  :  h/nc 
Jrgcntium ,  S.  Jghata  Gothorum  ,  el  f^ul- 


10 


18 


ao 


52 


T.    I. 


3G 


^7^ 

turnum  opidum.  Fit  me?itio  ianclem  dejlu- 
K>io  Savoue  ^  deque  3Jassico  inonic.  Ai 

CAPUT  Tllf.  Describuntur  urbes  Foiniiae  ,  Miniurnae  ,  Ca- 
ieta  ,  C:'ce/onis  Formiannm,  Fundi,  Jnij- 
clae  ,  lacus  Fundanus  ,  Lii-is  /luvius,  Pan- 
dataria  cum  aliis  insulis  in  sinu  Caietano.     ^9 

CAPUT  IX.  Fit  mentio  de  aliis  ultiri  Capuam  urbibus ,  ut 
Casino  ,  ^4(juino  ,  Fre^eliis  ,  ^qnno  ,  So- 
ra  ,  yftina  ,  Fenafro  ,  Alijis  ,  Calli/is  ,  et 
Telesia.  Descvibiiur  l^arronis  Museum  ^  et 
insula  Sora.  5q 

CAPUT  X.  Describuniur  ceiera  opida  cilra  Capuam  ^  uti 
duae  Calatias ,  Furculae  Caudinae  ,  vi- 
cus  Novanensis  ,  Caudium  ,  villa  Cocceii, 
j.  Trebula  ,  Compulteria  ,  Saiicula  ,  Magda- 

lunum  ,  Acerra  ,  Atella  ,  %'ia  Atellana  , 
As>ersa  ,  et  Pomilianum  Atellac.  yi 

CAPUT  XI.  Describujiiur  aliae  uiiies  ,  uti  Abella  ,  Nola, 
aliaeque  nonnuV.ae  cum  vicis   incerii  situs. 


L  1  B  E  R     II. 


PrvoeJrdum 
CAPUT  I. 


CAPUT  II. 


CAPUT  III. 


CAPUT  IV. 


Ilerculanei  urbis  effbssio ;  portus  sub  Retinae 
nomine  salutaius.  Hercides  urbis  conditor: 
urbis  silus  ;  quacnnm  gentes  eani  occupa- 
runt ;  quo  aTino  Piomani  ea  sunt  potiti. 
Fillcie  nobiles  ,  et  quo  tempore  prinia  ur- 
bis  acciderit  ruina.  Ftrum  post  con/lagT-a- 
tionem  Herculaneum  ,  et  Pompeii  rursus 
fuerint  habitatae.  Herculaneum  Colonia  ,  et 
Municipium. 

De  primis  statuis  Ilerculanei  repertis  :  quan- 
clo  Ccirolus  III.  Borbonius  urbem  effb- 
diendam  curarit.  Describilur  Theatrum  , 
Forum  ,  Templa ,  Hjrpogaea ,  domus:  aJiae 
res  eruderatae  ,  et  praesertim  siaiuae. 

Ee  Academia  Herculanensi,  de  sialuis  cx  ae- 
re  ,  de  instrumeniis  culinaj-iis,  cerusicis,  et 
bellicis  :  de  numismatibus ,  papyris  ,  ei  pi- 
ciuris  in  3Iuseo  Borbonio  existentibus. 

Quinani  Pompeiorum  conditor;  incolae  dis^^rsi;^ 


95 


96 


io8 


iiG 


CAPUT  V. 

CAPUT  VI. 
CAPUT  VII. 


CAPUT  VIII 


CAPUT  IX. 


qucindo  urbs  eversa.  Elusdemporius  :  Mu- 
nicipium  ^  ct  Colonui.  Dcserihitur  Mam- 
miae  sepulrhrum:  anlir-  ^'*^ria  ^  tem- 

plum  Jsidis ,   Theatra,  .y'  atrum,  ei 

Forum.  ylrrii  Diomedis  c  ,    ct  pa^ns 

yiugusti  Felicis. 
De  novis  crudcrationihus  anni  MDCCCXJII. 
apud  Pompeios  effectis  :  dcscrnbuniur  mo- 
numenta  in  i,'ia  SepuUlirali ,  B^silica,tem- 
pla  ,  moenia  ,  aliaque  nonnulla. 
De  monte  J^eswio  :  eiusdem  ichnographia  de- , 
lineatur  :  dc  vulcanicis  materiis  ;  Sparta- 
ci  ghidiat0J'is  facinus  enarratur. 
De  prima  fesuviicorjlagratione;  mors  Plinii, 
aliaequc  conjlagraliones  descrihuniur  ,    et 
damna  a  f  esuvio  allata.  Dc  vnlcanicis  ma- 
teriis ,  de  mephitihus  ,  de  veterum    opinio- 
Jiibf^s    circa    Pesuvium  :    r/uanam    tandem 
parte  expenditur  olim  mons  ignem  evomueint. 
De  Stabiis  urbe  :  a  quonatn  eversa:descnbun- 
tur  tcmpla  ,  et  nova  urbs  :  aquac  mine/ri- 
lcs  ,  lac  Stabianum  ,  Liteiae  ,   et  Grania- 
num  :  sinus  Stabicnsis ,  et  Peira  Herculis, 
De  urbe  Nuceria,  de  ^Flqua  ,  de  Massa  M- 
quana  ,  de  Surrento ,  de    Pollii    vdla  ,  de 
.Athenaeo  Surrentino  ,  de  Massa  Lubren- 
si  ,  et  de  insuhs  Sirenusis.    Tandem    per- 
quiritur ,  utrum  Apenninorum  catena  a  Mi- 
nerme  pi-omontorio  ad  Salerni  prope   oram 
Juerit  otim  insula. 


27.5 


110 


i5G 


148 


162 


iGi 


1G7 


L  I  B  E  R     IIT. 


IIPOAErOMENA. 

CAPUT  I,  Vrbis  Neapolis  deliciae  describantur:  de  Se- 
betho  JLuvio ,  deque  Neapolitanae  urhis 
originc  :  disquiritur  quaenam  Juerit  Pay- 
thenope  Siren. 

CAPUT  II.  Cumani  urbem  NeapoUm  aedijicant  :  variae 
Coloniae  diversis  temporihus  urbem  habue- 
VQ '.   dQ  Colonia    Euboica  ,  et  de   Aitica., 


174 


i;6 


276 
CAPUT  III. 

CAPUT  IV 


CAPUT  V. 

CAPUT  VI. 
CAPUT  VII. 


CAPUT  VIII. 
CAPUT  IX. 


C\PUT  Xr 
CAPUT  XI. 


Vtrum  PalaepoUs  exliterit ,  et  qno  in  lo- 
co  sit  pofienda. 

De  urbis  vetuslae  awbitu  ,  de  moeniis  jortis- 
simis  ,  et  a  quibus  Juerint  restaurata  ,  de 
portis  aniiquis  ,  de  regionibus,  de  viis  prae~ 
cipuis ,  deque  singulis  P/iratriis. 

.  De  Gjmnasio  ]S eapolitano,  de  Therniis  ,  de- 
que  earuni  structura,  de  Theatro  ,  de  Me. 
tronactis  schola^  de  Circo,  de  Ludis  ,  de 
Pancratio  ,  de  ludis  ^ugustalibus  ,  de  E- 
phebeis ,  deque  hulo  Lampadico. 

JSeapolis  Romanorum  foederata:  utrum  Colo- 
nia  ,  et  Municipium  fuerit.  Deque  anliquis 
eiusdem  Magistratibus  ,  de  civiwn  Cultu  , 
et  Numinum  templis, 

Pausiljpanae  describuntuj  deliciae  ,  de  Ve- 
dii  Pollionis  yiUa  ,  deque  alia  Lucii  Lu- 
culli ,  deque  Sannazarii  f^petae  sepulchro, 

Describitur  Cijrpla  IVeapolitana;  de  f-lrgiiii 
Maronis  sepulchro  ,  de  aqids  Mineralibus : 
de  insula  Megaria  ,  de  villa  Antiniana  , 
de  rure  ydrenulano  ,  de  Phiga  Oljmpica, 
deque  Regia  Pllla. 

Describitur  S,  lanuarii  extra  moenia  Coe- 
meterium. 

Quando  Graecanici  mores  ,  et  lingua  desie- 
rit :  variae  vices  ,  et  quo  tempore  Chri- 
stiana  ReUgio  in  hanc  urbem  introducta. 

Describuntur  aUa  loca  circa  urbem  NeapoUm. 

ffbis  '^eapolis  j^ecens  stalus. 


184 


'9' 


aoi 


.iS 


a2o 


250 

u6t>" 


SYLLABUS  PRIMAE  PARTIS 


OmNIUM    MATERIARUM  ,    QUAE    OCCUBBUNT. 


£i  banlia  gens  quaeuam   fuerit.       iS5 

Abeila.  fi2  ,  et  scq.  Munici- 
piuin,  et  Coloiiia.  ib.  eiusdeniru- 
(lera.  ibid. 

Academia  HerculanRnsis.  116 

Aceira   urbs  ,   el   Colonia.     77. 
Hannibal   urbetn  obsedit.    ibid.   a 
quibus  eversa.  78.  agcr  eius  aere. . 
iufestus.    ib. 

Accrvara  ubi,etqnae, 
Achjlleus  Slanj-r  Ponliani  re- 
legatui'. 

S.   Agatha  Goihorum. 
A'yopiii^,uOi   quis     apud 
Neapolilaiios. 

Ag  ippa  riomanae  classi  ,  Pracp 
fecius  silvam    Amim  evej-tit. 
Alai  icus  Rex  in  Ilaliam  venit. 
Albanuin     forum     Capuae. 
Alcinoi  gigantis  ossa  sub  Vesu- 
vio  sepulia. 

Alexandrinorum  regio  Neapoli. 
Alifae  urbs.    67.    Colonia.   ib. 
thermae  ,  et  rudera.   ibid.    quaa- 
do  evcrsa.   ibid. 

Alleia  Decirailla  Cereris  sacer- 
dos. 

Alfonsus  I.  Aragonius  cryp- 
tom  Neapolitauam  commodiorem 
reddit. 

iE<{aa  urbs  prope  Surrenlum. 
/Equensis  vicus. 
Aminaei  colles  ,   etvinum. 
Amphilhealrum   Atellanum. 
Amphitheatrum    apud    Aqui- 
num. 

Amphilheatrum  Cassinense. 
Amphitheatrum    Minturnense. 
Amphiihealrum  Nolanum. 
Amphitheatrum     Stabiense. 
Amphiilieatrum  Poropeianum. 


5i 

47 


144 

^7 
28 

,54 
193 


i4o 

333 
169 
169 
264 
79 

60 
59 

5i 

8(i 

i6i 

i33 


iS    et 
54 


22 1 
200 

3U7 

4 

224 

33 

238 

238 


Ampbilhealrum  Campanum.   18  et 
seqq. 

Amphitheatri     descriptio 
seqq. 
Amyclae  urbs. 

Anliniana  villa.  0.3^.  unde  no- 
nien    usurpavil.    ibid. 

Antinoi  lempJum  Neapoli. 
Aiitinoilaruin  Pliralria. 
Apollinis  templum   Neapoli. 
Appia  via.  33,  etseqq.  quis  eius- 
dem     auctor.  ib.     quando    silice 
slrata.  ibid. 
Apiana  uva. 
Appius   Claudius. 
Aqya  Sulphurca   Neapoli. 
Aqua  Ferrata  Neapoli. 
Aquae  Minerales  apifd  Slabias.    i65 
Aquae  Regiae,  Vide  Duliolum. 
Aquae  Sinuessanae.  ^i^ 

Aquaeductus    Neapolitauus  ,    eius- 
que    cursus.   262  et  seqq. 
Aquinum      urbs. 
Municipium.    ibid.  patrid    cla- 
rissiinorum  Virorum.  bi.   amphi- 
thealrum. 

Arcanum  rus. 

Areae,  vel  sepulchrorum  areae 
quae. 

Arenariae.   ibid. 
Arenulanum  rus. 
Argeniium. 
Ariadnae  tabula. 
Aristaeorum    Phrjitria.  ' 

AVx»»  Neapoliiaims. 
Arpadium. 

Arpiuum.  63.   patria   praecla- 
rissimorum  Virorum. 

Arpinas  insuia,  Vide  Pibrenus, 
Arrii   Diomedis  domu». 
Arthcmisiorum  Phrairia. 


60. 


60 
64 

240 

^i 

123 

200 

3l5 

63 


T.35 
'90 


278 

S.  Aspren  I.  £piscoptis  Nea- 
poliiaijus. 

Atelia  urbs.  ^8.  Colonia  ,  et 
Muiiicipiuin.  iLid.  a  Ilomanis  re- 
cuperata  qiianJo. 

AtfJlanae  labulac. 

Athenaeum  Surrentinum. 

Atina  urbs.  65.  Colouia  ,  et 
ftlu  nicipiuni   ib.    quando  eversa. 

Avcrsa  urbs  a  (juibusnam  ae- 
dilicata. 

Augusialis   regio  Ncapoii. 

Augijslulus  extremns  Pioniauo- 
runi  Inipcrator  in  Castruiu  Lii- 
cullanum   includilur. 

Auguslus  Nolae  moritur. 
•  Aulius  Alhinus  ,  unde  noinen 
pago,  Ahigninio  ■{a.clviTn. 

Aurcus  mons   ubi.  i 

Auruuca,   Vide  Suessa. 

Ausones  ,  Aurunci  iidem  ac 
Opici  ,  et  Osci  ([uamnam  Cam- 
paniae  partem  incoluerint.   6  et  seqq^. 


B 


258 


79 

79 

»7* 

66 

81 
195 


85 
74 

it)4 


IJacclu    tal)ula. 

Ualneoru-n^,,  usjuS;  IrejuenlissiH 
mus  apud   veter£|s.    '     ■  '  <■  >" 

Eajneum   Aslruui. 

Balneum  Ijullae. 

Balneum  Foris  Cryptae. 

Balueum   luncarse. 

Balneum  Plagae. 

Balneum  Colaturae. 

Balneum   Petrae. 

L..B,antius   Nolauus  civLs. 

Basilica   Pompeiana.  : 

Batiilum. 

Belisarius  Ncapolim  occupat  , 
et  quomodo. 

S.  Benedictus. 

Berelais  eadem  ac  Capua. 

Ucrola^is.   ibid. 

Bisellium  quid  significet. 

Bulilini  cnpiae  prope  Casilini 
ponlcm  a  Narsele  perfractae. 


V2J 


ao6 

234, 

234 

234 

234 

334 

234 

H 
.44 

n3 


3o 
37 


71 

38 
35 
68 


17 
12 

4 


3o 

4 

4 
5 


Caedia,  et  Cseditiae  Tabernae.     Qt 
Cadaverum  cremandorum  u.us 
a  quibu^  introdufilus.  244 


Caieta  urbs ,  ef  porlus  celeber- 
rimus.    52   a  Barb.nrii  eversa. 

Calatia   urbs.   yi.   Colonia  ,   et 
Muuicipiunn,    j2.    Calaliao   duae. 

Calerius  ager.    3^.    aquae  ibid. 

Cales  iirbs.   3^  templa. 

Calliciila  moiis. 

Callifae. 

Calveiilii   Qiiieli  Auguslalis  se- 
pulchrum  apuil  Ponipcios.   i3Sclseq. 

C;ilvum  a  quoiiam  aedilicatuin.     ,3c) 

Camilli   viciis. 

Campana  luxuria  ,   et  felicitas 

Campanae  caslaneae. 

Campaniae  Felicis    nomen. 
Campaniae  laudcs   ibid. 

Campiinl  iiummi. 

Canipanilim  friimcntum. 

Campanum' olputn. 

Campanus  ager  fertilissiinus. 

Campaiuis  morbus.       ■  .    11 

Campani.ae  incol.ac.  .        5   el  s^qq. 

Candida  '  prriiVa  'Neapolilana 
Clirisliana  a   D.    Petro   baplizala  268 

Capimontius'.  269.  Capimonta- 
na,  via. 

Capitoliiim   Campanum. 

Ca'puae  divitiae.  1(3  ,  et  seq. 
dedilioiics.  12  a  Bomanis  rccu- 
perata  urbs.  i4  ab  ipsis  horren- 
do  saevitum  in  Campanos.  ibid. 
Yrbis  condiior.  12.  Ludus  Gla- 
dialorius.  26.  Gymnasium.  27 
lliermae.  ibid.  Circus  27.  Thea- 
Iruni.  a3.  Ainpliilhealrum,  eiiis- 
que  dcsciiplio.  18  et  seqq.  li  in- 
pla.  23.  quaiidi)  urbs  Christi  (i- 
dem  recppit. 

Capiu  Clivi,  vel  Capul  de 
Cluo. 

Capys  urbis  Capuae  condilor. 

Carmula  ,    v.l   Colinolura. 

CarolusBorbonius  quaiid)Hcr- 
cnhineiim   elfodit. 

Chsi'1  ta. 

Casilinum  urLs.  36  n]i  Hanai- 
bale  ohsessa.  ibid.  eius  horrenda 
famcs.    ibid. 

Casiiinum    urbs    69.    Colonla. 
ibii].    quando  urbs   eversa.    ibid. 
Castra  Claudiana  ,   vel    Castra 
Marcelli. 

Castra  Ilanuibelii. 


260 
24 


■5o 

261 

12 

39 

116 
,6 


45 


24 


Castritlus    Scaurus    Duumvir 
Ponipeiaiius. 

Calabolura.   qtiid. 
Cathedra  in  ampliitheatro. 
Caudium  urbs. 
Celennac. 

Cereris  vicus   prope    Capuam. 
Cereris   ttmpium  jsea;  oli. 
Chalcideuscs  Neapolim  acdifi.. 
cant. 

Cliarilaus  ,  ct  Njmphius  Nea- 
politauae   iuvciilulia   priucipcs. 

Christiaiii     ulrum    Coemcteria 
cxcavaverint. 

Cicerouis  sepulchrum. 
Ciinmerioruin    rcgio    Neapoli. 
Circus  Keapolitauus. 
Civerualis  villa. 
Chiuius  Campaniae   fluvius. 
Claudius  Marcellus  Nolam  de- 
fjndit. 

Chiudii  forum. 
Coliseum  quid. 
Collis  Aminaeus. 
Collis  Laulrechius. 
Colonia  Euhoica  Neapolim  hi- 
bitat. 

Colonia  Attica  Neapolim  veuit. 
Compuhcria    urhs. 
Coniclus  mons. 

Conradus  Germanorum  Impe- 
lator   Arpiniim  occupat. 
Coeculius  mons  ,  et  vinum. 
Coemeterium     Neapoliianum. 
24°  ,  et  seqq.    eiusdem    adiius. 
247-  eius  detcripiio.     2^0  ,  et  seqq 
Cora  urbs.  90  ,  et  seqq 

Crater  Neapohlanus  ,    eiusque 
descriptio. 

Crypta  Seiani. 
Crypta  Vespertilionum. 
Crjlita  Neapoliiana.   aSo  ,    el 
scqq.   eiusdem   dcscriptio    ibid. 
Cryptoporticus   Campanus. 
Cumaeorum   Pliratria. 
Cumaui   Neapolim  aedificcmt. 
Cybelis  templum  Capuae.  ■ 
C/mba  quid. 


.37 

25 

21 
73 
93 
ib 
219 

t85 

167 

246 

5i 

iC)G 

209 

03 

78 

»4 

5o 

>9 

264 

265 

iS5 
.83 

2(Jo 

G3 

86 


177 

223 

265 


23 


'99 
184 

25 

243 


D 


Dianac  tcmplum  Capuae 

Dianae  tcmphim  Ncapoli. 

Dianarae  sacerdotes.  218.  et 
foemellae.   ib. 

Dioscoriduin  templum  Nea- 
poli.   219,   et  seqq.    Pliialria. 

A/o/x)|:>i>-  (juiMKirn. 

Discus  qiiid   ludi   genus. 

Avu^PX"  Neapolilaiiu5. 

Dnholum  prope  Neapolim. 

Doiuiti?na  via. 

Draco  fluvius  Campaniae  201 . 
ulrum  extiterit.  ib.  idem  dc  Sar- 
iius.    ib. 

Duraciua  uva. 


279 

23 

218 


'99 
21 5 
21 1 
2 1  5 
2G4 

41 


Echia    promontorium. 

S.   Jilpidius,  Vide  Alelhii 

Elbovianiis  princeps,  smi  Em- 
manuel  Mauriiius  apud  Hercula- 
neum  slatuas  reperit. 

Ephehi  quinam. 

Eumelidarum  Phralrii. 

Eumelus  deus  Neapoliianus. 

Eunostidarum  Phratria. 

Euploea  insula. 

^'uphiales  libertus  Traiani,  et 
procurator  villae  Pausilypauae. 

E'('V/j),  in  tliermis. 


22} 


223 


209 
21  I 

197 
182 

.98 
224 

223 
206 


Damn4  a  Vesuvioallata  iu  pri- 
roa   conflngratione.  i  53 

Deciu»  Magius  Campanus  «vis.      14 


Falernus  ager  ,  et  mons. 
S.   Felix   in   Pincis. 
Federicus  II.  Imperalor  Nea- 
poli  studiorum  Gymnasium  eri- 

FerdinandusI.Aragoniiis  qnan- 
do  urbis  Ncapolis  mosnia  aiu- 
pliavit. 

Fibrcnus  fluvius. 

Flavia  Domitilia  Pontinm  re- 
legatur. 

Fluvii  Campauiae.  Vids  suo 
loco. 

Formiae  urbs.  49.  rudera  5o. 
quando  eversa.    ibid. 

Formianum   ru$   Ciceronis. 

Fortuuae  femplHim  Capuae.    . 

Forlunae  templuBi  apad  Pau- 
silypum. 

Forum  Claudii. 


4o 
86 


2,>5 


255 
63 

57 


5o 

2  7.8 
93 


28o 

Forura  Albanum  Gapuae.  aS 

Foruiii   Popilii.  3o 

Forum  Seplasii     Capuae.  27 
Franci ,   et  Aleinauni  ad  Vul- 

tunium  caesi.  3? 

Fregellae     urbj.     61.     variae 

vices.  6i 

Fretum  Siabiense.  iSG 
Fruclus  ,   el  quidquid  inservit 
ad   vitae  ralioneni,  olim  grandio- 
ris  formae.                       119,  et  seqq. 

Fruinentum  Campanum.  4 

Fulsulae.  q3 

Fundanus  lacus.  55 
Fundi  urb».   53.   el  seq.  Colo- 
nia  ,  et  Municipiuni.   ib.  quaudo 

eversa.  54 

Furculae  Caudinae.  ^3 

Furcillensis  regio.  195 


Garilianus  fluvius.  55 

S.  Gaudiosus  Episcopus  quo 
iu  loco  sepulius.  248 

Germanicus  Neronis  nepos 
Pontiam  relegatur.  5-j 

Gigautuni  apparitiones  Vesu- 
vian:f&  eruptionis  tempore  quid 
sibi  veliut.  i54 

Gneius  Naevius  Campanus  poe- 
ta.  3i 

Graecum  vinum.  108 

Graius  sermo  Neapoli  usquc 
ad  quem  annum  perdurarit.  aSa 

Granianum   urbs.  166 

Graunm  Musei  Herculanensis 
utrum  fuerit  coinrnuni  forma.        119 

Gulielmus  I.  Neapolis  moenia 
dilatat.  255 

Gyinnasiura  Neapolilanum  con- 
lapsum  ,  et  a  Vespasiano  restau- 
ratum.  202  ad  quemnam  usura 
hoc  aedificium.  201.  quo  in  lo- 
co  situm.  2o3 


H 


Hannibalis  eolliditM  apud  Cal- 
lieulam  moniem.  S6 

Hannibal  Neapolim  frustra  oc- 
cupai.  153 


7'7 
195 


06 


,.4 


112 


Hebo  deus  Ncapolilatlus. 
Herculanensis  re^io. 
Herculanei  aedificalio.  99.  ur- 
bis  coudilor.  tjg.  quo  loco  urbs 
siia  9^.  utrum  posl  Vesuvianam 
couflagrationem  rursus  liabitala. 
io5.  quaenam  gentes  urbem  oc- 
cuparunt.  102.  quando  urbs  ef- 
fossa.  109.  quando  prima  evenit 
urbis  ruiua.  lo^.  Coloiiia  ,  el 
Wuiiicipium. 

Herculaiiense  Thealruni  Mam- 
ffiius  aedificai.  111.  XtKK'^"">y 
qiiid  sibi  vclit.  n3.  templa.  11  3- 
donius  uibis. 

Hjpogaea.  i.4-  Fori  descri- 
plio. 

Papjri.    122.   Instrumenta  cu- 

liuaria  ,   cei  usica  etc.  Herculanei 

reperta.  '  '7  1   ^'  scqq- 

Herculanense  Museum.  116,  et  seq. 

Herculanensis   porlicus.  96 

Herculaiieusium  Plirairia.  200 

Herculaneus  pagus.  17 

Herculcs   infaiis.  '23 

Herculis  pctra.  167 

nerinius   inous.  263 

Hippocles  ,  et  Megasthenes  Ita-  73 

liam  adveniuiit.  i85 

Hjpoga^a  Herculanensia.  ii4 


Ichnographia  montis  Vesuvii.  i^S 
Inscriplioiies  Oscis  characteri- 

bus   Pompeiis   reperiae.  i.Ji 
Instrumenla     varia    Cerusica  , 

Culinaria,  Bellica  Herculanei  de- 

tecla.  li5 
Insnla  Cliorum  S.  Petri  eadem 

ac  Sora.  55 

lusiila  Kuplfiea.  224 

Iiisula   Palmaiia.  58 

Insula   Pandataria.  56 

InsuJa  Ponti-i.  S'] 

lusula   Sinonia.  58 

Insula  Sora.  63 

lonncorum   Phratiia.  aoo 

Insulae   Sireuusae.  172 
lulia  Au^usti  filia  ,   et  ni-ptcs 

P«QdatariaHi  rele^atur.  56 


28  t 


In^MoJpo/nit  qulnam.  2C'9 

Isidis  deae  templum.  i3t,  et  st(j<j) 


K 


Ki>«f<t7>i'p/ov.  240  1  et  scqff. 

Ksv/ffTnV'*'  qnid   in  thermis.         206 
Ka>V<x<"  quid  in  ihernjis,  206 


Lac  Stabiense, 
Laclarius  raoDS, 
Lacus   Fuiiclaiiiis, 
Lampadicus  ludi:s. 
Laudo  princeps  Capuaranoyam 
aedificat. 

Larissa  urLs. 
Lalina    via  ,  A'ide  Via, 
.  Laulrecliius   collls. 
Lautulae. 
Leucopetra  villa. 
Leucosia  Siren. 
Limon   insula, 
Liris   fluvius, 

Literae   urbs  quando  condila. 
Locuslae  genus  piscis  exquisili 
in   Minturncnsi   inari. 

Liicii     Labeouis      sepulchrum 
Pompeiis. 

Lncilius  poeta  palria    Aurun- 
cus. 

Liicla   quqenan)    ludi   gonus. 
Liidi   in   gtnere  quinain. 
Ludi  Aiiguslalcs. 

Ludi   Epheborum. 

Ludi   Quiiiquennales 

Ludus   Ciladiatof  ius  Capiiae. 

Ludtis   Laiiipadiciis. 

Lvjjia   Sir',n     Panllii.pes  soci:>. 


j66 

iGti 

55 

21  1 

3o 

'J2 

2,65 
55 
264 
182 
224 
55 
iCi6 

52 

.40 

42 
21 1 

2M 
21  I 
21  I 
2  10 
26 
2  J  1 


nia:.;i. 


nolapliimn  Pompcii';. 

Marci  Konii  Balbt  slalua 
Marilianns   vicus. 
Massa  yijquana. 
Massa  Lubrensis. 
Massicus  mons. 
Mcdituxiicus    smnmus 
siratiis  Campanus. 
Megaria  iusula. 
Mcle, 

Melphis   fltivius. 
Hephiles   Vesuviaiiac. 
Mergelliiiae  eiymon. 
Melronaclis  philosophi  schola. 
Minervae   promonloriuiii, 
Miniiim  ,     et    CliiysocoUa    iii 
Ainphilheatro. 

I\lintiirir.!e   urbs.     5i.     luiiiae. 
ibid.    quaudo   eversa.    ibid. 

Modus  opa.candi  llieaui  a  Cain- 
panis  inlroductus, 
Moiis  Cancellus. 
I\Iopsopus  ducior  Coloniae  A,- 
thenicnsis  Neapolim  venit.  iS^. 
Lamppdicum  liidiim  Neapoli  iij- 
Iroducit.  ib. 

Morbus  Campanus- 
Morliios  inlra  urbcin     sepeliri 
velilum. 

Muieasses  Rex  Tunelaiuis  Uio- 
scoriduin  templuoi  Neapoli  ad- 
miratur, 

Muiiatius  Magiiis  Asciilanensis 
Pompeios  occiipat. 
Munatii      Fausti     sepulchrum 
Poinpeiis. 

Muifuin   Ilerculaiionsi;.   li(J,et 
Mustuiu   V,iiroiiis. 


5? 


tt\o 

".9 
ibo 

i6q 
'7' 

8 

2  « 

9'- 

•-•o;) 
I  -2 


20 


■H  1 


270 

'■!7 

i3S 
>e.(. 


Maj;daluiiiira   virus, 

Alaniiniac  sacerdotis  sepul- 
chi  uiii. 

M.imiiiiaiiii'.  Rufiis  auctor  thea- 
Iri    Herrulonensis. 

M.imiirra  qiiis  ,  et  ulriim  hu- 
iu$  noiiiii.is   urbs  exlilciit. 

Marrellus   Ntdam   d.  feiidil. 

Mari   Atlei   Lucii  Libelhif  cc- 

T,     i. 


77 

I  IC) 

1 1 1 

53 

«4 


Nacvius   poela   Campainis. 

N^cvoleia  Tyclie  sepulrlirum 
C.    Muii.dio  puiiit. 

Nio.'.«*ao;^o/   ([iiiij.ira. 

N.apiili^,  1^6.  et  scqq.  vic:'S 
vyrl^.e.  253,  Coloniae  vai  iqe.  iRf, 
et  se(j([.  uibis  origo.  180.  amli- 
tus.  lyi.  inoenia.  ig3.  porlaf', 
j^iq.  regioiies.  Kj"".  Phratri..e 
qiiae  ,  et  quol.  IC)^.  et  siq(j. 
C;  uiuaiiuin,   20;,  etseqri,  Tbiu- 

3/ 


I  <  t) 

-»;  5 


282 

truni.  2o(3-  Thennae.  2o5  ,  et 
seq.  Circus.  209.  vetusta  politia. 
21 5.  urbis  viae.  iqS.  Neapolis 
respublica.  2i5.  Colouia  et  Mu- 
sicipiuiit. 

^eapolis  religiosa  quid  «igni- 
ficat.  25G  ,  et  seq.  Ethnicorum 
ciilius  usque  ad-  quem.  annura 
perduravil. 

IVeapolis  fidissima.  239  Neapo- 
lis  fiJern  Ciinsii  a  B.   Pciro  Apo- 
slulo  lecipit,     2  58  Ncapoiis    quo 
;.aniio  a   pesle  alfecta. 

Neapolitaui  TLirncrici   dicti. 

Neptuui   tenipluni   Capuae. 

Nereus  Marlyr  Pontiam  rele- 
galur. 

Nislacidius  Hplenus  pagauus 
pagi  AugiiUi   Fclicis. 

Nola  urbs.  S'^  ,  et  seqq.  a  qui- 
hi!S  aediticala.  ib.  Pioiiiiuiii  tida 
84.  Colonia  ,  et  Muiiici|>iuMi.  8  J. 
sepulcbra  vetera.  87.  Anipliilbea- 
tra  duo.  86.  Augusli  teiiiplum. 
ib.  quando  eversa.  ibid.  ulrum. 
Kola   ad  mare  luerit  sila. 

No/ioj  qui<l   sigiiificat. 

Novanensis  vicus. 

Niiceria  urbs.  1(17.  Colonia, 
iGS.   ab   llaniiibale  ciipla  puniliir. 

Niiraeiiiis  Popidius  Celsiinis 
Isidis  lemplum  Ponipeiis  rcslau- 
r.a. 

O 


3l3 


^H 


2o4 


57 


1.40 


88 

207 

-A 

)68 


i3i- 


il'c't,-y  quid.  i32,  et  209 

Olympica  Plaga.  2^9 

Opici   iidem,   ac  Aurunci.  0 

Opuleiiti.  91 

Oibilauium  92  ,   et  scfjq. 

Oresles  ,  et  Pylades.  i23 

Oi>xmr-ri>xio.  theatris  quae.  110 

Osci.     6    et     seqq.     Oscorum 

liii:;ua  quaenam.  ^^ 

Oscoium  lingua  utium    Pom 

peiis  vigiierii. 
Oiiosa  Neapolis.- 


,41 
235. 


Pacullus  Calavius  civis    Cim- 
paniis.  i^ 

Pagaiii  quinam.  2^7 


'7 

i3t) 

'7 
'7 


200 
9-' 


i83 

:»37 


Pagus  Camilli. 

Pasrus   Auausli    Felicis. 

Pagus  Herculaneus. 

Pagus  lovius 

Palaepolis  urbs  ulrum  exlite- 
rit  ,   et  qiio   in   loco.      i86  ,   el  seqq. 

Palatina   regio.        "  iq"> 

Palmaria'  insula.  58 

Pandataria   iiisula,   et  Colouia.;     5(J 

Panclidarum,  vel  Panclidaruni! 
Pluatria. 

Papia   vicus  ignoti  nomiois. 

S.  Patricia  incertiim  qno  tem- 
pore  Neapolim  advenit.  238  Pur- 
ihenope  qnae  ,  et  ulruiu  Nea- 
polim  coudiderit.  181  ,  et  seqq. 
eiusdem  sepiilchrum. 

J'alulcidis   villa. 
l'aiisilypus     nions.     223.   eius 
eljmon.  ib.    deliciae  ,    fmcius  , 
et   pisces..  233  ,   et  seqq 

Tluyx^^i^Tn  quid.  211 

Perolla  Paculli  filius  civis 
Canipanus. 

J'csiis  Neappliiana. 

Pelra  Herculis. 

PLlriiium   rus. 

S.  Pelrus  in  Corpore  vicus 
[irope   Capuam. 

S.  Pelrus  utrum  ad  Neapolim 
urbem   veneril. 

Petrus  Toletaiius  Cryplam 
Neapolilanam  coinmodiorein  red- 
dil. 

rhralriae  Neapolilaiiae.  197,^1 
seijq.  a  qijibu'.iiam  iiUrodiicla  . 
i!;iij.   eanim   elymon.    ibid. 

*  «^"PX.oi  quinam  apud  Nea- 
politaiios. 

t(w'vT»o-T)i»  quis. 

Plalainnni.nt   cryplae. 

Pliiiii  Nalur.  hist.  scriptori» 
nif^rs. 

PoJium  in  Ampliitheatro. 

Pollii   villa  .Siirrenlina. 

]'ollioiiis  villa  ,  et  pjscinae. 
116.   eiusdem  saevitia. 


>i 

265 

il»7 

43 

'7 
258 


233 


228 

2l5 
2  1  5 

218 

l52 

10 
170 
227 


Pomelia  V.   Auruuca. 

Porailiannm    ricl   Arciun.  °9 

Pomilianum    Atellae.  8a 

Pompeii  urbs.  iiS  ,  et  seqq. 
etyTnon.  ibid.  quando  eversa. 
ia6.  quinani  urbis  incolae.  126. 
Colonia  ,  et  Mnnicipium.  127. 
Tbeatra.  )3i  ,  et  scqq.  domus. 
lag.  quacnam  materia  urbeni  *- 
Ycrtit.  126.  ijvlla  urbem  occu- 
pat.    i4t).    Anipbitheatrum  i33  el  seq. 

Portae.  i^S,    et   seqq. 

Pompeiana  CoUcgia.  i35.  Fo- 
Tum.  i35.  Arrii  tlomus.  i35. 
Forum  civile.  i4^-  Basilica.  i^4- 
rnoenia.    i^G.   via  scpulclualis.       i3" 

Pontia  insula.  57  a  quibus  oc- 
ciipata.    ibid. 

Porta   Vcnlnss  ,   et   Licinia. 

Porta   Nol.ina   Pompeiis. 

Porta   Nolana  Ntapolitana. 

Porta    Monlan.i. 

Porta   Canipaua. 

Porta   Pulcolaiia. 

Porta   Stabiensis. 

Porta  Herculanensis. 

Porta  Nucerina. 

Porticus  vicus. 

Porticus  Jlerculls. 

Portus  antiqnus  Neapoli. 

Povtus  Caictae. 

Porlus  llirculaucnsis. 

Porliis   Poinpeianns. 

Priapi   templiun   Neapoli. 

S.  Prisci  vicus  prope  Capuani. 

Promonloricim   Atbenaeum. 

Proiuoiiloiium   PaiiMlvpaiium. 

Piiyilatus   ciuid   ludi   iicijas. 

i'vrae  vicus. 


t'  _Quid  .sibi   vult   Bi-cilnim. 
'  Quo  tcmpor-e  cdrruciSt  Dicfo- 
um   tcmplum. 


.45 

iq4 
>94 
'94 
»94 
146 
146 
t45 
96 

^•21 

9« 
127 

a  ■  I 

'7 

171 

223 
3 1 1 


-Quanam  ex  p.iric  Vcfiivius 
"pvimis  lemporibus  igiicin  evo- 
muerit. 

Qtilbiis  coliribiis 
e^bantur   vclerc:. 


piiigcnuo 


ItJO 

124 
189 


a83 

S.    Qiiovult-Dcus    Epiicopui 
ubi  sspultus,  .^4^ 


R 

Radelcbisius  princepsBeneven- 
tanus  Telesiam  occupat. 

Rainulfus  Normannorum  Co- 
mcs   Aversam   coudit. 

Relinac  classiarii. 

Rodoaldus.Beneventi  Dux  Sur- 
Tenlum   occupat. 

Riibeolus  idem  ac  SebetiiUi. 

-Rufrae  ubi  silae. 


uo     tenipi.c'    evcnit 
suvisna  coutlauralio. 


P'- 


1  in  .'I 


Salin.ie   Herciileae. 

Saiinazarii  sepulclirum.  228. 
Sannazarius  a  Fedcrico  Rcge  lo- 
ciipletatur.  22<:).  Mona^tcriiini  , 
et  .Ecclesiam  S.  Slariae  de  Par- 
lu   Virgiuis  aedificat.    ibid. 

Sarnus   fluvius  ■uide  oritur. 

Sarrastae  popuii., 
,Saru3   mons.   ib. 

Salieula   urbs.    75.    Colonia. 

Savo  fliivius. 

Schola  Neapolitana. 

Schola    Virgilii. 

.Sebetlius  .fluvius.  178.  Sebellii 
fonies.    i.So.   eius  culiiis. 

Sedere   in   qnaluordecim. 

Seiani   crypla. 
•■Seplasiae  lorum   Capuae. 

Scpulchra  varia,-Vide  suo  loco. 

SitMcinuin  urbs.  Cg  aqua^  ini- 
ner.iles.    ibid. 

.Silvev'u^  -rapa  Pi-iitiyio  ri.Ie- 
t.-.tnr. 

Siuonla  'K^iiia. 

■.Siiiups.^a   urb». 
.Sinues.saiiac  aq,:ae. 

Sinus   Slabiauus. 
•Sireiuisae  insulae. 

Sislra  -quaenani    in-.^,.  nicni;». 

Sora  ufbs.  64-  ColoNia.  6"). 
a   Ronianis  capla   ibid. 

Sora   iiisiila. 

iSjiarlaet.s   nladiator. 

Spcciflaria    quaensrn. 

Spelunca  ,  Vide   A  rii 
.Slabiae  urb«.    :'Ji  , 


81 
97 

1C9 

i;« 

<j3 


99 


i  01 
168 

■76 

4H 

2o4 
224 

'79 
21 

223 


4-i 

!■;)■; 

y 

lai 
63 


- 

i: 

'ac 

srjq. 

2S4 


ai^uae  mincrales.  i65.  qu.indo 
urbs  delet.T.  162.  velusta  aedifi- 
cia.    163.   iiibi  nova.  164 

Siaiuae  Herculanenses.  108 

.Slfllalis  ager.  3^ 

STi-jtTnyo/  (juiitain.  3i5 

Slriyiles.  3o6 

Suessa  Aarnnca.    ^i    aedificia 
vcliista.   ibid. 

Sue>sa  Pometia.  4' 

Sucssiila  uibs.  44  Colouia,  et 
piacrcclura.  45-  eiusdi^m  eversio.      4*^ 

Siirientum  urbs.  1691  el  seq, 
Colonia,  et  Municipiuin.  ih.  quan- 
lo  in  Ducatum  luit  convcrsa. 
170.  vinum  Surrenlinura.   ib. 


Tabernae  Caeditiae,  Vide  Cae- 

diliae. 

Taburnus  mons  non  procul   a 

Calalia.  72 

Tcaijum   Appuhim.  Sg 

Teaiium  Sidicinum.  3c) 

Tigianum.  p4 

Tclcphi   latnla.  1^3 

Tclcsia    urbs.     6S      thealrum. 

6g.  rudera.  ibid.  Colonia  ib.  eius- 

dem  eversio.  70 

Tfiiipla   varia  ,  \'ide  suo  loco. 
Thcrmae  'Neapolitanac.  2o5 

1  hcnueiisis   regio   Neapoli.  igS 

Tliora  ,   \'ide  Cora,  vel  Cossa. 
Thesei  tabula.  1  ^3 

Tifata  mons.  t6 

Tiialina  Diana.  23 

Titus  Imperaior  reparal  dam- 

na  a  Vesiivio  allata.  i3-> 

Tolilas  Rcx  Neapolim  occupat.    1^3 
Tiebula   urbs.  74 

Trifunum  ubi.  4^ 

Turris  Octava.  108. 


yMh  Caudina,  Vide  Caudiura. 

Vavronis  Museum.  60 

Vcdius  Pollio.  226.  elusdem 
m.ixima  saevitia.  ib. 

Vpiiafrum  urbs.  66.  Colonia, 
Ct  Municipiujn.  iLid. 


Venerls  tcmplum  Capuae. 

Vescia   urbs. 

Vesciiius  ager. 

Veseris  opiduni,  an  fluvius.B^e 

Vesperlilionura  ciypla. 

Vcsuvius  mons.  t^^  ■,  el  seqq. 
eiiis  feracitas.  i^g-  conflagralio' 
ncs.    1 3l  et  seqq.   incphiles. 

Via  Appia.  33,  et  seq.  eius- 
dcm  auclor.  ibid.  eiusdem  dcscri- 
pfio.    ibid. 

Via   Atcllana. 

Via  Capimontana. 

Via   Domiliana. 

Via   Puteolana. 

Via  Olympica. 

Via   Pausilypana  nov;>. 

Vibii  Virii  Campani  senatoris 
pracahirum   facinus. 

Vicus  Apollinis. 

Vicus  Castelluccio. 

Vicus  yffquaniis  ,  Vide  ./^qua- 

Vicus  Marilianus. 

Vicus  Novanensis. 

Vicus,  vcl  pagus  Heri^ulaneus. 

Vicus  lovius. 

Virus  Turris  Octavae. 

Villa  Anliniana. 

Viila  Civernatis. 

Villa  Luculli  Pausilypana. 

Villa  Pollii   Surrentiui. 

Villa  PoUionis. 

Villa   Leucopetra. 

Villa   Cocceii. 

Villa   Regia  Neapoliiana. 

Villa   Patulcidis. 

Vinius  fluvius. 

Vinom   Graecum. 

Vinum  Falernum. 

Vinum   Surrenlinum. 

Virgilii   scpulchrum.   234  >   f 

Virilassi. 

Vitris  veteres  utrum  fuerint  usi 

Vitruvius  poeta  Formianus. 

Vivarium    Campanum. 

Vivaria  Pausilypana, 

VIi:brae. 

Vlysses  e  Sirenum  manibus  se 
eripit. 

Vrbana  opidura. 

Vullurnus  opidum.  47-  ^'"« 
vices. 


2J 

43 

t  scq. 

2G5 


44 
•94 
239 
228 

i5 

'7 
64 

160 

74 

'7 

n 

ia8 

2  3q 

63 

22J 
170 
226 

2  64 

74 

240 

%' 

00 

roft 

3 

J70 

scq. 

'9 
ii8 

5o 

25 

22-' 

i8i 
93 

48 


Vulturnus  fluviuj.  35.  unde 
oiitur.  ib.  elusdera  cursus.  ib. 

N  va  Apiana  ,  et  Duracina.       22S 

^  siis  pingcndi  supra  parieles 
a    quonam  introductus.  125 

^  sus  sepeliendi  morluos  inlra 
urbes  vetiius.  ^44 


a85 

Vtrum  Pompeii»  lingua    Osca 
viguerit.  J^i 


Zotho  Dux  Benerentanu»  Ati- 
nam  inceudit.  66 


E  R  R  A  T  J. 

Pag.       V  prodc 

7  Tlieanutn 
109  Admiiiislras 
145  Calcidiciiins    exdecim 
i/}7  Fuciime 
167  Alheneo 
170  Caeserura 
175  recorduiionem 
180  Parlhenopis 
loi  Parlhenopis 
2«I    to 

aiS  curasques 
11^  Palheri 
iii5  immisis 
270  diriium 
aSj  e.\cmt)lo 


C  O  R  R  I  G  E. 

prope 

Teanum 

administrans 

Chalcidicura    sesdecim 

Fuerinlne 

Alhenaeo 

Caesarum 

recordationem 

Parlhenopes 

Parlhenopes 

quo 

curasque 

Phaleri 

immissis 

dirutum 

exteniplo 


.185 

A  S.  E.  Rma.. 

Monsignor  Colangeh   Presidente  .della    Giimki 
di  Pubblica  Jslruzione. 

^ECCELLENZA 


II  Tipografo  Manzi  .dcsidera  dare  alle  sianipe  ,un'  opera  .clie 
lia  per  tilolo  P^niversae  Cawpaniae  Felicis  Jjitiquilates  j  preg"a 
"V,  E,  Rina,   a  coramelteriie    la  !evisioiie. 


Presidenza    della  Giiinta  j)er  ;]a  PiibLIica   Istriizione. 

A  di  a5  Ollobre   iSaB. 

■  ■'"■-,\ 

Jl  Regio  Repisore  Signor  D.  Ginseppe  Angelo  cle!  Forno  nvra 
la  compiacenza  di  rivcder  1'  opera  sopruscrilf;i  ,  e  .di  osservare  se 
vi  sia  cosa  contro  la  Ileligionc  ,  ed  i  driui  deslja    Sovrauita. 

11  Depuiato  per  la  Revisione  de'  Libri. 

Canonico  Franccsc.o  ^asd. 


EX  CELLENTISSJMO-  AC  REVERENDISSIMO  DOMINQ 


FRANCISCO  COLANGELO 

STABIENSIUM   PONTIFICI 

PXJBLIC  A  EQU  E    IJf  STITUTI  ONI    P  R  A  E  F  E  C  T  0, 


\^aMPAN(A  Felix  ,  alina  Ceres ,  Bacclius ,  Pomona,  Verfura- 
uus  cca  luveues  heatissimo  adspectu  aureo  currui  insidenles  liinc 
fl oribus  ,  frucliJ)iiS([ue  omnium  gcneruin  ,  hinc  segetiLus  orna- 
lo  ,  atque  a  spuuianliLus  equis  tracto  iion  animo  modo  ,  sed 
prii[)e  oculis  mois  obvcrsari  videntur.  Comites  porro  accedunt 
puldierrimae  Naiados  inauu  gerenles  Cornucopiam  frondibus  , 
floribusque  inlcrtextam,  qua  ubertim  fluuainis  insfar  bona  omnia 
(va!n[)anos  iu' populos  uiauant ,  ut  ipsi  magis  magisque  beentur. 
A  Ca:n[>aiiis- ergo  procul  eslo  Pandora,  Quid  ita  ?  Islhaec  *{>ay-. 
rxjuxrx  eo  in/  mente  cxcitantur  ,  quod  eruditissimus  Marianus  de 
Laurculiis  iii  Campaniae  Folicis- Antiquitatibus  ,  quas  iussu  luo 
iucredil)ili  cuui  voluplate  niihi  legere  contigit  ,  omnia  tum  ad 
Coeli  salubrilatcm  ,  terracque  feracitatem,  tuui  ad  urbes  ,  earura- 
que  magnificenliaiu  ,  tum  denique  ad  ipsorum  mores  ac  leges 
sp-ctantia  A|)ellis  fcrme  penicillo  espresserit  ,  ut  quasi  omnimn 
ocubs  snbiiciciiitur. 

Cmn  vero  ouinin  in  eius  tammtili  ,  eximioque  Opere  iuri- 
bu5  li'')jiis  ,  ci  C;aliolicae  Keligioni  ad|)rlme  consoneut;  illud 
cdenduiii   arbitror  ,   nisi   tibi  aliter  visum   fiierit. 

Dibaoi  Neapoii  Idlbus  Aprilibus  MDCCCXXVL 

Josephus  Jiigelus  de  Furno  R.    R. 


i8:. 

Napoli  ao   Aprlle   i8a6. 
Presideuza  della  Giunia  per  la  Pubblica  hlnuioiu 

Vista  la  dimanda  del  Tipografo  Raffaele  Manzi,  coii  la  quale 
chiede  di  voler  slampare  TOpera  intltolata  —  Unii-er^ae  Cani' 
paniae  Felicis  Antiquitaies  ec. 

Visio  il  favorevole  parere  dol  Regio     Reviiore  s  g,  D.  Giu 
seppangelo  del  Forno. 

Si  perraelle  ,  che  l'indicala  opera  si  stampi  ,  pero  non  s» 
pubblichi  senia  un  secondo  permesso  ,  clie  non  si  daia  se  primr 
lo  slesso  Regio  Revisore  non  avra  atlesfalo  di  aver  riconosciui  ■ 
nel  coiifronto  uniforrae  i' imprcssioue  airoriginale  approvalo. 

//  Presidenie 
M.  COLANGELQ 
//  Se^,  Gen,  e  membro  della  Giunta 
I.orcto  Apruzzese, 


% 


4 


atratepia 


I 


-* 


UNIVERSAE 

GAMPANIAE  FELICIS 

ANTIQUITATES 
A 

MARIANO  DE  LAURENTIIS 

ELUCUBRATAE. 
PJRS  ALTERA.; 


►Cx3<>*a«B}C>oei* 


JYEAPOLI  ^ 

IIPIS   RAPHAELIS    MANSH 

MDCCCXXYI. 


LIBER  QUARTUS 

IN  AGRUM  PUTEOLANUM 
ANTnELOQUIUM. 


A 


D  avioenissimum  quondam   Campaniae  Felicis    an- 


gulum  describendum  accedimus.  Hactenus  ceteras  Ter- 
rae  Lahoris  urbes  descripsimus  ;  nohiliora    nunc    mo- 
nmnenta  ,  nempe  singula  quae  restant  apud  Puteolos^ 
Baiai  ,  aliaque  loca  a   Graecis  primum^  deinde  a  Ro- 
manis  olim  habitata  ,   invisemus . 

Puteolanus  ager  ,  necnon  et  Cumanus  plus  aliis 
quondam  fuit  expetilus  ;  quippe  Cum  et  sumptus  per- 
magni  ,  et  complura  aedijicia  passim  a  Romanis  ex- 
structa  conditaque  fuerint.  Hinc  mirum  haud  est  ,  si 
ad  maximum  magnificentiae  statum  haec  olim  loca 
fuerint  redacta.  Cum  vero  illud  solum  suapte  nalura 
calidum  ac  tepidufn  sit,  quod provenit  ex  vicinis  mon- 
tibus  quondam  ignivomis  :  hinc  ea  loca  maxima  fera- 
citate  non  solum  commendantur  ,  verum  eiiam  totfru- 
ctuum  generibus  ,  et  ubertate  ,  quorum  ipsius  scatet  so- 
lum  ,  totque  aquarum  mineralium  ,  et  balnearum  abun- 
dantia  ,  quae  sunt  in  illo  agro  sparsa,  Profecto  iure 
meritoque  illi  praedivites  viri  plerasque  villas  profu- 
so  quam  maximo   auri  pondere  aedijicarunt. 

Quare  tot  thermas  ,  aquas  ,  emporia  ,  montes  vi- 
nis  nobdissimis  abnndantes  ,  sinus  ,  piscososque  lacus 
cum  urbibus  praecipuis  ,  templa  ,  Theatra,  Amphithea- 
tra  ,  villasque  praesertim  in  Baiano  ,  atque  Misenensi 
describemus  litore.  Nemo  est  ex  antiquis ,  neque  re- 
centibus  auctoribus  ,  qui  de  Puteolano  agro  non  empha- 
tice  scripserit.  Merito   Tullius  ea  loca    appellavit    Pu- 


'4 

teolana  ,  et  Cumana  Regna  ;  et  J^enusinus  vates  lib.  i. 
Epist.    I.  V.   83  de  Baiis  belle  sic  cecinit: 

NuUus  in  orbe  locus  Baiis  praelucet  amoenis,         ^  ^* 
Hinc  tandem  illud  vetus  effatum  de  Qajnpania  ,     Pu- 
teolano  potest  aptari  agro  :   Fragmen   coeli  dclapsum  in 
terram.   Quid  igitur  liisce  locis  pulchriui ,  et  anioenius 
excogitari  potest  ? 

Quae  cuni  ita  sint ,  singulas  delicias,  cuncta  mo- 
numenta  niinutatityi  iani  describere  est  animus  ,  quae- 
que  ibi  sedes  fuerint  ,  a  quibus  occupatae  ,  a  quibus 
auctae  ^  a  quibusnam  tandem  eversae  ,  el  depopula- 
tae  ,  quaeque  tandem  rudera  ad  nos  pervenerint,  adiu- 
vante  Deo  enucleabimus. 


V 


C  A  P  U  T     L 

Puteolnnae  urhis  origo  :  de  einsdem  eljmo  ,  el  variis 
nominihus  eidem  indilis.  Colonia  ,  et  Municipmm  : 
Moenia  fortissima  descrihuntur. 

Puteoli  urbs  est  ad  orientem  sinus  eiusdem  nominis 
sita.  CoUes  Leucogaci  ,  mons  Gaurus,  atque  Novus,  Ba- 
iae  f  Bauli  ,  et  Misenense  promonlorium  coronam  velu- 
ti  ,  atque  amjihitheatri  inde  efficiunt  formam.  Quac  loca 
ob  assiduss  propinquorum  vulcanorum  conllagrationes  ce- 
lebrata  tuere  ;  nunc  temporis  isthaec  penitus  ab  antiquo 
staiu  rautata  ,  et  deperdita.  Lucrini  vero  lacus  nihil  aliud 
superest  ,  quam  lutosa  palus  cum  arundineto  circumqua- 
que.  Anno  enim  MDXXXVHl.  IV.  Kal.  Octob.  concus- 
sa  terra  ,  et  flammis  erumpentibus  vicinum  Tripergula- 
rum  opidum  funditus  fuit  submersum ,  et  lacus  ipsius 
parte  oppleta  mons  exsurrexit  ,  qui  Novus,  vel  Cinereus 
dicitur  in  praesentiarum. 

Puteolanae  urbis  origo  adeo  est  vetusta  ,  ut  inter  vibis  origo, 
alias  Campaniae  fortasse  sit  antiquissima.  Et  re  sane  ve- 
ra  illam  ante  annum  V.  C.  CCXXII.  a  Cumanis  aedifi- 
catam  fuisse  ex  Euboea  insula  provenientibus  e  Strabo- 
ne  lib.  V.  Geogr.  ediscimus  ,  qui  narrat  duplicem  for- 
tunam  hanc  urbem  expertam  .•  primam  qua  ante  Hanni- 
balis  in  Italiam  adventum  Dicaearchiam  audisse  liquet  i 
alteram  ,  qua  Puteolorum  nomen  accepit. 

A  principio  airtem  diversa  huic  urbi  nomina  indita: 
et  primum  Dicaearchia  ,  et  Dicaearchaea  fuit  appella- 
ta  A[z5!0(p5(O!« ,  quippe  quod  ea  quondam  civitas  iustissi- 
me  regeretur.  Hinc  scribit  Plinius  lib.  III.  c.  5  Hist. 
Natur.  Puteoli  Colonia  Dicaearchia  dicti.  Hoc  Graium 
vocabulum  non  alia  ex  causa  urbi  datum  putarim  ,  nisi 
qood  ea  oh"m  Graecorum  fuerit  opidum.  Et  re  sane  ve- 
ra  huiusce  urbis  origo  a  Graiis  ipsis  (  uti  dictum  )  de- 
rivavit ,  qui  olim  maximam  Italiae  partem  ,  et  Campa- 
niae  oras  praesertim    incoluere.    Hinc    magistratus    ipsos 


6 

extitisse  usque  dum  Roinanl  ea  opida  occupan  nt ,  et  ex 

illis  nonnulla  per  longam  aetatem  iisdem  monhus  vixisse 

certum  est. 

Vnde  Pnteoio-  Pciteolorum  (ij  deinde  nomen  usurpavit    ab    aqua- 

1^3^7.^15^001  calidarum  putore  ob   sulphureum  solum,  vel  potius 

r.omina,         a  puteorum  frequentia  ,  aquis  calidis  abundantium.    Ca- 

pacius  Hist.  Neap.  lib.    ii.  c.   24  lapidem  affert,  ex  quo 

Putiolus  urbem  nuncupatam  olim    constat.    Martorellius 

vero  Phoenic.  pag.  21   ab  Hebraeo  ,  vel  Phoenicio  hanc 

vocem  derivat  ,  quae  iuxta  eundem  Luctae,  vel  conten- 

tionis  urhem  sibi  vult  ,  quippe  quod  gentes   variae  ,    et 

diversis  temporibus  soli  ubertate  illa  fuere  dominatae. 

Nuncupata  etiam  fuit  Flavia  a  Flavio  Vespasiani 
filio  ,  fortassis  ab  Amphitheatro  Puteolano  restaurato  , 
vel  a  Colonia  ibi  deducta  sub  Flaviis  Principibus,  quae 
cognomentum  hoc  ita  adoptavit ;  Colonia.  Flavia.  Au- 
gusta.  Puteoli.  ut  est  in  inscriptionibus  a  Grutero  reci- 
tatis  pag.  CLXI.  n.  5  sive  etiam  ob  accepta  beneficia. 
Coionia.  Tandem  fujt  dicta  Colonia  Au^usta  Puteoli.  Frontinus 
lib.  de  Col.  sic  etiam  de  ea  urbe  scribit  :   Puteolos  Co- 


(1)  Non  alia  inde  de  causa  appellata  PuJeoli  ,  quam  n  pu- 
teorum  quantitate  ,  qui  iu  hisce  locis  passim  cffodiebanlur.  Apud 
antiquos  in  more  fuit  positum  ,  puteos  istos  magni  aesfimare,  et 
veluti  venerationi  atfribucre.  Plinius  de  illius  urbis  etymo  in  eam 
sentenliam  ire  videtur  lib.  XXXI.  Hist.  Nalur.  c.  a  ,  ubi  haec 
prodit  ;  ylugent  namerum  deorum  nominibus  variis^  urhesque  con- 
dunt  ,  sicut  Puteolos  in  Campnnia.  Hinc  crediderim  Puteanum  , 
nunc  Putignano  opidum  in  Apuiia  ,  hoc  sibi  nomen  vindicasse 
a  puteis  ob  eandem  rationem.  At  quidquid  id  rei  sit  ,  et  nihil 
obstante  Pliniano  texlu  Ci.  Ignarra  urbis  derivatianem  de  Palae- 
stra  Neap.  pai;.  218  a  Putealibus  haurit  ,  qui  quidem  locus  Ro- 
mae  proprie  iuit  ,  ubi  Praetor  ius  dicehat.  Quae  vox  cum  Di- 
caearchia  concordat  ,  quaeque  idera  profecto  sonat.  Idem  sentit 
Vincentius  de  Vero  in  Appar.  Philologic.  Gl.  tandem  Mazochiiis 
tom.  I.  Spicileg.  Bibi.  pag.  78  lianc  vocem  derivat  ab  Etrusco, 
quod  sulphur  signiG.cat  ,  quippe  cum  ea  loca  a  vicinis  vulcanis 
sulphure  ,  et  hitumine  passim  scateant. 


^     7 
loniam  Augustus  deduxit.  Iter  uno  latere  populo  dehe- 

tur  pass.  XXX.  Ager  eius  in    ivgeribus    veteranis  ,    et 

trihunis  legionariis  est  assignatus.  In  hanc  urbem    iam 

ab  anno  V.  C.  DLVI.  Romanorum  Colonia  fuerat  dedu- 

cta  ,  sed  instar  Neapolitanae  civitatis  suis  antiquis    legi- 

bus  ,  ut  se  regeret  ,  obtinuit.   Livius    lib.    XXXlI.    c.   6 

quasdam  Colonias  fuisse  deductas  narrat  in  oras  Campa- 

niae  maritimas  ,  quo  tricenas  familias  in  singulas    Colo- 

nias  mitti  iussum  est.  Triumviri  bisce  deducendis  creati 

fuere  M.  Servilius  Geminus  ,  Q.  Minutius  Thermus  ,  et 

T.  Sempronius  Longus.  Hanc  deductionem  Velleius    lib. 

I.  c.   14  haud  certam  credit.  Inde  opidum  temporis  pro-: 

cessu  a  Romanis    proceribus    auctum  ornatumque    fuit , 

ipsumque  pusillam  Romam  appellari  placuit,  ut  constat 

e  TulUo  ad  Attic.  lib.  V.   ep.   2  Hahuimus  in   Cumano 

quasi  pusillam  Romam:  tanta  erat  in  his  locis  multitu- 

do  !  Hinc  etiam  a  Strabone  lib.    V.    Geogr.     maximum 

emporium  salutatur  ,  et  Pompeius  Festus  de  Verb.  Sign. 

lit.  M.  sic  scribit  :  Minorem  Delum  Puleolos  esse  dixe- 

runt  ,  quod  Delos  aliquando  maximum   emporium    to- 

tius  orbis  fuerit ,  cui  successit  postea  Puteolanum. 

Haec  urbs  temporis  progressu  etiam  Municipium  eva-  Municipium. 

sit  ,  ut  constat  e  Tullio  Orat.  pro  Coelio  c.   6  sic  scri- 

bente  :  Nam  quod  est  obiectum  Municipihus  adolescen- 

tem  non  esse  probatum  tuis ,  nemini  unquam  praesen- 

ii  Puteolani  maiorem  honorem  habuerunt.  Puteolani  ve- 

ro  senatus  ita  facit  inter  alios  mentionem  Tacitus  Annal. 

lib.  Xlil,  c.  48  lisdem  consulihuS  auditae    Puteolano- 

rum  legationes  ,  quas  diversa  ordo  ,  plebesque  ad  se- 

natum  miserant:  illi  vim  multitudinis,  hi  mai^istratunm. 

€t  primi  cuiusque  avariiiani  mcrepantes.   Cumque  seai- 

tio  ad  saxa ,   et  minas  ignium  progressa ,    necem  ,     et 

arma  proiiceret  Caius  Cassius  adhibendo  remedio  dele- 

cius ,  quia  severitatem  eius  non  tolerabant  ,    precante 

ipso ,   ad  Scribonios  fratres  ea  cura  transfertur  ,  data 

cohorte  praetoria  ,    cuius  terrore  ,   et    paucorum    sup- 

plicio  rediit  opidanis  concordia.  Vbi  videsis  per    haec 


8 

auctoris  verba  in  hac  urbe  senatorium  faisse  ordinem'  a 
plebe  distinctum.   Sunt  etiam  qui  praefecturam  fnisse  ar- 
bitrantur  ,   uti   proJit  Pompeius   Festus.   Illud  interim  pro 
explorato  liabemus  ,  lianc   urbem  sitam  fuisse  loco  terra- 
rum  pulcherrimo ,   et     Romanorum    nobilium    frequentia 
eelebrem  ,  ex'miamque  evasisse.   T^nta  enim  illorum  pro- 
cerum  aedificiorum  fuit  ibi  frequentia ,     ut  eo     tempore 
ditissimae,    pulcherrimae  ,  frequentissimaeque    urbis    no- 
mine  gauderet.  Hinc  mirum  haud  est  ,  si  a  Cicerone  ad 
Attic.  lib.  XIV.  ep.   16  Eegna    Puteolana    loca    isthaec 
fuerint  appellata  sic  scribente  ••  Ipse  autejii    eo    die     iii 
Paeti  nosli'i  tyrotarichum  immineham  :  perpaucis  diehus 
m  Pompeianum  :  post  in  haec  Puteolana  ^-ei  Cumana 
re^na  renavi^avero,   0  loca  caeteroqui  valde  expelen^ 
da  ,  interpellantium   autem   multitudine  pene  fugienda  ! 
Eo  autem  crevit  huiusce  urbis  luxus  ,  et    domorum  ,  et 
villarum  frequentia  ,  ut  Romani  illam  prae  ceteris    om- 
nibus   unam  adamarint ,  sumpta,sq.ue,maximos   in   .aedifi- 
cjis  consumpserint.  "v.t5'^osu!^.  t  :?  'I.  *"   .■^'' 

Moenia  fortis.  Vrbs  insupcr  munitissima  habuit  moeaia,  et  turfes, 

quae  ad  oppugnationem  validissimae  fuere,  quam  urbem 
Hannibal  haud  vi  capere  potuit.  Hinc  Livius  lib.  XXIV. 
c.  12  haec  narrat :  Hannibal  ad  lacu?n  Avernum  { per 
speciem  sacrificandi  ^  reipsa  lUtentaretPuteolos^quod- 
fjue  ibi  praesidio  erant  )  descendit.  Et  paulo  post  su 
biungit  :  Sacro  inde  perpatrato  ^  ad  quod  venerat  ,  et 
dum  ibi  jnoratur ,  pervastalo  agro  Cumano  usque  ad 
Miseni  promontorium  ^  Puteolos  repente  agmen  con- 
vertit  ,  ad  opprimendum  Romanum  praesid  ium  .... 
Triduum  ihi  iiioraius  Poenus  ,  ab  omni  parie  tentato 
praesidio.  Deinde  ut  nihil  procedebat  ,  adpopulandum 
agrum  Neapolitanum  magis  ira  ,  quam  potiundae  urhis 
spe  processit. 

Vrbis  moenia  iam  vetustate  coUabentla  ,  et  Hercu- 
leam  portam  refecisse  Traianum  Imperatorem  posteriori 
tempore  constat  ex  antiquis  inscriptionibus-  Vias  etiam 
d  S.eptimio  Severo  ,  et  Antoiiino  Pio    legimus    restaura- 


sima 


.9 

tas  ,  ut  coUigi  potest  ex  aliis  lapidibus    a    Capacio    ad- 

ductis  lib.  II.  c.  24. 

Sunt  vero  qui  scribunt ,  Puteolanos  habuisse  eosdem 
magislratus  ,  et  cultum  ,  ac  INeapolitanos  ,  et  Cumanos, 
cum  eiusdem  essent  originis.  Hebonem  etiam  Puteolani 
coluere  deum  ,  quem  INeapolitani  eodem  prosequebantur 
studio.  Ibi  insuper  Consulis  ,  atque  Demarchi  (1}  mentio 
occurrit  ,  ac  heri  potuit ,  ut  quo  tempore  Puteolos  Co- 
lonia  fuit  deducta  ,  Arclxontes  desierint,  et  Consules  cum 
Demarcho  administrarint.  Quin  ad  hanc  usque  aetatera 
Puteoli  Graeca  fuerint  urbs  ,  nemo  est  qui  dubitat.  Ipsa 
enim  cum  Graiae  esset  originis  ,  et  Cumanorum  navale 
opidum  ,  subsecutis  temporibus  ,  Romani  longum  post 
tempus  urbis  delectatione  capti ,  ibi  saas  figendas  sedes 
statuere.  Hinc  sensim  urbs  Komana  effecta  ,  relicto  Gra- 
io  idiomate  ,  mutatis  moribtis,  et  magistratibus.  Hanc 
rem  evenisse  post  secundum  Punicum  bcliura  scribunt 
nonnuUi. 

Atque  haec  saiis  quoad  Puteolorum  speclat  origlnem. 


(i)  Demarchi  ,  Anjaotpj^oi  Athenis  Teniebant  illi  magistratiis, 
qui  singulis  pog/5 ,  Af\fxois  praeerant.  Sigonius  de  R,ep.  Alhen. 
iib.  1.  c.  a  sic  docet  :  Popu/os  iampridem  appello  ^  quos  dli 
H^ous  vocarunt ;  quos  si  rei  ratioriem  altcndamus  ,  vicos  appcl- 
laie  non  incommode  fortasse  possimus.  Demaichi  apud  Lalinos 
nomine  venit  ,  pagorum  magister^  ille  scilicet  ,  qui  in  pagis  ius 
rcddebat. 

T.  II.  a 


G  A  P  U  T     IL 

D.  Pauli  Aposioli  PuLeohs  acU^entiis  :  de  antlqirs  rir- 
his  Templis.  De  Petri  Tuletani  vilhi ",  de  horlis  Ciit- 
\'u  ,    et  Lenlidi. 

\n  banc  urbeni  D.  Paiiliira  gentiumi  doctortm  Evan- 
g.e]icara  Gliristi  Religionem  inlroduxisse  certum  est.  tx 
Actibus  ApOhtolorura  c.  28  v.  i3  ipsum  in  banc  urhetn 
venisse  narratur  5  Kji:  nixy.  uixv  rtiJtspx'J  iitiys-^Guavov  vorov^^iy.i- 
ptoc  i'k'pni/.iv  &is  riorioXovs  ;  ei  poyi  diem  unum  superve- 
uiente  aiistro  .,  secunda  die  venimus  Puteolos,  Ibi  Chrl- 
sti  ti\jeiu  ptaetb'casse  ,  ,ct  priiTmm  Episcopum  ,  D.  Palro- 
bam.cx  LXXTf.  Discipulis  unum  consliluisse  creditur. 
IIui,ijq.,t.'uisse  ilium  )[)sum  videtur  ,  cuius  mcminir.  idem 
Paulus  epjst.  ad  Roiii.  c.  16  v.  14  Eum  fuiss^  .Puteolo- 
rum  primum  Prai^^ulem  ex  constanti  buius  urbis  antiquis- 
siraa  traditione  constat.  Vghellius  de  Episc.  Neap,  eius- 
dem  meminit.  Confersis  etiam  ,  quae  prodit  doclissimus 
Baronius  Martyrol.  die  IV".  Nov.  et  Annab  Eccles.  an- 
no  LVI. 

Everso  vero  Romanorum  Imperio  ,  Ita!'a  misere  sae- 
viterque  a  harbaris  nalionibus  occupata,  et  devastata  fuit 
a  Vandabs  ,  Gothis  ,  S^racenis  ,  abisque  efferatis  genti- 
bus.  Bella  ,  exterae  gentes  ,  terraeraotus  quibus  saepe  fuit 
subiectum  solum  ob  vulsanorum  subterraneas  materias., 
maris  aet-tuantis  tempestates  ,  a  quibus  identidem  stdDmer- 
sa  fuere  aedificia  ,  vulcanorum  vicinoram  crepitus,  atque 
ipsa  vis,  et  senectus  Puteolos  eo  adduxit  ^  ut  de  antiqua 
Romanorum  magnificentia  ,  et  maiestate  vix  rudera  cum 
lacryinis  ad  seros  supererint  nepotcs.  Huraanae  vices  quam 
mulia  immutantl 
Angujti  tem-  Hodiedum  Cathedrab's  Ecclesia  ,  Augusto  olim   dica- 

^'"°"  tura  sub  lovis  noraine  vetus  templum  fuit  opere    Corin- 

thio  ;  adhuc  legitur  haec  epigraphes  : 


II 


I 


t 


L  .  CiLPURNIO  .  L  .  F  .  TEMPLUM  .  AUGUSTO  . 
CUM  .  ORNAMENTIS  .  D  .  D  . 

Sub  porticu  alius  lapis  eriideratus  ,  ex  quo  L.  Cocceium 
templi  arcbitectum  fuisse  colbgitur. 

Serapidis  templum  adsurgit  haud  procul  a  litore  ad  ScrapidU  tem- 
urbis  septentrionem.  Ipsum  cruderatum  fuit  anuo  MUGCL.p'""- 
ex  terrae  aggestionibus  regnante  C^irolo  IIL  Borboaio  , 
dum  usque  ad  id  tempns  oppletum  fuit.  Nibil  eo  nobi- 
lius  excogitari  potest  quoad  magnificentiam,  et  arcbitectu- 
ram.  Eius  forma  exbibet  perfectura  pariilleiogramma.Iuxta 
quosdam  eius  longitudo  est  palmos  INeapolitanos  CCL. 
latitudo  CG.  Templum  hoc  columuis  exornatum  raagnum 
habet  atrium  ,  circa  quod  sunt  perpliires  camerae  in  or- 
dinem  dispositae  :  in  medio  exsurgit  ara  colamnis  quo- 
que  ornata  ,  quarum  tres  extant  adhucdum  ordioe  Co- 
rintbio.  Ante  arain  fuere  reperti  quidam  ex  aere  annuli, 
ad  quos  victimae  ad  sacra  facienda  destinatae  vincieban- 
tur.  Adytum  ,  sive  aedes  est  in  ima  parte  ,  ubi  numinis 
simulacrum  olim  adsurgebat.  Totum  hoc  tempium  pre- 
tiosis  marmoribus  convestitum  adspicitur  ,  aeque  ac  pa- 
vimentum   (i)  ^   cuius  magna  pars  restat  in  praesentiarum. 


(i)  luvnt  heic  adnotare  ,  supra  huius  templi  pavimentum  al- 
bo  inannore  slraium  nunc  teraporis  aquam  scalurire  ex  parte,  qua 
orlum  respicit.  Crediderim  eandem  aquam  vel  e  vicina  Sulphiira- 
ria  ,  vel  ex  aliis  vicinis  locis  per  sublerraneos  niealus  sc^ituri- 
ginem  hiibere.  Adhaec  in  eiusdem  aedis  viciiiilate  adsiirgil  liodie- 
dum   mephitica  cihulatio. 

Haec  olim  .'Kjua  medicinalis  ,  et  raephitica  exhaUtio  (  qui- 
rum  pnrtem  paucis  abliinc  annis  lilustrissimus  huius  urbis  Episcouns 
Carolus  Maria  Rosinius  in  quibusdam  cubicubs  nuper  escilalis 
aegrorum  advenientium  commodo  heic  coUegit  )  olim  cidem  tem- 
plj  erat  necessarii  ,  ut  plumbei  tubi  in  aliquibus  tempb  caine- 
ris  facde  cottimonsU-ant  ;  nunc  aqua  istliaec  ,  ei  mephitica  exha' 
lalio  peuilus  deperdita  ,  et  aqua  praesertim  e  terrae  viscenbus 
«njaaims  ,  super  lenipli   paviraenluui  perpetuo   undique  reslat. 


12 

Mirum  Interlm  ,  alque  observatu  dignum  est  ,  tres 
dictas  coltimnas  fuisse  quondam  perforatas  a  parvis  pro- 
pinqui  maris  pisciculis,  qui  audiuiitiir  Mj-ti/i' Li/.ho/)hagi, 
ac  Pholades  y  vulgo  dattili  marini.  Per  baec  vieina  loca 
quondam  maris  superficiem  altioreni  per  longaui  aeiaiem, 
et  temporis  processu  deptessam  fiiisse  ad  unutii  omnes 
patrii  nariant  sciiptores.  Nolalu  heic  dignuin  arbitrof , 
hosce  memoralos  pisciculos  ex  ipso  mari  saepe  exire^  at- 
qiie  in  vicinum  littus  sedem  figere  j  lapidesque  praeser- 
tim  durissimos  penctrare  ;  ad-  quam  rem  detnonstrandain 
possem  heic  Caietae  littus  merainisse ,  ulii  vicinus  mons 
durissiinii  licet  e  sih'ce  a  natura  comparatus  adspieitur  , 
in  cuius  superiori  parte  idem  adservatur     phoenoiDenum. 

Hoc  templum  habuisse  atrium  magnis  ornatuin    co- 

himuis  supra   indicavimus  ^    circa  quod   plures  aderant  ca- 

merae   exornatae.   Quidara   faiso   fuisse  sacerdotum   has  do- 

raos  ,  alii  ad  ahura  inservisse  usum     perhibeut.     Probabi- 

hus  est ,  easdem  erectas  ad  excipiendos  quibuscunque  ma- 

lis  aegros  affectos,  qui   huc  conveniebant,    ibique   perrna- 

nebaut  ,  donec  a  nuraine  inspirati   valetudinem   recupera- 

rent.    Praeler  liaec  leiDi>lum   hahuisse  aquas  thermales,   et 

bahiea  ad  aegrolis  sanitatem  restituendam   constat  ,  uli  ex 

ipsa  cubicuh)rum  structura  eiusdem   templi  videre    hcet  _, 

et  ex  phimbeis  etiam  cnniculis  repertis  ,     ut    paulo    aute 

adnotavimus.  Adhacc  hiiiic    deiim    Serapidem     sub    variis 

formis  ,  atque   figuris  ab  ^EgYpliis     repraesentntum     fuisse 

liquet   {   qui   Puleolos  ,   aliaque  in   opida  ipsius   culiiim  in- 

vexere   )   vel    Ammonis  ,   Osiridis  ,   Isidis  ,    aut    lovis.     Ip- 

sum   vero    vfteres  vehiti    morborum   omnium     depulsorem 

sunt   venerati  ,     nt     ex    variis     lapidibus    a    Griitero     pag. 

XXII.  probatnr.   Hinc  Serapidis   nomen  a  Grafco  descendit 

©gpaTrcUii   sanitatem    restituo.    Verura   ex  quibusdam  liquet 

scnptoribus  ,    hunc  dcura  saepe  fuisse  pro  Esculapio     ac- 

ceptum    medicinae  Tiumiue.   Ex    his    ah'isque     rebus     satis 

elucet  ,   supradiclas   cameras  ,   quarum    pars    in     eo     tem- 

plo   Puteolano   restat ,  ad    nuUum   alium   inservisse   ii  >iim  , 

quam  ad  iijfirniQs  excipiendos.  Ad  hoc  etiara  confinnaii- 


i3 

dum  possera  heic  et  aliorum  Serapidis  templorum  alibi  , 
et  praeci[me  apud  Canopum  in  JEgypiO  ,  et  Esculapii 
apud  Pergamum  striicturam  afferre  ,  quae  profecto  eius- 
dem  erat  formae  ,  nempe  cum  cameris  circum  atrium  , 
nbi  aegri  commorabaniur  ,  ut  salus  illis  esset  restiiuta  pro 
temporis  opportunitate. 

Ciim   vero  fait  effossum  Puteolanum    templum  ,  re- 
perli   fuere  qnidam  lapides  hoc  modo  ;  Dusari sangrum. 
Sunt  qiii  putant  eosdem  eruderatos  in  ipso    templo ,     ex 
quibus  certe  arguendum  esstt  ,  boc  fuisse  Serapidi   dica- 
tum.  xid  qiiod   primo  diceudum  hanc  epigraphen  raarmo- 
re  sculptam  differre  ab  aUis  marmoribus  ,   quae  in    Sera- 
pidis  restant  templo  ;    ac    inde    haud    ad  idem   pertinere 
temnlum.  Adhaec  sunt  qui  arbitrantur  ,  hanc  ipsam   alio 
loco   repertam  ,   sed  haud  j)rocuI  a  descripto  templo,  Quid 
erqo  hoc   Diisari  sajigriim  ?    Plures    quondam     Puteolos 
coelo  ,  et  reli^ione  ipsa  discrepantes  gentes  adventasse  ab 
hlstoriographis  perhibetur,  uti  praesertim  iilae  quae  ex  lon- 
ginquis  adventabaut   regionibus  ,    ut    nempe    ex    ArabiS  , 
Syria  ,   Phoenicia  ,   et  ex  jEgypto  ,  quae  ,  pro  suo     una- 
quaeqrie  studio  ,   deos  ipsos  prosequebantur  ,   eaeque    diis 
aediculas  ,  arasque  Puteolis  aedificaruut.   Hoc     ergo     Ara- 
bum  numen   iuxta  Bochartnm  Bacchum,  vel   Solem  si^ni- 
ficasse ,   ac   inde  deum  vtluti     ipsosraet    coluisse    constat. 
Idem    noeliartiis   hunc   Dusarem  ,  vel  Dysarem   asserit,  qni 
donnnufn   lihertads    significat  ,   vel  expressionis  uvarum, 
vel  convivii  Bacchum  fuisse  ab  Arabibus  ,     et    praecipne 
a    Palaestinis -popuhs  adoratum.   Arabes   vero ,   et   Palaesti- 
ni   negotiatorts   Puteohs  commorantes  hunc   patrium  (Jcum 
liuc    adsportarunl.     Doctissimns    Seldenus    De    Diis     Syris 
Syntagm.2  4  hunc  Dusarem  Arabibus  corrupte  diclum  Dia- 
pharem  fuisse  ait,  ut  estapud  Tertullianum  Apologet.  c.  24- 
Hinc   scribit  laudatus   atictor  non  solum  Bacchum  hac  qna- 
drangulari  saxi  specie   cullum  ,   verum   eliam  Veneretn,    et 
Mariem  apud   orientales  vetustissirao   olim   tempore  hono- 
re  pro-ecutos. 

H'jc  vetustissimum  ,  et  nobilissimum  urbis  templum. 


civlura  ,  et  exterorum  advenientium  commodo  ad  mare 
posilum  conlapsum  fuit  profectQ  ex  terraemotibus ,  bellis 
BMrbarorum  assiduis  ,  aliisque  causis.  El  re  sane  vera  No- 
vi  Monlis  eruptio  ,  et  huius  soli  motus  terrae  hanc  ma- 
gnificentissimam  molem  everterunt.  Adhaec  in  hanc  ur- 
bem  Barbarorum  ,  et  diversarum  genlium  adventus,  a  qui- 
bus  aediticia  cuncta  saepe  igne  ferroque  sunt  destructa  , 
causa  procul  dubjo  fuere,  ob  quam  cuncta  deperdita  sunt^ 
et  praeserlim  hoc  templum.  His  cmnibus  addendae  pri- 
morum  Christianorumlmperalorum  persscutiones,  qui  deo- 
rum  fana  igne  concromarunt;  et  praeter  a!ia  Serapidis  templa 
ubique  terrarum  vel  incensa,  vel  derclicta,  vel  a  fundameri- 
tis  eversa.  Hoc  praeterea  templura  terrae  aggestionibus  re- 
pletum  crediderim  :  ipso  enim  derelicto  ,  et  iifbe  saepe 
incensa  ,  aquarum  inundationes  vicinam  terram  adeo  e 
propinquis  montibus  abraserunt ,  ut  propiora  fano  loca 
penitus  oppleverint  ,  et  mare  totam  btoris  partera  reple- 
verit  ,  tem[)hiraque  ipsum  cura  adiacentibus  terris  fueri% 
^ppletura.  Plura  si  cupis  de  Serapidis  Puteolano  templo, 
adisis  Cl.  lorium  in  opere  ,  quod  inscripsit^  Monumenti 
iucditi  di  Antichita  etc.  Napoli  1820. 
peiri  TaUaui  Pfope  dcscriptum   Serapidis  tempbim   fuit  olim  Pctri 

Toletani  Neapolitanorum  Proregis  villa  ,  quara  ille  exci- 
tavit  in  loco,  qui  nunc  dicitur  la  Malva.  Heic  enire  hor- 
tos  ipse  habuit  amoenissimos  ,  et  doraum  satis  commo- 
dam  aedificatam  anno  MDXL.  quae  ad  mare  usque  exten- 
debatur  ,  quamque  idem  condidil  ,  quo  Puleolani  post 
Novi  Mouiis  eruptionem  anni  MDXXXVIII.  in  urbem 
rursus  redirent  perterrefacti  ,  ut  ex  hac  patet  inscriplione: 

PETRUS  .  TOLEDUS  .  MARCHIO  .  VILLAE  .  FRAlSCnAE 

CAROLl  .  V  .  IMPERAT 

IN  .  REGNO  .  KEAPOLITANO  .  VICARIUS  .  UT 

PLTEOLANOS  .  OB  .  REGENTEM 

AGRI  .  CONFLAGRATIONEM  .  PALANTES   .  AD 

PRISTINAS  .  SEDES  .  REVOCARET 

HORTOS  .  PORTICUS  .  ET  .  FONTES  .  MARMOREOS 

EX  .  SPOLIIS 


i5 

QUAE  .  GARSIAS  .  FILIUS  .  PARTA  .  VICTORIA 
AFUIGANA  .  REPORTAVERAT 
OCIO  .  GENIOQUE  .  DlCAVlT  .  AC  .  ANTIQUORUM 

RESTAURATO 
PURGATOOUE  .  DUCTU  .  AQUAS  .  SITIENTIBUS 
"  CIVIBUS  .  SUA  .  IMPENSA 
RESTITUIT  .  ANNO  .  A  .  PARTU  .  VIRGINIS  .  MDXL 

Post  tot  annos  ea  villa  ,  atqne  horti  fuere  derelicti:  nunc 
ad  hodiernae  urbis  defensionera  ,  et  praesidium  in  bac 
Toletana  aede  serairuia  ,  et  in  arcem  redacta  milites  com- 
morantur.  In  h'sce  hortis  reperta  fuit  anno  MDCClV". 
statua  consularis  Q.  Flavii  Maesii  Egnatii  Lolliani  Ma- 
voriii  ,  qnae  nunc   adsurgit  in  foro  Puteolano. 

Praeter  Serapidis  Temphim  fiiisse  alia  ahis  diis  erecta;Neptimi  te.n- 
conApertnm  habemus.  Memoratur  illud  Neptuni,  cuius  ru- '"""' 
dcra  supersunt  adhnc  in  loco  ,  qui  dicitur  la  Starza  &n- 
pra  mare,  et  prope  arcum  t#iumphalem  Antonini  Pii 
haud  procul  a  via  Domitiana.  Huiusce  Templi  meminit 
Tullius  Quaest.  Academ.  lib.  IV.  c.  25  his  verbis  :  O 
praeclarum  prospectum  1  Puteolos  vldemus  ,  et  fami- 
liarem  nostrum  Avienum  ,  fortasse  in  porticu  Neplw 
ni  amhulantem  non  videmus.  Extat  lapis  apud  Gapacium 
Hist.  Neap,  hh.  11.  c.  i  repertus  in  huius  templi  ruinis. 
Nicol-is,  Aniich.  di  Napoli,  pag.  ii8  ex  quibusdam  plum- 
beis  clim  repertis  tubis  ad  aquas  excipiendas  balnea  fuis- 
se  heic  autumat.  Verum  id  contra  vulgarem  opinibnem  , 
et  accolarum  vetustam  traditionem  ,  et  scriptorura  om- 
nium  auctoritatem  est.  Hoc  teraphim  igitur  fuit  prope 
mare  supra  portum  Puteolanum.  Nunc  inlercolumnium  , 
et  rudera  a  mari  penitus  cooperiuntur.  Olira  supra  litus 
erat  aedificatura. 

Haud  longe  a   Neptuni   templo  fuisse  Cluvii^  et  Len-^^ti  ci.mi,  et 
tuli  hortos  ex  Cicerone  Iiabemus  lib.  XIV.  ep.  i6  ita  scri-^""""' 
bente  ad  Atticum  '^:^'J^,  Nonas   conscendens    ab    hortis 

Cluvianis has  dedi  literas  ^  ciim     Piliae   no- 

strae  viUam  ad    Lucrinum    etc.  KA   ipsura    Atticum    de 
Lentuli   hortis  sic  scribit  lib.  V.  hentulus  Puteolis  inven- 


i6 

tus  est  vix  in  horlis  suis  se  'occidtans.  Quo  la  loco 
iidem  horti  ,  et  quinam  hic  Gluvius,  incertum.  Ipsi  pro- 
pt;  litns  fuere,  et  non  procul  a  Lucrino  lacu  positi  ibitasse. 
De  liis  nuUa  restat  memoria  ,  cum  penitus  evefsi  tutirint. 
Dianae ,  aiio-  pj,^  eliam  Diauae  Templum  Puteolis  ex  slaliia  reper- 

riuiique  deoruin  ri  •  i  •  i  • 

umpu.  ta  ,  quam   meraorat  Liapacjus  loco  ante  citato,  ei  colutnnis 

quibusdam  ordine  Coriulhio.  Nympharum  TemuUim  supra 
htus  exsurgi^bit ,  cuius  etiam  extant  iu  praeseuiiarum  ve- 
stigia  ,  et  praeserlim  ex  a!bo  luarmore  colum:iae.  Huius 
Tneutionera  facit  Phih)stratus  in  vita  ApoUouii.  Hoc  Tem- 
plum  crat  inter  Gicerouis  Academiam,  et  Neptuui  fanuin: 
hodiedum  iulercoiumnium  ,  et  rudera  resiaut  iu  mari.  Cl. 
loiius  testatur  aquaeductus  pjrtem  adhiic  exlare  ,  et  hu- 
iiisce  rudera  identidem  rcperiri  supra  h'itus  ,  quae  aquani 
in  temphim  ferebant.  Videsis  citatum  auctorem  ,  Guida 
di  Pozzuoli  ,    edit.    iVeap.    1822   pag.   48   et   seqq. 

lunouis  Pronubae  Temphim  ahud  quondam  PuteoUs 
extitit  ,  quod  quaedara  Petrouilla  Marci  Antonii  Augusta- 
lis  uxor  condiderat.  Fuit  eliam  Templum  Hercuh  sacra- 
tum  ;  hinc  Traianus  Iraperator  huius  urbis  muros  reslau- 
rayit ,  unamque  ex  ipsius  portis  Herculeam  ,  fortasse  ab 
Herculis  aede  appeFa  i   iussit. 

Antequam  templorum  descriplioni   finem  imponamus  , 

unum  addendum    resiat.  Auno  MDCXCni.  sfylobates   aho 

niarmore  fuil  reperta,  quae  nuncin  foro  Puteol^no  adsurgit. 

Supra    hunc    slylobateu    aderat    signum    Tiberii    Caesaris. 

Ka  quadrata  est  forma,  et  opere  anaglyptico  XIV.  repraesen- 

tat  figuras  XIV.  Asiae  nempe  Minoris  urbes,  uii  ex  singula- 

rum   patescit  nom/nibus  ,   quae   adhuc  leguntur.    Eas   ve- 

ro  XII.  motu  terrae  desedisse  scribit  Tacitus  hb.     II.    c. 

47   Annah  En  eius  verba  :  Eodem  anno   diiodecim    ce- 

lehres  Asiae  nrhes  collapsae  noctumo   motu   terrae.  In- 

ter  abas   urbes   Tmolus,   Piiihidelphia,   Apollonia,  Temnus, 

aliaeque  cecidere.   De  hoc    motu    terrae     mentionem     facit 

Plinius  hb.  II.   c    86   Hist.   Natur.   Ma.vimns   terrae^me- 

morla  morlaliun  ,    exiliit  motui    TLberli  Caesaris  prin- 

ciputu  ,   duodecim   urbibus  Asiae  una  nocte  proslralis , 


»7 
Orosius  lib.  VII.  c.  4  hunc  terrae  tremorem  ad  tempus 
refert ,  quo  Christus  Dominus  Cruci  fuit  adfixus.  Hunc 
alium  etiam  horrendum  nonnisi  XIV.  post  annos  evenis- 
se  per  historiam  certiores  facti  sumus  ,  etiam  imperante 
ipso  Tiberio.  Consulsis  eiusdem  Taciti  scholiastes  in  hunc 
locum.  Tiberius  earundem  urbium  funestam  miseratus  ca- 
tastrophen ,  rursus  eas  aedificavit.  Puteolanorum  igitur 
respublica  ad  grati  animi  erga  ipsum  Imperatorem  signi- 
ficationem  ,  memoriam  hanc  cum  statua  conlocavit  in 
medio  urbis  foro.  Vide  Bulifonem  in  Dissertationem,  quae 
legitur  in  Thesauro  Rer.  Rom.  Graevii ,  et  Gronovii 
tom.  XI. 

C  A  P  U  T     III. 

De  Portu  Piiteolano ,  deque  eius  Pharo.  Describiiuv 
Ampliitheatrum  ,  iiti  extat :  de  S.  lanuario  ,  et  So- 
ciis  ad  bestias  damnatis.  De  lege  lata  ab  Augusto 
de  sedendo  in  Amphiiheatro.  De  Iheatro ,  de  C/r- 
co  ,  deque  Ciceronis  Puteolano.  Sepulcreta  tandem  , 
et   Viae  veteres  describuntur. 

Puteolanus  portus  adhuc  servat  nobile  antiquitatis 
monumentum  ;  hic  ab  exteris  nationibus  fuit  quondam  ce- 
lebratus  ,  atque  frequentatus.  Puteolanos  enim  cum  -^gy- 
ptiis ,  et    praecipue   cum   Alexandrinis    (i)    commercium 


(i)  A.d  lanti  lionoris  memoriaui  ca  in  urbe  extat  veluslis- 
simus  lapis  parieti  adfixus  cuiusdam  domus  secus  viam  non  pro- 
cul  ab  aedibus  Seminarii  Puteolani  ,  in  quo  lapide  fit  mentio 
Alesandrinornm ,  Syriorum ,  et  Asiaticorum  mercatorura  ,  qui 
Puteolos  dcmigrabant,  quique  fortassis  cuidam  Lucio  Calpurnio 
Duumviro  Coloniae  Puleolanae  ,  vel  ipsorum  mercatorum  Patro- 
no  statuam  ob  aliquod  praestitum  beneficium  ,  vel  ob  commer- 
cium  proteclum  in  aliquo  urbis  loco  dedicarunt  :  L.  Calpiaiiio. 
L,  F.C.  Calpumio.  L.F.  Capitolino.  Mercatores.  qui.  Alexajidr. 
Tom.II.  3 


i8 

ultro  citroque  exercuisse  compertum  est.  Haec  vero  civi  - 
tas  utpote  satis  apta  ad  mercaturam  ,  et  in  opportuno 
loco  sita  naves  aliarum  gentium  semper  merces  exoneran- 
tes  recipiebat ,  divitiasque  in  dies  augebat.  Hinc  fetrabo 
lib.  V.  Geogr.  scribit ,  hunc  portum  tam  celebrem  eva- 
sisse  ,  ut  ex  cunctis  partibus  huc  assidue  adventarent  ex- 
tsrae  gentes.  Livius  lib.  XXIV.  c.  1 2  id  etiam  significa- 
vit  de  Fabio  alloquens ;  Ex  auctoritate  senalus  Puteo/os 
per  hellum  coeptum  frequentari  emporium  communiit. 
Et  TuUius  lib.  V.  ad  Atticum  sic  scribit  :  Cum  per  em- 
porium  Puteolanorum  iter  facerem. 
^Puuoiana?'  ^^  ^^^°  ^"°^  magis  Puteolani  portus  magnificentiam 
efformabat ,  erant   moles  ,    seu  pilae   (i)    quae  vulgo   di- 


Asiai.  Siriai.  negolian  ....  tur.  Ex  hoc  marraore  quisque  sibi 
persuadet  ,  quain  magnutn  commerciura  cum  hisce  gentibus  tam 
dissilis  fuerit  celebralum  ,  et  quantura  haec  urbs  raagnificentissi- 
mum  evaserit  emporium.  Hinc  leges  hanc  ob  rem  sanctissimae  la- 
tae  fuere  ad  tantam  diversarum  gentiura  frequeniiara  conlinendam, 
Praeter  hoc  mon,umealum  extant  duae  epistolae  Graeco  con- 
scripjae  idiomate  ,  et  Puleolis  olim  prope  Ecclcsiam  S.  Euphe- 
miae  repertae  ,  quae  de  comraercio  inter  Tjfrios ,  et  Phocnicios 
mentionom  faciunl.  D.e  iis  epistolis  occurrit  meutio  apud  plures 
scriptores ,  el  praecipue  apud  Gruterum  io  Thesauro  pag.  MCV. 
Martorellius  Colon.  pa^.  Sag  et  seqq.  Lassna  Gymnas.  Neap. 
Spanhemius  in  Orbe  Rom.  c.  11  aliique  easdem  epistolas  mar- 
more  sculptas  memorant.  Hae  quidem  conscriptae  videntur  anno 
circiter  post  natum  Chnslum  CLXXIV.  imperante  Marco  .\ure- 
lio ,  quo  tempore  commsrcium  hoc  inter  Puteolauos  ,  et  Phoe- 
nicios  maxime  vigebat. 

(1)  Hasce  pilas  ,  seu  gubstructiones  non  sohim  Puteolis  , 
verum  etiam  ahis  huiusce  maiis  locis  fuisse  constat.  Puteolanae 
pilae  fortasse  aliis  magnficentiores  fuere  :  at  haud  Suni  praete- 
reundae  illae  ,  quae  adhuc  sub  undis  visuntur  prope  Nesidem 
insulam  ,  Miseni  portum  ,  et  luhura  ,  ubi  adhucdum  dicuntur 
Saxa  famosa ^  seu  vulgo-  le  Fumose.  Hae  moles  procul  diibio 
fuere  satis  magnificae  Romanorum  aevo  ,  sed  probabile  est  ,  eas- 
dem  multo  ante  aedificatas  fuisse  ,  et  a  Graecis  ipsis  ,  non  vor'j 
a  Romanis  ,  qui  easdem  leroporis  progressu  restaurarunt. 


'9 

cuntur  :   //  molo  di  Pozzuoli  Ex  hrs  restant  nonnuUae, 
quae  ad  navium  stationem  erant  constructae.  In  his  erant 
annuli  ex  atre  ,    ad  quos   rudentibus  naves  alligabantur. 
btrabo  easdem  mcmorat    lib.  V.   et  Seneca  ,    qui    scribit 
epist.    LXXVII.    Hodie    iwbis  uaves  Alexandrinae  ap- 
paruerunt ,    quae  praemitti  solent  ,    et   nuntiare  secutii- 
rae   classis  adventufji  ;  tahellarias  vocant.  Gr^alus  illa- 
rum   Carripaniae   adspectus  est.    Oninis   in  pilis   Puteo- 
lorum  turha  consislit.  Quidam    putant    hasce    pilas  XX. 
alios  potius  XXV.   fu'sse  ,  ut  ex  marmore  reperto  patet. 
Supra  extremam  pilam  ex  opere  lateritio  adsurgebat 
olim   Pharus   Pnteolana    instar    Alesandrinae  ^     cuius   nie- 
minit    Plinins   Hist.   Natur.   lib,   XXXVI.   c.    12   hoc  mo- 
do  :    P^sus   eius  nocturno  navium    cursui  ignes  ostende- 
re  ,  ad  praenuntianda  vada ,  porlusque  introitum'.  qua- 
les  iam  complurihus  locis  flagrant  ,  ut  Puteolis,  ac  Ra- 
vennae.   Ex  lapide  reperto  anno  MDCLXXVII.  coraper- 
tum  habemus  ,   easdem  Puteolanas  moles    vi  maris    olim 
excisas ,    et  confractas  restauratas  esse    ab   Antonino  Im- 
peratore ,  ut  legitur  in  pulcherrimo  lapide  supra  portam 
Puteolanam  novam.  Ob  tanti  beneficii  memoriam   Puteo- 
lani  cives  eidem  Imperatori  triumphalem  arcum  erexerunt, 
uti  narrat  Capitolinus  in  eius  vita  : 


Antiquissimo  aevo  tot  gentes,  et  urbes  supra  hoc  lilus  exti- 
tcre  ,  quarum  urbium  incolae  commercium  cum  vicinis  ,  dissi- 
tisque  populis  exercuerunt  :  hinc  ea  de  causa  hasce  moles  pas- 
sira  in  Puteolano  erexerunt  Cratere  ,  quo  commodius  commer- 
ciuni  haberent  ,  et  ut  ad\enientes  ad  haec  loca  tulius  super  li- 
tus  descenderent. 


20 


LMP  .  CAESARI  .  DIVI  .  HADRIANI  .  FIL 

DIVI  .  TRAIANI 

PARTHICI  .  NEPOS   .  DIVI  .  NERVAE 

PRONEPOS  .  T  .  AELIUS 

HADRIANUS  .  ANTONINUS  .  AUG  .  PIUS  .  PONTIF 

MAX  .  TRIB  .  POT  .  II  . 

COS  .  n  .  DESIGN  .  III  .  P  .  P  .  OPUS 

PILARUM  .  VI  .  MARIS 

CONLAPSUM  .  A  .  DIVO  .  PATRE  .  SUO 

PROMISSUM  .  RESTITUIT  . 

Ob  eandem  etiam  ralionem  Puteolaui  ob  restauralas  ha- 
sce  pilas  ,  hunc  arcum  iriumphalem  prope  portum  ere- 
xfcfunt.  Huiusce  bases  hodiedum  restant  inter  Ecclesiam 
S.  Francisci  ,  et  SS.  Mariae  Virginis  Adnunciatae  supra 
liius.  In  eo  loco  fuif..  olim  vectigalium  ingressus  ad  urbera 
ex  mari  provenienlium. 

Falsum  vero  est  easdem  pilas  fuisse    a  Caligula    Im- 

peratore  constructas :  hic  euim  contabulavit  navibus  totura 

mare  ,  quod  a  Puteohs  Baulos   extenditur.   Easdem   nunc 

lemporis  falso  incolae  appellant  i  Pontt   di   Caligola.  Ex 

Suetonio  in  eius  vita  c.    ig   ediscimus,  illum  Xerxem  imi- 

tatum  fuisse  _,    qui  Hellespontum  olim  conlabulavit  .,    quo 

ex  Asia  in   Europam   traiiceret.  Medium     autem    spatium 

colligavit  Baulos  inter   (   ut  e.\   Dione  lib.  XL.  accipimus, 

sed  ex  Suetonio  inter  Ba'as).  En   biographi   verba  :   Na/n 

Baiarum  medium  intervallum  Puteolanas  ad  moles  trlum 

niillium  ,    el  sexcentorumfere  passuum  ponte  coniunxit^ 

contractis  undic/ue   navihus    onerariis  ,   et  ordine  dupli- 

ci  ad  anchoras    collocati^i ,    superiectoqne    aggere    ter- 

re?io  ,   ac    direclo    ia   Appiae  viae  formani.   Per    hunc 

pontem  ultro  citrorpie  commeavit   hiduo  continenti.  Pri- 

mo  die  phalerato  equo  ,   insignisque   quercica  corona  , 

et  securi ,    et    cetra  ,   el   gladio  ,    aureaque  chlamjde. 

Postridie   q uadrigario  hahitu  ,   curriculoque  hiiugi  famo- 

sorum  equorum  ,  praeseferens  Darium  puemm   ex  var- 

thorum  ohsidihus  :  comilanle    praetoriunorum    agmine  , 


21 


ef  in  essedis  cohorte  amicorum.  Huiusce  porluS  merai- 
iiit  etiain  losephus  Autiqq.  ludaic.  Ub.  XIX.  c.  i  et  Xi- 
philiuus  C.  Calig.  c.  4-  ^^  ^ot  onerarias  naves  a  Cah- 
gula  contractas  ,  annona  sic  neglecta  est  ^  ut  populus  pro- 
nemodum  fame  periret.  Hinc  Seneca  de  Brevit.  Vilae  c. 
1 8  sic  scribil  :  Dum  ille  (  CaliguLa  }  pontes  navibus 
iungit ,  et  viribus  imperii  ludit  ,  aderat  ultimum  malorum 
obsessis  quoque  ,  alimentorum  egestas.  Exitio  pene,  acja- 
me  constitit  etc.  Neptuno  vero  sacriticasse,  antequam  pon- 
tem  triumphans  ingrederetur  ex  Dione  loco  ante  ciiato  ac- 
cipimusi  supra  pontem  varia  diversoria  statuit  ad  adve- 
nienlium  commoditalem. 

Vnum  tandem  addendum  restat  de  Puteolano  sinu  , 
fuisse  ipsum  priraitus  dictum  ab  Aristolele  de  Mirabil.  et 
a  Strabone  lib.  V.  Geog.  Ky.awoy  -AokT^ov  ,  Sinui7i  Cuma- 
jium  ,  et  a  Mela  lib.  2  c,  4  Puteolanum  sinum  ,  et  ab 
aliis  Craterem  Puteolanum  ab  eius  rolunda  forma. 

In  hac  urbe  perplura  artis  opera  extitere.  Amplu-A.nphiiheauum 
llieatrum  primura  occurrit  j  quod  olira  intra  urbem  luis- 
se  creditur  ;  nunc  extra  novam  urbem  iuxta  S.  lacobi 
lemplum  *.  hoc  vulgo  ab  indigenis  dictitatur  le  Carceri 
di  S.  Gennaro  ,  aut  il  Coliseo.  Illud  non  parum  dislat 
a  Campani  Amphitheatri  niaicslale  ,  quanivis  illud  prae 
hoc  latius  atque  magnificentius  fuit.  Amphitheatri  Puteo- 
lani  arena  ,  quae  nunc  hortus  est ,  pedes  habet  CLXXU. 
longitudiue  ,  et  LXXXVIII.  latitudine  ,  eaque  est  am- 
plior  Campana.  Poiticus  interne  integer  adhuc  reslat  , 
necnon  et  Jio-.^yaxTjt  ,  seu  praecinctiones  ,  vomitoria  ,  et 
scalaria  visuntur,   quamvis   terrac  aggesliouibus  opplentur. 

Vrbs  Puteoli  prae  aniiqua  Capua  minor  fuit,  et  ta- 
men  in  ea  lot  aedilicia  ,  et  [)ublica  ,  et  privata  fuere,  et 
i[)sum  magnificum  Atnj)hiiheatrum  ,  de  quo  diximus. 
Puleohs  vero  et  plura  pubhca  ,  et  raagnilica  opera  exti- 
tere ,  sed  minora  5  nam  jirope  Carnpanura  prae  ceteris 
fuit  Catabolum  ,  de  quo  videsis  quae  dixiraus  lib.  I.  c.  5. 
Vtrum  vero  iilud  Puleolis  extilerit  ,  adhuc  su,b  iudice 
lis  cst.  Ad    nostram    usque  aetaiera     uulla     huiusce  aedi- 


23 

ficii  pervetjit  memoria.  Crediderim  igitiir  Catabolum  fuis- 
se-'procul  ab  ipso  Amphilheatro ,  ut  Capuae  ,  ubi  per 
subterraneum  meatum  feris  iter  esset  ^  cum  in  Araphi-- 
theatrum  ducerentur  ,  quo  tempore  populo  spectacula  ede- 
bantur ,  eaeque  nonnisi  caute  pervenirent.  Nec  vero  no- 
strates  scriptores  audiendi  ,  qui  in  ipso  Amphitheatro 
feras  mansisse  arbitrantur.  De  antiquo  igitur  Puteolc-.no 
Catabolo  nulla  ad  nos  pervenit  memoria. 
s.  laniiarius,  J,!  Jioc  Am{)hilheatrc  ad   feras   pro   Christiani  nomi- 

bestiasdamaatinis  fide  damnatus  fuit  Timothei  (l)  Campaniae  Praesidis 
iussu  D.  lanuarius  Beneventanus  Episcopus  cum  Sociis  , 
uti  consiat  ex  Actis  sinceris  Bononiensibus  (2)  ,  ibique 
ferae  crudelitatis  oblitae  ad  illorum  pedes  se  proiecere  : 
•ad  quod  mirum  quinque  miUia  hominum  Christi  fide  sunt 
imbuti  ^  et  tandem  Praesidis  eiusdem  iussu  capite  plexi 
sunt  in   Foro   Vulcani    (3). 

Hoc  insuper  aedificium  tam  grande  fuit  ,  ut  ibi  ho- 
minum  frequentia  quam  magna  ad  sedendum  commode 
conveniret.  Hinc  Carletus  in  opere  quod  inscripsit  _,  la 
Regione  Brugiata  ,  nota  LXXV.  asserit  hoc  XXV.  rail- 
lia  ,  et  amplius  horainum  recepisse  ,  dum  istud  aliis  mi- 
nus ,    et  inferius   pauciores  continere   debuit.  Nam    Cam- 


(1)  In  Actis  sinceris  Bononiensibns  per  Cl.  Mazochiutn 
productis  Proconsul  Dracontins  nominatnr,  non  vero  Timotheus, 
ut  habent  Romani  Breviarii  Lectiones  ,  et  Bedae  Martyrolojrium. 
Laudatus  vero  Mazochius  nnnquam  Graecum  aliquera  Tiraotlieura 
nomine  iu  Martyrum  horura  gestis  exlitisse  probat  ,  sed  hunc 
potius  Dracontiura  ,  qui  pluries  occurrit  in  nonnuUis  MartvTum 
Actis.  Videsis  Cl.  laudatura  anctorem  loco  supra  citato  pag.  8c) 
et  in  Kalend.   Neap,  pag.    274. 

(a)  En  ut  ex  Actis  sic  colligitur  :  Alia  vero  die  sectindiwi 
iussum  ludicls  paratur  arena  iji  civiiate  Puteolana  ,  adducuntur 
Sancti  ad  amphithealrutn. 

(7>)  Hic  locus  ex  Actis  sic  ennncialur  :  Interea  Sancti  dum 
pervenissent  ad  locutn  ,  ubl  decnUatidi  erant  ,  idest  a  Sulphu- 
rataria.  Hnnc  locum  indigenae  nunc  appellant  la  Solfdtaja:  vi' 
de   infra  quid  sibi  vult  hoc  vocabulum. 


23 

panum  j  et  praeseriim  Romanum  ,  et  Veronense  quod 
prae  ceteris  maximura  habetur  iuxta  laudatum  auctorera, 
cum  spectacula  edebantur  ,  XG.  mille  homines  circiter 
cxcipiebat. 

Ad  lantam  igitur  diversarum  nationum  frcquentiam 
araplectendam  plures  ab  Imperatoribus  leges  huc  spectan- 
tes  latae  fuere  5  et  Puteolis  praecipue  (  nam  ibi  licentia, 
et  haud  recti  mores  vigebant)  Augustus  prout  ex  Tranquillo 
est  in  eius  vita  c.^^^d  sedendum  legera  tulit,  in  Amphithea- 
tro  ,  et  ad  raores  corrigeodos  castigandosque  :  ex  ipso 
vero  auctore  corapertum  est  ,  senalorem  qnendam  ia 
Amphitheatro  Puteolano  male  exceptum  fuisse.  Hoc  igi- 
lur  adeo  ludis  celebre  evasit ,  ut  e  longinquis  regionibus 
huc  gentes  ,  et  praecipue  Viri  principes ,  et  Reges  ipsi 
ad  visendum  advenirent.  Hinc  Dio  hb.  XXXVI.  Tirida- 
tem  Araieniae  Regem  tradit  advenientem  in  Italiam  ,  ia 
Puteolano  Amphitheatro  fuisse  adeo  hisce  delectatum  ,  ut 
j)raesente  Nerone  ,  quasdam  lancea  hestias  petierit  ,  coro- 
naque  fuerit  plaudente  frequentissimo  populo  donatus. 
De  huius  adventu  in  urbem  Romam  ,  atque  spectaculis 
magnificentissimis  editis  agit  etiam  Tranquillus  in  Nerone 
c.   i3. 

Supra  diximus  in  hoc  Amphitheatro  D.  lanuarium 
cum  Sociis  ad  bestias  damnatum.  Hunc  autem  Christianae 
fidei  Athletam  antequam  ad  arenara  descenderet  ,  inclu- 
sum  in  carcerem  subterraneum  in  ipsius  Amphitheairi 
caveis  faraa  est.  Hodiedum  restat  adhuc  ipse  _,  qui  phiri- 
mis  abhinc  annis  in  jEdicuIam  eidem  Martyri  dicatam 
fuit  conversus  a  Marchesio  Puteolano  Episcopo. 

De  hoc  Araphitheatro  dicendum  superest,  hoc  nunc 
penitus  ruinosum  totumque  sub  immensis  ipsis  ruderum 
ruinis  esse ,  nihilque  aliud  snperesse,  quam  interiorem 
porticuum  partem  opere  iateritio.  Hoc  vero  non  tam  ma- 
gnificura  ,  quam  Campanum  fuit  :  nam  (ut  diximus  c.  5 
lib.  I.)  illud  ipsum  fuit  tam  magnum  ,  et  nobile ,  ut 
terno  porlicuum  ordine  fuerit  evtructum  ,  et  satis  ain- 
plum  ,  atque  Puteolano  spleudidius  ,  cum  idem    a  Cam- 


24  .  .  . 

pana  Colonia  fuerlt  excitalum   (iit  demonstravimus)  quae 

dilissiraa  profecto    fuit,     Puteolanum    angustius    fuit ,   et 

uno  ,  vel  altero  porticuum   ordine    dispositum  ,    qaamvis 

hoc  Campano  maius  ,  quod  hodiedum  etiam  manet  quasi 


integrum. 


Prope  etiam  S.  lacobi  Ecclesiam  visuntur  adhuc  ma- 
gna  fabricae  rudera  ,   ibique  magna    extat    piscini  ,    quae 
paucum   differt  ab  ea ,     quae  Bauhs    est.    In    illa     igitur 
parte  ,  in  qua  et  Amphitheatrum  ,  et  phira    aha  anliqna 
maneat  aedificia  penitus  ruinosa  ,   txtcndebaiur  vetus     o- 
pidum  ,   quod  quondam   iuxta  Strabonem  super  colhs  su- 
percihum  aderat  ad  mare  septentrionem   Sjiectans.  In   hoc 
loco ,  et  passim   per  vicinos    agros  hodiedum    r6stant    tot 
immensae  aedificiorum  ruinae  ,  templa  ,  domus  ,   ut  haud 
sine  lacrymis  adrairari  quisque  possit.    Ibi    tot     Romano- 
rum   villae ,   tot  illorum   divitum  aedes  ,   qui  heic  ad  ru- 
sticandum  turraatim  confluebant  variis  anni   temporibus  , 
et  ubi  ioci  salubritate  ,  et  xamoenitatc    fruebantur.     Quot 
choreae ,  cantus,  plausus ,  quot  festa    in  hac     urbe    tam 
-    divite  non  edebantur  !    ibi  igitur    tot  ludos  cum   in  Am- 
phitheatro  ,  tum  in   Theatro  ,    et  in    Circo     habitos  ,    et 
Regum  praesentia  celebratos  constat.    Hinc    dubio  procul 
ipsimet  hanc  urbem  expetebant  ,   quo  huius  amoeni  ma- 
ris^  vicinitate  fruerentur.  Ea  enim  Inferum  ,   Superumque 
raare  ,    tot  insulas  ,   tot  colies  peramoenos  ,    Baias  ,     Mi- 
senum  ,  Cumas  ,  aliasque  urbes    in   ridenti   sinu    cum   pi- 
scosis  lacubus  positas  prospectabat.  lure  meritoque  ille  e- 
loquentiae  pater  Tullius   heic  villam   sumptuosissimam  A- 
cademiam  dictara  possedit  ;  viros  sapientissimos  ex  urbe, 
aliisque  locis  arcessivit  ;   ibique  tandem    Qiiaestiones  elu- 
cubravit.   Vide  igitur  ad  quem  magnificenliae    statum  ea 
urbs  pervenerit  ,  quae  maximos  Ilonianae    reipublicae  vi- 
ros  exceperit ! 
Tbeatruro.  Hacc  iusupcr     nou  solum    ludis  aniphitheatralibus    , 

vcrum  eliara  sceni.cis ,  et  ci;censibus  fruebatur.  Ipsa  cnim 
utpote  in  deliciosissirao  Campaniae  angulo  sita  ,  et  pro- 
pe  amoenissimum  litus  ,    et  coeli  clementia  ,    fortunaeque 


25 

indulgentia  seraper  utente ,  cives  olio  ^  vitaeque  iliecebris 
vacabant  :  unde  niirum  baud,  si  niagnilicum  iii  i[)sa  de- 
scriptum  Ampbilbeatrum  cives  erigendum  curarint  ,  et 
Tbeatrum  quoque  nobilissimum  ,  in  quo  scenici  bidi  sae- 
pissime  edebantur,  Hoc  fuit  ,  ubi  obm  orant  Heronymi 
Cobimnae  borti^  et  illud  terraemolibus  desedit ,  lougaque 
vetustate  senescens.  In  eius  ruinis  boc  fuit  repertum  mar- 
mor:GENlO  .  THEATRI  .  AUGUSTl.  Praeter  boc  ihea- 
trum  iutectum,  fuit  aUud  tectum  a  Graecis  Cldzlov  dictum. 
Hoc  extitisse  ait  Cl.  lorius ,  Guida  di  Voiz.  pag.  66  c 
reglone  Neptuni  tempb  ,  seu  Tberrais  ,  in  quo  loco  ad- 
huc  plura  supersunt  rudera. 

Puteolani  Tbeatri  mentionem  facit  Aulus  Gebius  bb. 
XVIII.  c.  5  narrans  quendam  Antonium  lulianum  Rhe- 
torem  in  Theatro  Ennii  poetae  VII.  Annalium  librum 
populo  coram  legisse.  Hinc  scribit  cilatus  auclor.  Curn 
Antonio  luliano  Rhetore  ,  viro  hercle  bono  ,  et  facun- 
diae  florentis  ,  complures  adolescentes  familiares  eius 
Puteolis ....  voce  admodum  scita  ,  et  canora  Ennii 
annales  legere  ad  populum  in   Theatro. 

Et  quoniam  huc  sermo  nos  deduxit  ,    iuvat  beic  e- 
ruditiim  advertere  lectorem  ,    apud  Graecos    usuvenisse  , 
ut  in  Tbeatro  varia  peragerentur.    Nani    hoc    non    ludis 
tantum  scenicis  inservisse  scimus ,    verum  abis  etiam  re- 
buSj  quae  ad  rempublicam  spectarent.  In  Tbeatro  enim  mos 
fuit  populo  conciones  habere  ,    itcm     d«  reorum   suppli- 
ciis  staluere  j     aliisque    rebus    magni    momenti.  Hinc  ex 
Fronlino  bb.  III.  Strata^.  ediscimus,  Alcibiadem  in  Thea- 
tro  disseruisse ,  ubi  ex   Graecoruni    more  locus    con- 
sultationis  praehebaiur.    Cui    respondet  Taciti  auctoritas 
Hist.  lib.  II.  c.   8o  de  Vespasiano  sermonem  ifa  facientis: 
Tum    Antiochensium    Theatrum    ingressus  ,    ubi   illis 
consiiltare  mos  est ,   concurrentes ,    et  in  adulationeni 
ejfusos  alloquitur.  Et  lustinus  bb.  XXII.   c.   2.   de  Aga- 
ihocle  Siciliae   lyranno    haee  scribil :    Agathocles    velut 
reipublicae  statum  formaturus  ,  populum  in   Theatrum 
ad  concionem  vocari  iubet,  Ctlebre    est  illud  facinus   , 

Tom.Jl  4 


i6 

quod  narrat  S.  Lucas  Actor  Aposl.  c.  19.  Dum  enini 
D.  Paulus  Chrjsii  tidem  apud  Ephesios  introducere  co- 
natur  ,  Demelrius  quidam  argenlarius  Dianae  Ephesinae 
voi&y  vxovs  ipyvpovs  'ApreiAiSos,  faciens  aedes  argenteas  Dia- 
nae  ,  commovil  totam  civitatem.  Hic  in  Theatrum  cur- 
rit,  populum  pro  concione  habel  ,  magnam  esse  Dianam 
Ephesinam  ,  et  antiquam  rehgionem  iara  iam  evertendam , 
nisi  statim  Paulum  ex  urbe  eiecirint.  Hic  tumultus  vide- 
tur  maxime  in  Theatro  fuisse,  uti  ex  his  D.  Lucae  pa- 
tet  verbis  ;  K«(  STrXYi^^n  r\  TrdXis  oXfi  ci\)y)(yiis<x)S .  vp^Y\^xy  ts  6|t/o" 
^vimSov  £ts'  t6  3£(xrpov  wvy.pieixaci.yTss  riioy  ,  xixi'  'Api5T»pj(ov  Ma- 
yisSovas  5vv£v.Hi^ovs  tov  UimjXov  ;  J^t  implela  est  civitas  tota 
confasione ,  irrueruntque  unanimiter  in  theatrwn ,  cor- 
ripienteni  Caium ,  et  Aristarchum  Macedonas  ,  comi- 
tes  Pauli. 

In   Theatris    eliam  suppliciis    homines    animadverte- 

bantur.   Occurrunt  passim  exempla  cum  de  Graecis,tum 

de  Romanis  Theatris.    In  Actis  Martyrum   saepe  legitur  , 

Christianos  athletas  variis  in  Theatris  suppliciorum   gene- 

ribus  fuisse  punitos ,   ut  S.  Ignatium  Marlyrem  ,  Sanctam 

Perpetuam  ,    et    Felicitatem   ,     aliosque.    Suetonius     vero 

ia    Aug.     c.    45    narrat    histrionem  Stephanionem    loga- 

^arium  in  Theatro  per  irina  Theaira    virgis  caesum  ,    et 

postea  relegatum. 

ciceronis  Ad  Putcolorum    qua  vergit    occidentem  ,     cuiusdam 

vetusti  aedificii  supra  litus  restant  adhuc    rudera  ,    quod 

M.  TuUii  Ciceronis  villam  fuisse  arbitrantur  quidam   pa- 

Irii  scriptores  ,  quam   villam  ipse   Academiam   vocitabat. 

Re  sane   vera  Plinius  Hist.  Natur.  bb,  XXXI.  c.    2  ilHus 

describens  situm  ,  haec  ait  :  Digna  memoratu  villa    est 

ab  Averno  lacu  Puleolos  tendentihus  imposita    /itori  , 

celebrata  porticu  ,  ac  nemore  ,    quam    et    vocabal  M. 

Clcero  Aeademiam   ab  exeniplo  Athenarum   (  ibi  coni' 

posilis  volmninibus  eiusdem  ncminis  )    in    qiia   et  mo- 

numcnta  sibi  instauraverat ,    ceu  vero  non  est    in  loto 

terrarum   orbe  ,  feclsset.   Huins  m  parte  prlma  ,    exi' 

guo  post  obilum  illius  ,   Aulisllo  Velere  possidet7te ,  e- 


Puteolanuin. 


11 
riipernnt  funtes  calidi ,  perquam  salnhres  ocnlis  ,  ce- 
lebrati  carmine  Lanreae  Tullii  ^  fjui  fnit  e  lihertis  eins, 
ut  protinns  noscalnr  eliam  ministerium  hanstns  ejc  illa 
ingenii  maiestate.  Ponam  enim  ipsnm  carmen  dignnm 
nhiqne  ,   et  non  ihi  legi. 

Quo  tna  ,   Romane  vindex  clarissima  lingnae  , 

Silva  loco  melins  snrgere  iussa  viret ; 

Atqne  Academiae  celebratam  nomine  villam 

Nnnc   reparat  cnltn  snb  meliore  J^etns. 

Hinc  etiam   apparent  Ijmphae  non  ante  repertae , 

Languida  ,  quae  infnso  lumina  rore  levant. 

Nimirum  locus  ipse  sui  Ciceronis  honori 

Hoc  dedit ,   hac  fontes  cum  patefecit  ope. 
Vt  qnoniam  totnm  legitur  sine  fine  per  orhem  , 
Sint  plures  oculis  quae  medeantnr  ,   aqnae. 

Haec  insuper  Ciceronis  villa  celeberrima  fuit  ,  et  maxi- 
3X1UG3  agri  Puteolani  ornameDtum  aestimabatur.  Heic  igi- 
tur  rusticabatur  omnium  gentium  patronus  ,  nobilissi- 
mus  Romanae  eloquentiae  parens  ,  mens  Curiae  Tullius. 
Heic  illum  de  Philosophia  disserentem  Caesar  ,  illum  Au- 
gustus ,  illum.  Consules  ,  ceterique  Romanae  reipublicae 
praestantissimi  Viri  ,  alteram  veluli  Latii  Platonem  au- 
diebant.  Hoc  in  loco  ,  eheu  crudele  fatum  !  Nunc  clau- 
dit  saturas  vespere  pastor  oves  ,  eX  pastorum  iurgia 
refert ,  qui  divinis  olim  eloquentiae  vocibus  resouabat. 
Adhuc  vero  restant  plura  huius  aedificii  venerauda  vesii- 
gia ;  naraque  compacti  lateres  muri  partem  sustitient  j 
adhuc  tandera  facile  agnoscl  possunt  stylobatae  ,  inter- 
columnia^   et  fornicatae  molis  structura. 

Hoc  magnum  roonumentum  hactenus  dcscriptum  CI. 
lorius  ,  Viaggio  di  Pozzuoli  ,  Napoli  1822  pag.  87  et 
seqq.  asserit  baud  fuisse  Ciceronis  Academiam  ,  sed  Pu- 
teolanum  Circum  ,  vel  Gymnasii  partem  ,  vel  Siadium  , 
iibi  ludi  pubblici  saepissime  fiebant ;  idque  arguil  ex  fa- 
bricae  slruclura  ,  el  cx  aliis  ruderibus  ,  quae  supersunt  , 


28 

praeserlim  gradibus  ,  aliisquc  rebus  ,  quae  hanc  fabricani 
niagnificam  condecorabant.  Lbcus  hic  iuxta  cilatum  au- 
ctorera  adhuc  lo  Stajo  vulgo  dicitur.  Ciceronis  vero  A- 
cademia  alio  loco  ponenda  est  ,  et  parum  ab  hoc  loco 
dissila  nempe  prope  mare ,  et  non  procul  a  Nympha- 
rum  ,  et  Nepluni  templis  ,  ut  es  ruderibus  videre  est  , 
uti  scribit  cltatus  auctor. 

In   Crrco  Puteolano  plura    spectacula  edebant  cives  : 
hinc  et  festa  quaedam  sub  Pialinm   nomine  Anlonini  Pii 
in  honorem  fiebant  quotannis  ,    quae  idem   Imperator   iu 
Hadriani  patris  honorem   insliluerat.     Haec    igitur  festat   , 
vel  certamina  inslituta  fuerunt    ab  Antouino     Imperatore 
in  hac  urbe ,   eaque  Graecanico  salutata    fuere    vocabulo 
E'ya£/3iia  ,   vel  EtcrsXajrtitac.   Quaenam   ea   fuerint,  dacet  nos 
Vitruvius  lib.  IK.  in   prooem.  hoc  raodo  :  Nohilibus  at- 
hletis  qui  Oljmpia  ,  Pylhia  ,  \sthmia  ,    Nemea    vicis- 
sent ,   Graecornm  maiores  ita  magnos  honores  consti- 
tnerunt ,  uti  non  modo    in  conventu  stantes  cum    p^l' 
ma  ,   et  corona  ferant   laudes  ,  sed  etiam   cum  rever- 
tuntnr  in  snas  civitates  cum  victoria^  triumphantes  qxia- 
drigis  in  moenia  ^  et  in^atrias  invehantur.  Hinc  eam 
ob  rem  ludi  isti  appellati  sunt  Iselastici  ab  siaslsv^sts  ,  in- 
gressus  io  aliquam  urbera.  De  iis  facit  etiara  mentioneni 
Pboius    Ub.  X.   epist.    iiS.  Extat  lapis  Puteolis    repertus 
apud  Capacium  Hist.  Neap.  lib,  II.  ubi  fit  meotio  de  hi- 
sce  ludis. 

IMP  .  CAESARi  .  DIVI  .  HADRIANI  .  :^L 

DIVI  ,  TRAIANI  .  PARTHICI  .  NEP  .  DlVI  .^fERVAE 

PRONEP  .  T  .  AELIO  .  HADRIANO  .  ANTONINO  .  AUG  .  PIO 

PONT  .  MAX  .  TRiB  .  POT  .   V  .  IMP  .  II  .  COS  ,  HI  . 

P  .  P .  CONSTITUTORI .  S  ACRO  ,  CERT  AMINIS  .  SELASTICI 

SOCn  .  LICTORES  .  POPULARES  .  DENUNTUTORES 

PUTEOLANI . 

Peragebatur  etiam  Puteolis  aliud  certamen  sub  Buthysiae 
nomine  Ayw  BiOSryjiM  ,  Buthysiae  certumen  ,  nemj)e  bo- 
vis  iramolalio  ,  vel  bovicidium,  De  hoc  ludo  disseruit  Cl. 
Ignarra  de  Palaestra  Neap. 


29 

Sparllanus  c.   26  Hadrlanum  narrat  Imperatorem,  CLim 

cssel  Baiis  ,  supremum  obiisse  diem  ,  et  in  Acaclemia  Cl- 

ceronis  fuisse  turaulatum;  Post  hoc    Hadrianus    Baias 

peliit     Anlonino  Romae  ad  imperandum    relicto.     Vbi 

€um  nihil  proficeret  ^  arcessito   Antonino ,   in    conspe- 

ctu  eius  apud  ipsas  Baias  periit  die   VI.  iduum  lulia- 

rum  ,  invisusque  omnibus  sepultus  est  in  villa   Cicero- 

niana  Puteolis.  Idem  auclor  c.  uhim.  subiungit,  eundem 

Imperatorem  iuxla  eius  sepulchrum   templum    sibi   erigen- 

duni  curasse  ;   Templum  denique  ei  pro  sepulcro    apud 

Puteohs  constituit ,   et  quinquennale   certamen,  et  Fla- 

mines  ,  et  Sodales  ,  et  multa  alia  ,  quae  ad    honorem 

-quasi  numinis  perlinerent.   Idern   narrat  Aurelius    Victor 

de  Caesar.  c.    i4>   loruandes  de  Regnor.   Success.    c.  74  j 

aliique. 

Templura  Anlonino  erectum  nonnulli  illud  ipsum  es- 
se  arbitrantur  ,  quod  nunc  sub  Neptuni  salutatur  nomine. 
In  eodem  vero  repertae  fuere  quaedam  Iladriani  statuae 
laurea  corona  ,  paludamentis  ,  ahisque  imperatoriis  signis 
ilecoraiae.  Capacius  lib.  II.  Hist.  Neap.  c.  3  lapidem  re- 
fert  cum  cohimnis  repertum, 

Prope  Ciceronis  villara  Cl.  lorius  pag.  56  scribit  fnis- 
se  luhi  portus  Pharum  ad  venientium  commodum.  Hu- 
ius  fabricae  rudera  visuntur  nunc  sub  aquis  marinis,  pro- 
pe  quem  locum  saepe  adservasse  idem  auctor  asserit  aJias 
vetustas  fabricas  sub  iisdem  aquis  positas ,  quas  incolae 
vocaot  le  FumOise ,  ohm  dictas  Saxa  famosa.  Hoc  mo- 
numentum  fortasse  ad  vicinum  portum  pertinuit. 

Supra  descfiplas  hactenus  aedificiorum  riiinas  ad  oc- 
cidentem,  ubi  antiqua  urbs  adsurgebat ,  restat  adhuc  viae 
Campanae  (i)   pars  :   in  loco  vero  ,   ubi  dicitur  S.    Vito  , 


(1)  Via  Campana  ,  quae  fuit  Appiae  ramus  ,  ita  vocatur  , 
quod  a  Capua  incipiebat  ,  et  ad  Puteolos  usque  protendebalur. 
Ea  fuil  eliani  dicla  Consularis  ,  quod  reipuLlicae  aevo  silice  qua- 
dralo  fuit  strata.  Plinius  huius  facii  meniionera  Hb.  XVIII.  c.  II 


3o 

sepulchreta  snnt  ex  ulroque  viae  latere  :  ea  in  praesen- 
liarum  ab  indigenis  Columbaria  dicuntiir;  semidiruta  nunc 
adservantur,  in  quibus  adsunt  syrabolicae  figurae,  et  ana- 
glypticae  ,  a  stucco. 

Nihil  hac  via  nobilius ,  et  sj)lendidius  ;  restat  heic 
quasi  integra  ;  ex  ea  parte  qua  ad  autiquam  urbis  por- 
lam  itur  ,  cuiiis  pars  superest ;  ibi  oiim  vectigalia  Puteo- 
lana  aderant.  Adhuc  Pondera  heic  dicuntur  ab  incolis  ,, 
quippe  quod  omnia  quae  a  mari  proveniebant,  pondera- 
bantur,  et  vectigal  solvebatur.  Hoc  loco  plura  restant  ve- 
tustarum  fabricarum  rudera  ,  et  praesertira  tabernarum 
super  htus  ad  merces  servandas.  Heic  eiiam  tres  viae  con- 
iungebantur,  Campana  scihcet ,  Antiniana  ,  seu  Neapoli- 
tana  _,  et  Domitiana.  Quantam  hominum  frequentiam  diu 
noctuque  viae  istae  continere  quondam  debebant  i  Quot 
heic  raerces  ex  omnibus  mundi  partibus  per  hasce  in  ur- 
bem  introducebantur  ?  quot  gentes  coelo  differentes  ad 
urbem  visendam  huc  confluebant  ?  et  quale  raagnificum 
spectaculum  via  praesertim  Campana  continere  debebat , 
«quae  infinita  sepulchra  ab  utroque  viae  latere  habebai  » 
Nunc  etiam  temporis  post  tot  saecula ,  et  post  tot  vices 
etiam  advenientibus  magnificentiam  exhibet  via  isthaec  , 
quae  tot  magnifica  servat  ruinosa  monumenla,  ut  cum 
Appia  viarum  regina  decertare  utique  possit. 


Hist.  Natur.  Haec  per  LeLorios  campos  Puteolos  vialorem  duce- 
Lat.  Non  procul  ab  Aversa  rainus  aderat  Campanae  viae  ,  qua 
Alellam  erat  -Ondum.  Pratillius  c.  8  de  Via  Appia  lapidem  re- 
citat  ,  ex  quo  compertum  est ,  Iraperatorem  Anloninum  Pium 
Gumfanara  resiaurasse  viam. 


3! 

C  A  P  13  T    IV. 

PuteoH  Barbarorum  f  necnon  coeli,  aeriscjue  ludibrium. 
Hodiernus  urbis  describitur  status\  VuLcani  Forum  ^ 
S.  lanuarii  Ecclesia,  coUes  ,  el  Fontes  Leucogaeii 
mons  Olibanus  ,  Astruni  colles ,  Thermae  Puleola- 
nae  ,  lacus  Anianus ,  Scrobs  Charonea  ,  e/  iS".  Ger* 
mani  Sudatoria. 

lam  diximus  Puteolos  olim  urbem  fuisse  celeberri-°'7^'f;jff  ^^ 
mam  ,  et  nobilissimam.  Ea  euim  ulpote  ad  mare  posita,  doajinantur. 
hioc  evasit  temporis  [)rogressu  diiissimum  et  oj)porlunis- 
siraum  emporium  ob  maritimutn  commerciura  ,  quod 
exercuit  ciira  longissimis  ,  el  dissitis  nationibus.  Huiusce 
vero  urbis  portus  ,  prout  ex  Strabonc  lib.  V.  Geogr.  ac- 
cipimus  ,  et  capite  antecedenti  probavimus,  adeo  uavibus 
fiiit  opportunus  ,  ut  luta  atque  firma  illarum  esset  statio. 
Hinc  faclum,  ut  non  solum  propinquae^  sed  exterae  quo- 
que  nationes  *Puteolos  quaesierint,  atque  adamarint.  Haec 
enim  urbs  primum  fuit  a  Cumanis  occupata  ex  Euboea 
insula  commigrantibus.  Pone  vero  longam  aetatem  ab  aliis 
capta  ,  Romani  rerum  domini  per  plura  saecula  eandem 
adepti  fuere.  Postea  Hannibal  secundo  Punico  bello  Iialia 
potitus  ,  Puteolos  ad  opprimendura  adpropinquavit^'  ac 
Piomanum  praesidium  ad  occupaodum  frustra  se  conver- 
ti-t.  FAcrso  Roraanorum  Iraperio ,  barbarae  naiiones  in 
Italiara  non  semel  ,  sed  saepe  descenderunt,  atque  urbes, 
et  provincias  populatae  fuere.  Priraum  anno  CCCCVI.  a 
Gothis  Alarico  duce  ,  posteaque  a  Stilicone  Arcadii  ,  et 
Honorii  Imperalorum  piacfecto,  Italia  iterum  occupata  ^» 
urbibus  praeci[)uis  incensis  populatisque ,  PuteoU  fatum 
idem  horrendum  subiere.  lude  Gensericus  Vandalorum 
Rex  ,  ac  posimodnm  Totilas  post  anDum  CCCCLV.  et 
Gothi  riirsus  Italiam  ingressi,  misere  urbes  depopulantur. 
Sequiori  aevo  Langobardi  ,  Saraceni  ,  Normanni  ,  aliique 
populi  ex  septentriouylibus  exciti    cayeis ,    raoutibusque  ^ 


32 

et  cx  oriente  provenientes  non  una  vice  ,  sed  jJuries  Ita- 
liarn  adeo  everierunt,  ut  penitus  ab  illa  florentissirna  ma- 
iestale  ,  in  qua  usque  tunc  permanserat  ,  in  pessimum 
adduxerint  statum.  Campania,  utpote  terrarum  pars  prae,- 
ter  orrines  florentissima  ,  cunctaeque  urbes  ultimam  rui-* 
nam  ,  atque  fatura  expertae  fuere.  Infioitum  esset  singu- 
la  enarrare  ,  quoties  ab  illis  efferatis  perditisque  geniibus 
urbs  Puteoli  capta  ,  atque  cremata.  Nam  prae  ceteris  an- 
no  MDLIV.  Oenobarbus  Sobmanicae  ,'classis  praefectus 
fuit  vastatus  Inarimen ,  Prochytamque  iosulas ;  Puteolos 
tunc  invictus  Prorex  Petrus  de  Toledo  prudentia  defen- 
dit ,  illamque  urbem  ex  immani  Barbarorum  clade  libe- 
ravit.  Tandem  a  diversis  aliis  ducibus  saepe  fuit  0£cupa- 
ta  ,  et  populita  ,  quos  ne  in  longum  progrediamnr  ,  si- 
lenlio  praeteriinus. 

A  Barbarorura  manibus  er6pta  minies  urbs  ,  coeli  , 
aerisque  iuclementia  pluries  horrendum  subiit  faturo.  An- 
no  MCXC.  Vulcani  Forura  tantum  igne,lapidibusque  con^ 
flagravii,  ut  non  solum  vicinam  incenderil  regionem,  ve- 
lum  etiam  urbes  loaginquae  mblu  terrae  desederiut;  hinc 
anno  MCCCCXLVIII.  reaedificata  ,  idemque  consecuta 
adeo  fatum  ,  ut  perplures  emortui  sint  sub  urbis  ruinis. 
Nihil  heic  de  terrarum  motibus  anni  MDXXXVIII.  nihil 
de  illo  anni  MDCXCVI.  quo  tempore  horrenda  pluvia 
urbem  everlit,  pluraque   aedificia  conlapsa. 

Super  hoc  litore    phira    antiquitatis    pretiosa    monu- 

xnenta  fuere  reperta,  Cum  enim   exaestuat  mare  ,  tunc  va- 

ria  Iqpillorum  genera  fluctus    ubique    proiiciunl.    Adhaec 

passim  alia   reperta   argentj,  aurique  frusta.   Variis    etiam 

in   locis  plures  inventae   sunt  staiuae  ,  nummi  cum    bove 

bumanam  faciem  praeseferente  ,  inscriptiones  ,   abaque  id 

generis.  Hodieduoi  Puleolanura  solum   est  penitus  aban- 

tiquo  (  nt  ita  dicam  }  statu  immutatum  propter  assiduos 

motus  terrae,  et  vicinorum  vulcanorum    conflagrationes  ; 

nihilque  aliud  restat  de    antiqua    urbe ,     quam    immensa 

passim  vetusta  aedificiorum   non  solum  publicorum  ,     ve-> 

rum  etiam  privatorum  rudera  sub  immensis  ipsis  ruinis, 


33 
Anliqua  urbs  (  ut  anle  diximus  )  sita  fuil  supra  collem 
in  litoris  supercilio  ad  mare  iiaud  procul  ab  Amphithea- 
tro  ,  ubi  nunc  temporis  tot  aedificiorum  adsunt  reliquiae. 
Vrbs  vero  hodierna  est  condita  non  longe  ab  aatiqua  , 
eaque  tam  divcrsa  ab  illa,  ut  ibi  potius  aerem  graveolen- 
tem  respires  ob  tot  nova  aedificia  simul  conferla  in  ip- 
so  mari  aedificata.  Magna  civium  pars  piscatoriam  exercet 
artem  ,  aut  lerrae  cuVturam  ;  ibi  tanJem  omnia  immuta- 
ta,  et  praecipue  ipsorum  civium  mores  ,  qui  potius  m 
barbariem  vergunl.  Horumipsa  lingua  sonat  nescio  quid 
Italum-Barbaricum.  Adeo  natura  temporum  progressu,  et 
rerum  colluyie  niortalibus  ipsis  irridet  !  Antequam  alio 
progrediamur  j  Guicciardinium  Merc.  Gamp.  pag.  i^S  de 
Puteolis  f  deque  vicinls  locis  ita  loquentem  audiamus : 
.Gj^avis  aer ,  liahilalores  rari  ,  tuguria  potius  ,  quam 
(lomus  ,  et  inter  otium ,  nulla  redimihilis  arte.,  aut  in- 
dustria ,  marcescens  incolarum  pauperies.  Ludenti  na- 
iurae'  hic  olim  ars  dnsultabat :  nunc  ahlegdtis  miracu- 
Us  artis  ,  sibi  unae  antiqua  certamina  ,  nunc  feralibus 
eruptionibus  ,  nunc  cinerum  aggestihus  natura  indice- 
re  cogilur.  Ingentia  ,  quaquaversum  cernuntur  templo- 
Tum  ,  thermarum  ,  ac  villarum,  rudera  ,  quae  omnia 
populus  quondam  orhis  dominus  ,  pretiosioribus  unde- 
quaque  advectis  ohlectamentis  ,  hic  veluti  in  otii  ,  et 
Jelicitatis  theatrutn  collocarat,  Sed  cuncta  temporis  VO' 
racitas  ,  et  hominum  barharies  attrii>it.  I  nunc  et  vias 
silicihus  constratas  ,  Litcrinum  lacutn  ,  lulii  portum  , 
Ciceronis  ,  J^irgilii ,  Hortensli ,  Marii  ,  LucuUi ,  alio- 
rumque  villas  perqaire.  Fato  cuncta  cessere.  Quin  li- 
lus  ipsutn  vicissitudini  haud  ohnoxium  ,  laitienlahiles  , 
et   ipse  naenias   antiquatae  felicitati  canere  videtur. 

Prope  Puteolos  primum    occurrit    Vuleani    Forum  ,VuicaniForum, 
quod  vulgo  dicitur  la  Solfataja  (ij.  Mons  hic  urbi  im- 


(i)  Hic  mons  ab  antiquis  vulgo  Vulcani   Forum  diclus;   se- 
tjuiori  aevo  ,  ei  posl  Iloiuaui  Jmpcrii  lapsuiu  mulalQ  nomiuc  Sul^^ 
Totn,  IL  5 


minet  ,  et  campus  cst  undique  sublerraaeis  Incliisus  Igni- 
bns  ,  qui   passini  tamquam  e  camiuis    incendium    magno 
fretnita  expirant ,    ut  prodit  Straba  lib.   V.  Geog.  et  Vul- 
cani  Forum  etiam  ab  ipso  appellatur  n  ''^oi)  'H^xiafrou  ayopxy 
idest  f^ulcani  forum '.  nam  cainpus  est  fori  instar,  ubi  e 
variis  caminis  sulphnreis  exhalat  ignis  ,    et     eampus     ipse 
plenus  est  Sfsiou  av^xoii  ^   sulphure  tractlli,   Dicll  etiam  fue- 
re  campi  Phlaegrci   (i)  a  vicinis  campls  quod    nomen     a 
Graeco  descendit  'l^Xs-y®  ,     uro.    Hunc    montem    exarsisse 
quondam   canit  Petronius  Sutyric.  c.    120.   Silias   Iialic  u&' 
lib.  XII.  V.   i33  hunc  etium  confligrasse  canit  _,    et    ter- 
rara  circumquaque  sub  pedibus  usque  tremalsse  ,   et  suf- 
phure  ,  allisque  rafiteriis  vulcanlcls  soUim  plenum   esse    : 

Tradunt  Herculea  prostratos  mole  gigantes 
Tellurem  iniectam  quatere  ,   et  spiramine  anhel  o 
Terreri  lale   campos  ,  quotiesque  minatur  , 
Rumpere  compagem  impositam^  expallescere  coelu  m. 

Vbi  vide  ,  ut  ex  hisce  recitatls  versibus  poeta  fabulatur  , 
quondam  Herculem  gigantes  debellasse  ,   atque   profligas- 


phuraria  passitn  appellala  est.  Huiiisce  norninis  derivatio  non  a- 
lia  d-e  eausa  iUi  indiia,  cjuam  ex  sulphuris  abnndantia,  et  quan- 
titate  ,  qua  mons  passim  ,  et  ubique  scatet.  Sulphuris  vero  ma- 
teria  iam  ex  antiquo  aevo  estracta.  Hinc  Plinius  de  hoc  monte 
sermoncm  instituens  lib.  XV^I.  Hist.  Nalur.  sulphur  producere 
scribit. 

(i)  Phlaegrei  campi  proprie  veniunt  qui  a  Capua  ad  Nolam 
usque  proiendebantur,  et 'conflati  videnlur  eX  illls  Flori  verbis 
lib.  I.  c.  16.  Hi  amicli  vitibus  c.olles  Gaunis ,  Falernus  ,  Mas- 
sicus  ,  et  pulcherrimus  omnium  Feswius  Mtnaei  ignis  imitalor. 
Vbi  vide  quam  fertiles  fuerint  iidera  ita  salutati  ,  quippe  quod 
a  vicinis  vukanis  ca  loca  cfferbuerint ,  et  tanlam  ipsis  uberta- 
tem  dederint  campis.  Sunt  qui  scribunt,  Piilaegreos  campos  di- 
clos  illos  fuisse,  qui  prope  Nolam  ,  et  Capuam  extendunlur  iux- 
ta  Polybium.  luxta  vero  Breislakium  Topogr.  Camp.  pag.  2  sunt 
omnes  illi  campi ,  et  omnes  Campaniae  paries  ,  quae  suni  Apen- 
ninum  inter ,  et  mare  Tyrrhenum. 


35 
se.  Idem  sentlt  Strabo  lib,  V.  Geogr.  Et  vh  quldcm  ve- 
ra  dubitandum  haud  est ,  quin  olim  raons  hic  ignem 
evomuerit  ex  tcmpore  immemorabili.  Moniis  enim  cacu- 
men  ,  et  vicina  loca  id  facile  comraonslrant  ,  cflm  extin- 
ctae  passim  adsint  materiae  olim  ab  eodem  eructaiae. 

Super  hoc   monie  slta  est  parva  ,    sed    antiqua    Ec-  s.  Tanuarii 

1      •        /     \  •     '  ^i     •     •       •  •     •  *     -r»      T  Ecclcsia- 

clesia  [i)  a  remotissimo  Lnristiam  nominis  aevo  B.  la- 
nnario  Beneventano  Praesuh ,  et  praecipuo  urbis,  Regni- 
que  Neapohtani  Patrono  dicala  cum  parvo  Cappnccino- 
rum  Coenobio.  Ob  memoriam  vero  B.  lanuarii  Puteola- 
ni  eo  loci  temjdum  hoc  sacraruni,  in  quo  ipseraet  quon- 
dam  ob  Christianam  Rehgionera  a  Campaniae  Proconsu- 
le  Diocletiano  ,  et  Maximiliano  Imperatoribus  capite  fuit 
plexus.  In  lemplo  colitur  adiiuc  saxum,  quod  supertrun- 
catus  fuerat  idem  ,  quodque  nunc  etiam  conspersum  mi- 
rabili  Cruore  in  praesentiarum  cernitur ;  et  quotannis 
cum  eiusdem  festa  peraguntur  ,  Sanguis  hic  ebullire  con- 
spicitur. 

Supra  Sulphurariam  est  crypta  vetustissima  ,  cuius 
nunc  aliqua  restat  pars  ,  quae  oppleta  multis  abhinc  sae« 
culis  est ,  eaque  est  instar  Neapolitanae  iam  supra  descri- 
ptae  9  eiusdemque  latitudinis.  Sunt  qui  credunt  ,  eam  a 
Puteolis  ad  Anianum   usque  lacum  fuisse  productam. 

Prope  hunc  descriptum  vulcanum  adsurgunt  coUes  Coiies  Leuc«. 
Leucogaei,  hodie  V  Alumera.  Hos  ita  dcscribit  Sanfeh-  ^'■^'- 
€ius  de  Orig.  Camp.  pag.  i5  Post  hos  montes  albicant 
Leacogaei  aluminosi  colles  ,  a.  candore  nomeii  ade- 
pti,  apud  quos  teste  Plinio  ,  scatebant  balneae  oculis 
opem  ferenles  ,  et  vulneribus.  Subiacet  parvus  lacus 
(^  nempe  Anianus  )  starilibus  omnino  aquis.  HI  effi- 
ciunt  parvam  collium  catenam  albo  colore.  Ibi  vero  alu:: 


(i)  Stillingius  in  Actis  S.  lanuarii  ,  et  Sociorum  paragr. 
la  pag.  148  asserit  illaai  Ecclesiam  S.  lanuarii  in  Foro  Viilca- 
ni  non  fuisse  erectam  in  ipsa  Sulpburaria  ,  sed  in  coUe  prope 
Sulphuratiam ,  nec  in  ipso  martyrii ,  sed  in  sepuUurae  loco. 


36 

men  ,  et  cr6tae  genus  oplimum  qnondam  effodiebatnr  , 
quod  allca  commixtnm  ,  edulii  genus  album  ,  et  tenerum 
praeslabat ,  quodque  zea  ,  et  crela  ,  vel  gypso  ,  Vel  lacte 
conficiebatur  ,  quo  candorem  conciliaret  :  icl  quod  Au- 
gustus  in  deliciis  habebat.  Hinc  Imperator  persoluto  Nea- 
'  polltanae  reipublicae  annuoram  20000.   H.   S.   pretio   hos 

coUes  coemit.    Plinius  Hist.  Natur.    lib-  XVIlI.  c.  II  cum 
alicae  omnium   probatissimae  ,  quae  a    Gampanis    fiebat  , 
modum  ,  et  rationem  praescriberet  ,  haec   ait  :   Poslea^... 
admiscelur  crelci  ^   quae   transit    iii    corpus  j    colorem- 
que  ,  et  tenerilatem  ajfert.   Invenitur   liaec   in     Puteo- 
los ,  et  Neapolim  ,  in  colle   Leucogaeo  appellato.  Ex- 
tatque   divi   Augusll  decretum  ,   quo   annua  vicena  mil- 
lia  Neapolitaiiis  pro    eo    numerari   iussit   e  fiscv   suo  , 
Coloniam  deducens    Capuam.  Adiecitque   causam  ojfe- 
rendi ,    quoniam   negassent  Campani ,    alicam    conjici 
sine  eo  metallo  posse. 

Fuisse  autem    eandcm    allcam    maximi    aestimatam 
scimus  ex  recitata  Plinii  auctoritate  narrantis,  Augustum 
in  pretiso  habuisse  ,  qui  Neapolitanis    quotannis    e    fisco 
suo  argenti  summam  persolverit.  Vossius  vero  sic  de  ea 
scribit  Etymolog.  Alica  potionis  genus ,    quod     Graece 
yovJpos  ,  ex  quo    Arabes    corrupte  fecere  suum  candu- 
rusium.   Fit  &  zeae   specie  ,  quae  StitQXHOi    dicitur  ,    te- 
ste  Dioscoride  etc    Hoc    etiam    modo    definit    Pitscus 
Dictionar.  Antiqq.  Eom.  Ex  verbis  igitur  horum   aucto- 
rum  nihil  aliud  significari  videtur ,  quam  eandem  alicam 
esse  ipsam  ,  quam  alii  Cervisiam  dixere  ,  nempe   hirra, 
quod  potionis  genus  ex  aqua ,  atque  frugibus  ,  aut    aliis 
efficitur  rebus.  Plinius  tandem  scribit,  eandem  fuisse  con- 
fectam  tribus  farinae  generibus  ,  eamque  placentae    spe- 
ciem  fuisse  ,  quam  veteres  etiam   melle  ,  'aliisque    rebus 
efformare  consueverant.  Videsis  lacobum  Castellium,  qui 
raateriam  hanc  fuse  tractat  epist.  ad  Bernardin.  Tafurum 

pag.  76  et  seqq. 
Fontci  Leuco.         g^  iisdcm  collibus  defluunt  Leucogaei  fontes  ,    vul- 
gaci.e.ohba-^^  /'^cvwa  de'  Pisciardli  ,  qui  teste  eodem  Pbnio  Ilist. 


^7 
NaUir.  llb.  XXXT.  c.  2  dentlbus  rirmltatem,  oculls  cla- 
ritatem  ,  et  vulneribus  offerunt  sanitatem.  Haud  procul 
ab  his  adsurgit  Olibanus  coUis  ex  Aniani  lacus  regio- 
ne  :  vox  haec  a  Graeco  descendit ,  nempe  ab  'Olos,  to- 
tus  ,  et  B;cyoi-  ,  nempe  sleriUs  :  hinc  appeliatur  mons  sa- 
xosus  ,  et  nunc  Monte  Spifia.  Hunc  creditur  vulcanum 
quondam  fuisse  :  nam  adhuc  apparent  passim  materiae 
cxtinctae  a  temporibus  nobis  incognitis  Vesuvio  haud 
absimiles.  Suetonius  in  Calig.  c  3/  videtur,  hunc  mon- 
tem  momorasse  :  Galigula  autem  Imperator  Campania 
peragrata  j  varia  effecit  opera  ,  et  durissimi  silicis  exci- 
dit  rupes.  Haiusce  montis  lapides  ad  publicas  vias  sier- 
.  nendas  ab  antiquis  adhibiti  fuere.  Hic  vero  est  ad  Cap* 
puccinorum  Coenobii  meridiem  supra  Sulphurariam.  In 
tres  partes  seiungitur  :  illa  quae  est  a  maris  latei-e,  Bal- 
neoli  vocantur  :  i  Bagnvoli:  ahera  quae  Anianum  re- 
spicit  lacnm  ,  dicitur  Soccavo  ,  et  tertia  pars  quae  Pau- 
silypum  spectat  promontorium  ,  ab  accolis  dicitur  FuO' 
ri  Grolta,  Supra  collem  Olibanum  est  pars  veteris  aquae- 
ductus  ,  qui  aquam  Serinensem  ad  Puteolos  ,  et  hinc  Ba- 
ias  ferebat ,  ut  ante  diximus   lib.  III.  c.    10. 

Post  hos  montes  huc  usque  descriptos  succedunt^'*""" """' 
Astruni  colies  ,  gli  Astrufiif  forte  ab  Asture ,  quae  avis 
genus  est ;  hi  amphitheatri  veluti  formara  efficiunt ,  ubi 
passim  aquae  caiidae  scatent.  Ex  oriente  ipsi  cum  A- 
niano  lacu  ,  ex  meridie  cum  Leucogaeis  ,  ex  occidGnte 
cum  via  Campana  coniunguntur.  Ex  septentrione  vici- 
num  habent  vicum  Planuram  ,  vulgo  Pianura.  Montes 
avibus  f  et  praecipue  loporibus  abundant  •  hinc  hodiedum 
Regiae  inserviunt  venationi  :  a  Neapoli  distant  quatuop 
miiliaria.  Hi  insuper  varie  nuncupantur  ab  auctoribus. 
Facius  lib.  IIl.  c.  9.  Listronem  vocat ,  Summontius  Hist. 
Neap.  lib.  VI.  Astrununi  :  sunt  etiam  qui  Astrunos  a 
sturnis  vocatos  arbitrantur.  Eos  coiles  Carlettus  ,  Regio- 
ne  Brug.  n.  LII.  vuicanicas  olim  materias  liabuisse  pro- 
bat:  passim  enim  adliuc  restant  extinctae  olim  eaedem.  In 
ipsam  quoque  sententiara  vadit  Breislakius^  Topogr.  Phys. 
Camp. 


tculauac. 


38 

Tirermae  Pu-  Et  quotiiam  huic  devenimus  ,    fas  est  ut  pauca  ap- 

pingamus  de  Puteolanis  thermis  tam  ah  antiquia  celebra- 
tis.  Puteolanus  ager  adeo  aquaruoa  plurimarum  scatebris 
semper  abundavit ,  ut  nullus  in  orbe  locus  illo  prae 
ceteris  fuerit  commendatus.  Eae  vero  aquae  passim  re- 
periuntur  in.  eo  solo.  Eo  igitur  pcrvenit  illarum  aqua- 
rum  celebritas  ,  ut  ex  omnibus  orbis  partibus  exterae 
nationes  ,  necnon  accolac  ipsi  ,  incolaequc  ad  sanitatem 
recuperandam  Putcolos  ,  et  vicina  accurrcrent  loca.  Quin 
imo  haud  procul  a  Puteoli^  quondam  fuit  locus  ,  ubi 
statuae  cum  Graecis  ,  Latinisque  charactcribus  aderant, 
quo  raorborum  variorum  mcdicinam  indicarent.  Hinc 
temporis  progressu  factum  est  ,  ut  racdGntes  Salcrnitani 
de  sua  ipsi  fortuna  conquirentes  (  uti  narrat  historia 
vero  ,  an  falso  )  noctis  silentio  Puteolos  advenerint:  do- 
mum  illam  ingressos  ,  statuas  ,  et  inscriptiones  evcrten- 
tes  ,  omnium  aquarum  scaturiginibus  in  ruinam  adda- 
ctis  ,  in  patriam  regressos  fama  est.  Ast  ubi  navem  a- 
scenderunt ,  et  mare  petentes  ,  tempestate  saeva  oborta 
procellis  submersi  fuere. 

Sebastianus    Bartolus    Thermol.     Aragon.    tom.    I 

pag.  3/  hanc  historiam  a  Mazzella,  et  Mormile  Rerum 

Puteolanarum  scriptoribus  extractam    sic    narrat :    Refe- 

runt  enim  quod  in  nnoquoque  halneo  praeier  humana 

simulacra  ajfectos  corporis  locos  manibus   indicamia. 

aderant  quoque  marmoreae  tahulae  halnei  virtuluni  in- 

scriptiones  continentes\,   cumque  in   Puleolanum  sinum 

nocte  quadam  Salernitani  quidam  medici  adnassent , 

ferreis  instrumentis  simulacra  eos  vastasse,  marmorea- 

sque   inscriptionum  tahulas  fregisse  testantur,   addunt- 

que  eo  patrato  facinore  ,  niedicos  qui  parva   navi  Sa- 

lernum   revertehantur  inter  Capreas^  et  Minervae  pro- 

rnontorium  fecisse   naufragium ,    ac   misere  periisse   : 

quae   omnia  haud  ex  arhitrio  spripsere  ,    sed  ex  tra- 

ditione  puhlica  munita  Jide  :  quippe  suhiungunl  Ladis- 

lai  Regis  teynpoinhus  marmoreani  fuisse  Puteolis  tahu- 

lam  repertam  loco  ^  uhi  diciturle    Tre  Colon/iet  quae 

sequeniihus  crat  liieris  insculpta. 


39 

Ser  Antonius  Sidlmela  ,    ^er  Philippus  Capogras- 

Siis  ,    Ser  Hector     de  Procita  famosissimi  medici  Sa- 

lernitani  supra  parvam  nanm    ab  ipsa  civitate  Saler- 

?ii  Puteolos   transfretaverunt    cum  ferreis  instrumentis' 

iuscriptiones  balneorum   virtutum     deleverunt ,    et  cuni 

reverterentur  ^  fuerunt   cum   navi  miraculose  submei^si. 

Ilaec   narratio    quam  a  Bartolo  motlo  audivimus,  est 

omnino  suspecta  ,   ut  idem  scriliit  loco  landato.  llinc  sub- 

iungit  ,    Puicolanarum  ihermarum  deficientiam  non  a  me- 

dicis  Salernitanis    derivasse  ,   sed  harum  causam  fuisse  tem- 

porum  longaevitate  m  ,  incendia  ,   lcrraemotus,  Regni    ci- 

vilia  bella  ,  et  ipsorum  praesertim  opidanorum  incuriam. 

Eas  vero  aquarum  scaturigiue^  ,     et    balnea   in    agro 

Puteolano  ,   Neapohlano  ,   et  Balano   Capacius   Hist,  Nean, 

lib.   11.  c.   25,   et  SarneKius  ,  Viaggi    di    Pozz.    ad    XL. 

luisse   ttarrant,   et  ad  varios  morbos  depellendos-   mirabi- 

les  effectus  quae  afferebant:   liodicdum  nihil  alind  reslat, 

quam  vix  in  quibusdam  locis  pauca    babiea ;,     et    paucae 

aquae.  Praeclariora  balnea  ,  et  praesertim  S.  Germani  su- 

datorium  fuit  non  procul  ab  Aniano  lacu  .,   et  hinc    pro-* 

pe  fuere  alia  sub  nomine  Colaturae,  S.  Anastasiae,  Can- 

tarelli  ,  Tripergulae  ,  Tritnlae,  lancarae,   ah'orumque  ,    "ut 

sileam  tot  aUa  babiea  Puteolani  ,  et  Baiani  agri ,  de  qui- 

bus  fuse  dixerunt    Gapacius    ibidem  ,  Bartobis    Thermol. 

Arag.  part.  I  pag.   56.  Alcadinus  De  Baln.  Puteob    loan^ 

nes  Villanus  Chron.  Neap.  Michael  Savonarola  De  Balneis 

bb.  II.  Franciscus  Aretinus  de  Mirab,    Puteol.    Pontanus 

lib.  II.  Elysius  medicus  Neapol.  de  Spec.  Georgius  Agri- 

cola  lib.  II.  de  Re  Metall.  aliique    patrii ,    exteriqiue  scri- 

ptores. 

Non  procul  a  descriptis  antea  collibus  stagnat  lacnsi,,,,,,^^;,^,,,. 
Anianus  ,  lago  d'  Jgnano  ,  qui  a  scriptoribus  Medii  Mvi 
dicitur  Colatorium.  Si  Pellegrinio  App.  Camp.  disc.  II. 
paragr.  I9  fides  est  praestanda ,  ipsum  ob  Nortmannis 
auctoribus  Anghmum  dictum  audiemus.  Mazochius  De 
Eccl.  Neapol.  pag.  214  hanc  vooem  ab  Ango  derivai  , 
colare ,  to  quod  aquae  illuc  e  viciuis  percoleniur    tolb- 


4o 

bus.  Proiil  vero  iJeni  narrat  ,  lacus  hic  cmersit  ,  el  ex- 
surrcxit  saeculo  XI  e  quoliclianis  proqinqui  Vulcani  Fo- 
ri  dispeudiis ,  et  ex  ruinis  Castii  Lucullani.  Ileic  e- 
nim  Lucullus  (  ut  quidarn  falso  scribunt  )  villani  ha- 
buit  :  videsis  ad  hanc  rem  ,  quae  dicemus  Diatriba  II. 
iii  fine.  Hodiedum  lacus  hic  scatet  volucribus  ,  rej)lilibus 
venenatis  ,  et  praesertim  fulicis,  quamvis  aer  cireumslans 
pessimus  ,  et  raephiticus  sit  j  hinc  accolae,  incolaeque  lo- 
ca  islhacc  maxime  effugiuut.  Ai^slale  maturalum  linis  e 
vicinis  ,  dissilisque  lucis  adveniuut  rustici.  Forraa  lacus 
rotunda  est ,  eiusque  longitudo  ,  et  lalitudo  haud  exce- 
dit  amplius  mille  passus. 

Hunc  insuper  lacum  aetale  nobis  incognita  ignlvo- 
jtium  fuisse  locum  crediderim  :  praeter  enim  vicinam  Sul- 
phurariam  ,  quae  fumat  adhuc  ,  aliosque  vicinos  colles 
iam  extinctos,  phoenomenum  quoddam  adspectatu<r:  cum 
enim  coelum  serenum  ,  et  lacus  haud  ventis  aglt^tur  ,  ex 
ea  parte  quae  procul  distat  a  Charonea  Scrobe  ^  aqua 
,  quibusdam  in  lacus  ipsius  locis  mirandum  ebullit  iu  mo- 
dum  :  ex  qua  quidem  re  coniectare  licet  ,  lacus  eiusdem 
sblum  vulcanicas  continere  adhuc  malerias. 

Scroi.e  ciiaro-  Supra  lacum  descriptum  adest  parva  crypta,  a  Grae- 

"'^'  cis  appellata  Xsipiyi»  B/pjtSrpa  ^  quod  Charontis ,  sive  deo- 
rum  raanium  ostia  putarentur ,  eaque  Scrobs  Ghoronea 
dictilata,  nunc  Grotla  del  Cane^  ubi  mephitis  quadrupe- 
dibus  noxia  ad  necem  exhalat  ,  quam  Plinius  commemo- 
rat  Hist.  Natur.  Hb.  III  c.  98.  Origo  certe  huius  mephi- 
tis  e  vicino  lacu  derivanda  ,  cuius  sive  stagnans  aqua  , 
sive  lini  maceratio ,  sive  potius  vulcanicae  subterraneac 
materiae  vicinum  aerem  corrumpuut.  In  eam  aulem  cry- 
plam  canes  praesertim  ab  accolis  immiltunlur  ,  qui  post 
brevissiraum  tempus  emortui  quasi  auferuntur  ,  nisi  in 
proximum  Anianura  extemplo  imraergantur  ,  unde  vivi 
adsurgunt.  De  huiusce  rei  causa  consulsis  physicos  au- 
ctores.  Eandem  cryptam  describit  Georgius  Agricola  Iib. 
IV.    de  Natiir. 

^su.u.onT'  ^  regione  Auiani  lacus  adsurguat  S.  Germaoi  Suda- 


41 
toria  ,  vulgo  Anglanae  Thermae  nuncnpata.  Haec  a  S. 
Germano  Campano  Episcopo  ,  qui  vixit  VI.  saeculo,  ori- 
giuem  ,  et  etymon  acceperunt  ,  qiii  sane  memoratur  a 
S.  Gregorio  Papa  lib.  IV".  Dialog.  num.  l\0.  Haec  Suda- 
toria  cameram  habent  arcuatam  ,  ex  quo  loco  subterra- 
iieae  exeunt  evaporationes.  Videsis  auctores  historiae  Pu- 
teolanae  ,  quaenam  de  effeclibus  tradant ,  et  quamnam 
efficiant  sanitalem  ca  Sudaloria. 

Credibile  hinc  est  ,  eam  omncm  vetusti  aedificii  par- 
tem  ,  quae  restat  adhuc  e  regione  lacus  Aniani ,  esse  ea 
ipsa  S.  Germani  Sudatoria  vulgo  dicta.  Huiusce  imnien- 
sae  fahricae  rudera  supersunt  adhuc  secus  viam  Puleola- 
jiam  opere  arcuato  ,  et  laterilio.  Reslant  etiam  plura  pas- 
sim  parva  foramina  in  parietibus  ad  calorem  recipiendum: 
Tinde  puta  in  hoc  aedificio  Calidaria  fuisse,  vulgo  le  Stu- 
fe.  Credendum  eliara,  hoc  vetustissimum  monumentum 
Thermas  oHm  fuisse.  Cl.  Mazochius  tamen  easdem  De 
Eccles.  Neapol.  paragr.  II.  pag.  2i3  Lucullani  opidi  par- 
tem  esse  sentii ;  at  egomet  publicum  aedificium  ad  Ther- 
tnarum  usum  fuisse  potius   existimo. 

G  A  P  U  T     V. 

De  monlihiis  Gauro  ,  et  Cinereo  ,  de  lacu  Lucrino  , 
Portu  lulio ,  de  Ciceronis  Cumano  ,  de  lacu  Aver- 
no.  Descrihltur  Sibjllae  Cumaeae  antrum ,  Tritulae 
Sudatorium  ,  et  Via  Aragonia- 

Haclenus  de  Puteolis  ,  deque  ilHus  urbis  vetuslis 
Bionuraentis  ,  deque  omnibus  quae  intra  ,  vel  extra  ur- 
bem  supersunt  ,  verba  fecimus ;  nunc  ad  alia  describen- 
da  pergamus  loca ,  et  ab  anliquis  celebrata ,  quaeque 
maioribus  nostris  magis  in  pretio  fuere,  Ad  Baianas  pri- 
mum  arenas    ^escendere   est  animus. 

Siuus  Puteolanus  rotunda  est  forma  ,  et  ad  tria  ex- 
lenditur  milharia.  Super  hoc  litus  olim  Romani  magni- 
ficas  villas ,  et  aedificia  passim  profuso  auri  pondere  con- 

Tom.IL  6       '^ 


diderei  isqiie  locus  prae  celerls  aliis  ab  antiquis  ia    dell- 
ciis  habitus.  Hlnc  villarura  ,   et  aedificioruoi  adhuc  restant 
sumptuosa  rudera. 
Mans  Gaurus.;  ^Qw  procul  3   Putcolis  adsurgit    mons  Gaurus  ,    ho- 

diedum  monte  Barharo  ,  cuius  radices  olim  ad  xivernuui 
usque  lacum ,  et  ex  alia  parte  ad  Lucrinum  protende- 
bantur  ,  seiungebatque  Puteolanum  a  Baiaao  agrum.  Me- 
moratur  ab  antiquis,  et  praesertim  a  Statio  Silv.  lib.  IV. 
c.  3  et  a  Lucano  lib.  IL  v.  667.  Ausouius  Idyll.  X.  htinc 
montem  quondam  conflagrasse  canit  :  hac  igitur  ratione 
credit  Gauranura  vinum  aliis  ob  ignis ,  et  sulphuris  fe- 
racilalem  praeclarius  fuisse. 

Capacius  Hist.  Neap.  lib.  IL  c.  24  ubl  de  Gauro 
verba  fucit  ,  tres  eiusdem  nominis  montes  dlstinguit:  pri- 
mus  de  quo  heic  sermo  :  alter  qui  Siabiis  imminet  ,  a 
quo  nomine  puta  Gauranum  ,  vel  V^araniim  pagum  , 
qui  a  Stabiis  procul  distat,  nomen  a  Ganro  forsitdn  u- 
surpasse.  Tertium  eiusdem  nominis  montem  esse  ait  ad 
Massicum  prope  Minturnas  ,  et  Suessam  •  idque  probat 
Ciceronis ,  et  Statii  auctoritate ,  ubi  agit  de  via  Domi- 
tiana. 

Hunc  raontem  fuisse  sterilem  ( sicuii  hodiedum  est ) 
in  quibusdara  paiiibus  narrant  historici  ,  sed  vinis  fera- 
cissimum.  PUnius  Hist.  Natur.  bb.  XIV.  c.  6  ubi  de 
Gauraui  vini  exceilentia  agit  ,  sic  scribit  :  Gertant  Mas- 
sica  aeque  ^  ex  monte  Gauro  Puleolos ,  Baiasque  pro- 
spectanlia.  Et  a  luvenali  idem  asseritur  Salyr.  IX.  v.  56. 
Athenaeus  etiam  lib.  I.  huius  monlis  mentionem  tacit. 

De  ostreis  vero  Gauranis  (  utpote  huiusce  montis 
radices  ad  mare  usque  protenduntur  )  raentionem  (acit 
citatus  luveualis  Satyr.  X.  Hodiedum  raons  ob  eiusdem 
.  sterilitatem  Barbarus  salutatur  ,  ut  passim  in  locis  vi- 
dere  est. 
Uons  Cincreus.  Ad  hulus  montis  lacvam  adsurgit  mons  Cinereus  , 
Monte  Nuovo  ^  qui  quidem  exsurrexit  anno  Reparatae 
Salutis  MDXXXVIIL  vergente  mense  Septembri.  luvat 
heic  euarrare ,  quomodo    haoc    evenerit    subversio.    Ager 


Puleolanus ,  et  viclna  loca  plures  ante  raenses  terrarum 
motibus  fuerant  concussa  ,  el  tellus  iugiter  sub  pedibus 
tremebat, ,  cum  extemplo  ea  nonie  mons  ,  tellure  dehi- 
scente ,  cum  igne  ,  lapidibus  ,  ac  cinere  permulto  exsur- 
rexit.  Continuo  ex  erecto  terrae  ipsius  cumulo  perj>Iuri- 
bus  ignitis  erumpcntibus  flammis  ,  ingens  vorago  aperta 
est,  Eversae  hinc  fuere  aedes  ,  villaeque  quaquaversum  : 
Iiinc  fruges  ,  arbores  ,  et  campi  exusti ;  tum  mare  ad 
CG.  ferme  passus  contractum  :  tum  novae  passim  aqua- 
rum  ebullentiura  scaturigines  exortae.  Tanta  interim  cine- 
ris  ,  arenae  ,  et  j)umicum  moles  horrenda  excrevit  ,  uC 
et  montem  ,  et  monti  fecerit  nomen  Clnereo.  Vicus  ille 
Triperguia'»  ,  qui  heic  antea  situs  erat ,  ex  lapidibus,  'gne, 
et  cinere  «  ingenti  incolentium    numero    omnino    fuit 

absumptus.  i-raetcr  hunc  vicum  erat  etiam  heic  Andega- 
vensium  Regum  villa  ,  quae  penitus  fuit  a  cineribas  ab- 
sor()ta.  Proh  horainum  horrenda  conditio  !  in  ea  ignis  tem- 
pestate  aliquot  balnea  obruta  ,  et  aedificia  plurima  fuere. 
Avernus  vero  lacus  ad  dimidium  cum  Lucrino  angusta- 
tus  ,  et  Puteolanus  ager  cinere  ,  lapidibusque  fuit  opple- 
tus.  luv&t  heic  miseram  xaTxjrpo^Yiv  audire  ab  auctore  con- 
temporaneo  excerptam  ,  nempe  Simone  Portio  Neapolita- 
no  Archiatro  ,  qai  in  epistola  Petro  Toletano  Villae  Fran- 
cae  Principi  Neapolitanum  tunc  Regnum  gerenti  exarata  , 
et  Florentiae  typis  edita  anno  i55i.  Hic  ita  scribit:  J^i- 
(listL  tu  quidem  conjlagrationem ,  et  universam  Puteo- 
lorum  regionem  lustras^ti  :  est  ea  vicina  mari ,  aquis 
calidis  ,  et  lutuso  sulphure  ahundans  :  montes  liahet  a 
septentrione ,  et  meridie  _,  qui  ad  mare  usque  procur- 
runt ,  ubi  cavernae  multae  ,  et  magni  culoris  vim  plii- 
rimam  cohibent.  Fuit  haec  regio  biennio  fere  magnis 
terraemotibus  agitata ,  ut  nulLa  in  ea  superesset  do- 
mus  integra  ,  nullum  aedijicium  ,  quod  non  certam.,  et 
proximam  minaretur  ruinam.  At  vero  V .  et  VI.  Kal. 
Octob.  perpetuis  diebus  ,  noctibusque  terra  commota 
est'.  mare  passibus  fere  CC.  recessit :  quo  quidem  lo- 
co  ,    ^^  iugentem  piscium  multitudinem   accolae    ceps' 


^^  .  ... 

re  i   et   aquae  didces  prosilire    lisae  fuere.     III.    tandem  ' 
Kal.    magnus  terrae  tractus  ,    qui  inter     radices     moritis  , 
quem  Barbaruin    accolae  appellant  ,   et  tnare    iuxta    Aver- 
num  iacet ,     seseque  erigere   videbatur  ,    et    montls    suhito 
nascentis  Jiguram  imitari.    Eo   ipso    die  hora   noctis  secun- 
da  terrae  ticrnuitus  j   aperto  velutl     ore  ,    magno   cum    fre- 
mitu  ,  magnos  ignes  evomuit  ,  pumicesque  ,  et   lapides ,  ci- 
nerisque  Joedi  tantam   copiam  ,   iit  quae   adhuc    extabant  , 
Puteolorum  aedificia  apparuerit ,  herbas  omnes    texerit,  ar- 
bores  fregerit  ,  pendentemque  vindemiam  ad   V^l.  usque  la- 
pidem   in    cineres  verterit ,    aves    quoque ,    et    quadrupedes 
bestias  interemerit  :  fugientibus  per  tenebras  Puteolanis  cum 
natis  ,  et  uxoribus"  ,   et  magno  gemitu  ,    eiufatuque  Neapo  • 
lim   sese  suscipientihus.    Qui  quidem  cinis  ad    LX.  ferepas- 
suum  millia  exhalationis  vi  proiectus  est  :   atque  quod  mi- 
rum  videri  potest  ,  prope   voraginem  siccus  :   longe  vero  lu- 
tosus ,    et    humidus   cecidit.  V^erum  quod    omnem    superat 
admirationem  ,   mons  circum  eam  voraginem   ex  pumicibus^ 
et  cinere  plusquam   mille    passuum    nltitudinem    ea  '  nocte 
congestus  adspicitur.    In  quo  multa  inerant  spiramenta,  ex 
quibus   duo  nunc  supersunt :  alterum  iuxta  litus,  qtiodprj' 
currit  :   alterum  in  ipso  montis  medio.    Averni  magna  pars 
operta  cinere ,  balnea  illa  tot  saeculis   celebrata  ,  quaeque 
tot  aegris  salutem  praestabant  ,    cinere   sepulta  iacent.  Du- 
rat   et    hoc  incendium  ad   hanc   usque  diem  ,    cum    aliqua 
tamen  interpolatione  :  cuius   ego  mox  ^  quod  pollicitus  sum , 
causas   naturae  convenientes    explicare   tentaho.    Huc  iisqne 
laudatus  auctor"   in  altera  vero    epistolae    parte    motuutn 
terrae  causas  physice  explanat,  Praeter  hunc  sctiptorem  , 
qui  Montis  Novi  conflagratioaera  descripsit ,   adest    Capa- 
cius  ,  Dialoghi  del  Forestiere  ,  Leander  Alberlus  in   Ital. 
descript  ,  Suraniontius  Hist.  Regni  Neapol.  aliique  ,    qui 
hanc  enarrarunt. 

Sub  eo  monte  ,  et  non  longe  a  Lucrino  lacu  fuit 
olim  vicus  Tripergularum  satis  habitatus  ,  in  quo  Caro- 
his  II.  S2voJox«iov  erexit   amplura  ,  quod  eodem    anno    ob 


Novi  Montis  conflagrallonem  cum  ipso  vico  fuit  omaino 
ab  igne  submersum. 

Puleolis    egredientibus    fit    obviam    lacus    Lucrinus  ,i^^g„^  l„jj.j 
quera  hodie  accolae   dicunt  lago    di  S.  Filippo  ,   quique 
ob  oslreas    niaxime  apud   veteres   celeber   evasit.  Appella- 
tus   luit    ita  ,  quod  Romanae  reipublicae  magnus  a  piscium 
captura    iucrus  proveniebat.   Dictus  etiam   fuit    Ostreosus 
lacus   ob   ostrea.  Hoc   enim  nomea    piscibus    commune 
est ,   <]ui  asperam  Juibent    testam ;     qui    vero     levem  , 
Conchae  lUcuntur  ,   quamquani  ^ioc  saepe    nomen    va- 
riatum  ,  et  ostrea   quoque  Qonchae  sunt   appellatae^  ut 
loquitur  Sanfebcius  lunior   in  adnot.  Sanfelicii  Senioris  de 
Camp.    pag,   j^^.    Quae   vero    in   Lucrino   oriebanturj,   ge- 
nere  et  copia   praestitisse     aliis   testatur     Strabo    lib.    V. 
Geogr.   Illorum  vero   piscium  tantus   erat  sapor ,  ut  Lu- 
crini   ostrea  inter  delicatioris  gulae  illecebras    a    Romanis 
liaberentur.    Hinc   Horatius  emphatice  cecinit  Epod,  lib. 
11.   V.   49 

Non  me   Lucrina   iuverint  conchilia  , 

Magisve  rhombus ,   aut  scari 
Si  quos  Eois  intonata  fluctibus 

Hiems   ad  hoc   uertat  mare. 

et  idem  poeta  lib.  II.  Satyr.  4'  v.  3i  necnon  et  Mar- 
lialis  lib.  XIII.  Epigr,  90  de  eodem  Lucrino  mentionem 
facit.  Valerius  Maximus  ubi  de  Sergio  Orata  ^  sic  scri- 
bit  lib.  IX.  c.  I.  de  Luxuria.  Idem  videlicetne  gulatn 
Neptuni  arhitrio  subiectam  haberet ,  p&culiaria  sibi  ma- 
ria  excogitavil:  aestuariis  intercipiendo  jluctus  ,  pi- 
sciumque  diversos  greges ,  separatis  molibus  includen- 
do  ^  ut  nulla  tam  saeva  tempestas  incideret ,  quanon 
Oratae  mensae  varietate  ferculorum  abundarent.  JEdi- 
Jiciis  eliam  spatiosis  ,  et  excelsis ,  deserta  ad  id  tem^ 
pus  ora  Lucrini  lacus  pressit :  quo  recentiore  usu  con* 
chjUorum  frueretur.  Et  Macrobius  Sarurn.  lib.  III.  c.  l5i 
sic  etiam  de  Orata  testatum  reliquit  :  Sergius  Orata 
cognominatus  e^st  ?  quod  ci  pisc^s ,  qui  Auratae^vocan,- 


4^ 

tur  f  cnrlssimi  fuerint.  Pliniiis  Hist.  Natur.  lib.  XXXII. 
c.  5  de  eodem  etiam  pisce  serriioiiem  insliluit.  llic  au- 
tera  a  Graecis  '^fitoo^fDs  fuit  vocalus,  eo  quod  auri  co- 
lorem   eiusdem  referat  caput. 

Lucrinus  auiem   lacus   olim    publicus    erat  ,    eumque 

ob    lucri   |)iscationera     plurimi   faciebaut    mercatores.    Sed 

cum    proximum   mare  saej)e   in   lacum    aestuaret  ,    magna 

plerumque   mercatoribus    damna  ,    et  piscatoribus    infere- 

bal  j  hanc  ob    causam  magnum  vectigal  ,    quod   Romanis 

persolvebatur  ,    saepius  eosdem   Irustrabatur.    Augusti    ve- 

ro  aevo  M.  Agrippae   negolium  datum  ,  ut   Lucrinum    a 

ruaris  impetu   tiitum   redderet ,  a    quo    iactis     ingentibus 

molibus  ,   et  parvo    rebcto   portu    cum  Averno  ad  Superi 

raaris  tutelara  confectus,   et  lulius   portus  appellatus.  La- 

cus  hic  nunc    est   penitus  ab  antiqua  forma  mutatus,  quip-- 

\)t  quod   lutosa  potius   palus   esse    videatur  ,    et  in    prae- 

sentiarum  paryus  est   lacus ,   mediamque  in  formam  reda- 

ctus  ob  Novi    Montis  eructionem  ,    ut  ante  diximus  ,   qui 

mediam    lacus  partem   occupavit. 

Portus.iuilas,  Cum  vero    Sextus   Pompeius  Cnei   Pompeii  Magni  fi- 

lius  Sicilia  potitus   esset ,   Octavianus    Caesar     ut    exerceri- 

dis  classiariis  commodam   haberet  stationem  ,    M.   Agrip- 

pae  opera    e  duphci    lacu    Lucrino ,    Avernoque  ,    unum 

effecit  portum,   LucCinique  aqua    in     Avernum     introdu- 

cta  ,   quae  res  accidit  anno  V.    C.   DCCXVII.    lactis  ve- 

ro    in  mare  mohbus  ,   Lucrinum  ita  inclusit ,  ut  ilhsis  ad 

jnoles  fluctibus  naves  tuto  portum    peterent :   isque   Por- 

tus  lulius  passim  a  scriptoribus  fult   salutatus,    utpote  a 

Iuh'o  Caesare  sub    elus  auspiciis  dicatus.  Suetonius  in  Ang. 

c.   i6  ila   narrat  :  ISavihas   ex  iiitegro  fahriaatis  ^    ac  XX. 

servorum  millibus   maimmissis  ,    et    ad  remuin    datis  ,  por-. 

tum    apud    Baias  ,  immisso    in  Lucriiiuin  ,   et    Avernuni  la- 

cum  mari,   effecit.    Et  Velleius    Paterculus   hb.    11.    c,    29 

ila  etiam   narrat  :  Hic  nempe   31.    Agrippa  in  Averno  ,    el 

Lucrino     laca    speciosissima    classe  fabricata  ,     quolidianis 

exercitationibus  militem  ,  remigemque  ad  summam  ,  et  mi- 


47 

titaris  ,  et  maritimae  rei  perduxit   scientiam.   Haiusce  por- 
tas  meQlionem  eliam   lacit  Maro   Georg.  II,  r.   i6i. 


y. 


An  msmorem  portus ,  Lucrinoque  addita   claustra, 
4tque  indlgnalum   magnis  stridoribus    aequor , 
Julia  qua  ponto  Longe  sonat   unda  refuso  , 
Tji rhenusque  fretis  immittitur  aestus    Averni. 

Hi  duo  igitar  lacus  per  euripum  secum  coramunl- 
cabant.  Quo  vero  loco  fuerit  hic  apertus  Lucriiii  aquara 
in  Avernum  immittens  ,  post  tot  saeculorum  longaeviia- 
tem  ,  decerni  baud  potest.  Terraemotus ,  et  Novi  Moa- 
tis  eructatio  loci  faciem  verlit ;  hodiedum  nihil  amplius 
restat  de  eoJem  euripo  :  duo  iidem  lacus ,  praesertim 
Lucrluus  coangustatus,  et  ad  medietatem  redactus.  Ro- 
mauoruni  tempore  classes  heic  stationabantur.  Marcus 
Agrippa  hunc  portum  lulium  commodiorera  effecit  eo 
luodo  ,  at  etiam  pilas  adiunxerit ,  quarum  pars  adhuc 
sub   undis  visitur. 

Augusti  ipsius  aetate  hunc  portum  paulatim  reli- 
ctum  crediderim  :  nam  ob  assiduum  aesluans  mare  are* 
nis  iugitcr  introductis ,  naves  fidam  haud  habebant  sta- 
tionera ,  et  ia  arenas  ipsas  saepe  impingebantur.  Hanc 
fortassc  ob  rationeni  ab  ipso  AugustQ  apud  Misenum 
porlum  aiinm  conslitutum  pularim.  Ex  eo  tempore  Lu- 
ciinus  lacas   ob   ostreas  fuit   maxime  celebratus. 

Non  parum  a  Lucrino  lacn  Cluerius  Ital.  antiq.  lib,  ciceronis 
IV.  Cumanum  rus  Ciceronis  fuisse  credit,  a  quo  aliuJ 
haud  parum  fuit  Puleolauum  ,  qnod  Academiam  voca- 
bat  ipse  ,  ut  ante  diximus.  Cicero  igitur  pluribus  in  lo- 
cis  mentionem  huiusce  facit  ,  [)raesertim  ad  Atticum  lib. 
X.  epist.  4  et  lib.  XIV.  ep.  10  et  i3  ubi  de  ea  villa 
sic  scribii  :  Septinio  denique  die  literae  mihi  redditae  sunt^ 
quae  erant  a  te  Xlli.  Kal.  datae-  Qiiibus  quaeris ,  atque 
etiam  meipsum  ncscire  arbitraris  ,  utrum  magis  tumulis  , 
prospectuque ,  an  ambulatione  'xXniuat  delectes.  Est  me- 
hercute  ,    ut  dicis  ,  utriusque  loci  tanta  amoenitas  j   ut  du- 


Cutnanuia. 


bitem,  utra  anleponeiida  sit.  Ex  hac  TuUli  descriptlon6 
villarum  satis  coUigitur  ,  unatn  in  tumulis  ,  Cumanum 
nempe  ,  seu  raoatibus  ,  alteram  Puteolanam  in  litore 
sitam  ,  esse.  At  ubi  proprie  ponendum  hoc  Ciceronis  Cu- 
inanum?  per  patrios  auctores  iucertum  omnino  est.  V- 
num  miror  ,  Grimaldium  accuratissimum  patriae  scri- 
ptorem  ,  Annali  tom.  VI.  opinatum  fuisse  ,  hoc  Cice- 
ronis  Cumanura  fuisse  Academiain  dictam.  Hoc  obstat 
Plinii  auctoritati  ,  per  quam  certlores  reddimur,  Puteo- 
lanum  rus  fuisse  reapse  Academiam  dictam, 
Lacas  Avernu*  Prope   Lucrinum  est  x\vernus,    ^ago   d'  Averno,   et 

lago  di  Tripergola  ,  et  etiam  il  Canneto.  A  Graecis 
.  dictus  A"opvo5  ^  ab  «  sine  ,  et  Ofivis ,  avis,  quia  eius  aquae 
inter  densas  silvas  adeo  graveolentes  sunt ,  ut  aves  su- 
pervolitantes  mortuae  deciderent.  Hinc  ad  Inferos  descen- 
sum  esse  fabulantur  poetae  ,  qui  etiam  Avernum  pro 
Inferis  saepenumero  usurparunt.  Hinc  locus  VI,  iEne» 
idos  Virgilianac  libro  occasionem  praebuit  v.  23/  et  seqq. 
ubi  sic  emphatice   cecinit  : 

Spelunca   alta  fuit  ,  vastoque  immanis  hiatu  , 
Scrupea ,  tuta   lacu   nigro  ,  nemorumque   tenehris  , 
Quam   super  haud   ullae  poterant  impune   volantes 
Tendere  iter  pennis  ;    talis  sese   halitus    atris  , 
Faucibus  ejfundens  ,  supera  ad  convexa  ferehat: 
f^nde  locum  Graii   dixerunt   nomine  Avernum, 

Hodiedum  lacus  hlc  Tripergulae  appellatur  ,  quip- 
pe  quod  prope  hunc  locum  fuit  ille  vicus  Tripergula- 
rum ,  qui  anno  MDXXXVIII.  obrutus ,  ac  submersus 
fuit  a  Novi  Montis  eruptione  ante  narrata,  Avernus  la- 
cus  nunc  haud  horrendum  sonat ,  ut  olim  apud  antiquos 
fuit :  nam  in  praesentiarura  piscibus  abundat ,  et  aves 
praesertim  dulcisono  aerem  concentu  modulantur  ;  loca 
vero  prope  lacum  sunt  amoena.,  et  fructibus  vicinae  vii- 
lae  ,  coUesque  vitibus  abundant.  Tandem  de  Averno  iu- 
vat  attexere ,  hunc  non  solum  ab  ethnicis,  verum  etidiii 


49 
k  Christianis  acceptum  pro  Inferno  fuisse.  Plares  ex  ve- 
tastis  Christianis  ,  et  praecipue  Ecclesiae  Patres  ipsi  A- 
vernum   pro   Inferno  accepere. 

INon  procul  ab  Averno  lacu  adsurgit  antri  aditus  .^XZI^T 
quem  Virgiiius  VI.  jEa.  v.  F  et  seqq.  bibyllae  (i)  Cu- 
maeae  fuisse  narrat,  et  ubi  iEneam  Italiam  petentemhir- 
rendum  hoc  antrum  ingressum  ,  Sibyllam  adiisse ,  ibi- 
q-ue  instantia  pericula  ,  ct  futuri  belli  eventum  didicis- 
se,  En  ut   poeta  canit  loco  citato  : 

Antrum  immane  petit ,  magnam  cui  mentem,  animumque 
Delius  inspirat  vates  ,  aperitque  futicra. 


Talibus  ex  adyto  dictis  ,   Cumaea  Sibylla  , 
Horrendas  canit  ambages  ,  antroque  remugit , 
Obscuris  vera  im^oluens  :    ea  fraena  furenti 
Concutit  ,  et  stimulos  sub  pectore  vertit  Apollo. 

Strabo  lib.  V.  Geogr.  hoc  antrum  a  Cimmeriis  excava- 
tum  putat  ;  alii  a  Romanis  fortasse,  quo  Cumas  inter  , 
et  Baias  expeditior  esset  transitus  ad  commercium  uhro 
citroque  exercendum.  Cum    enim     innumerae     Romano- 


(i)  Deiphoben  Glauci  filiatn,  et  Apollinis  sacerdotls  notam 
&ub  Sibyllae  Cumaeae  nomine  per  hanc  cryptam  commeasse  fa- 
bulantur  poetae  ,  cum  ad  Apollinis  fanum  ,  et  ad  Avernum  la- 
cura  se  ferret. 

Cl.  Mazochius  in  Aclis  S.  Tanuarii  pag.  70  Sibyllae  etvmon 
a  Chaldaeo  derivat  Sliebar ,  quod  est  insanire  :  alii  dcrivani  ab 
iEolico  2io^  pro  Qbos  ,  Deus  ,  et  BouXin  ,  consillum  ,  quasi  Si- 
bylia  sil  divini  consilii  particeps.  Lactantius  sic  etiam  scripsit 
lib.  1.  c.  6  J^el  a  consiliis  deoruin  denunciandis  :  aiovs  e/iiin 
deos  ,  non  ^aovs  ,  et  consiliwn  non  (3o\jXriv  ,  sed  /S^Ariv  appella- 
hant  ab  ^olico  sermonis  genere.  Itaqae  SibyUani  dictam  esse 
quasi  ^ao/SauXiriv .  Plura  si  cupis  quoad  Sibyllafum  etymon  ,  do- 
ctissimum  consulsis  Gallaeum  Dissert.  de  Sibyll.  c,  I  ubi  hanc 
fiise  disquirit  m^iteriam. 

Tom,  11.  7 


5o 

rum  villae  apud  utrasqae  urbes  essent,  vla  isshaec  aper- 
ta  per  collium  viscera.  Cubiculum  vero  quod  vulgus  Cu- 
manae  tribuit  Sibyllae ,  balneum  Romano  alicui  fortas- 
se  diviti  ,  vel  eiiara  publico  usui  addictum  arbitror.  Cry- 
pta  autfm  ipsa  non  amplius,  quam  passus  CCC.  exlen- 
ditur  muro  obducta  :  quod  reliquum  nunc  restat,  imj)er- 
vium  omnino  est. 
sihyiiaCumaea.  £t  qaonlam  sermo  de  Sibylla  ,  heic  aliquid  de    Cu- 

maea  ,   deque  ceteris  sermo  erit.   Plures   eas   tuisse  rarrant 
veteres  auctores.  Ad  decera  eae  deducuntur  ,  scilicet   Del- 
phica  ,     Erythraea  ,     Cumaea   ,    Samia  ,    Hellespontiaca  , 
Libyca  ,    Persica  _,   Phrygia_,    Tiburtina  ,    et    Cumana.    Ab 
Cnmaea  vero  nostra  toto  differt  coelo  Cumafia,  quae  Cu- 
mis  in  i^olide  fuit  oriunda.   Hanc  Lactantius   lib.  L   c.  6 
septimo  ponit  loco  ,   de  qua  sic  serraonem  instituit  :    Se- 
plimam   Cumanam  nomine  Amaltlieam  ,   quae  ah    aliis 
Demophile  ,  vel  Herophile  nominatur  ;  eamque   novem 
libros  atlulisse  ad  j^egem   Tarquinium   Priscum^  ac  pro 
eis  trecentos  philippos  postulasse.   Nota  isthaec    Tarqui- 
nii  historiola  ,  ad  quem  curn  h'bris  adiisse  fertur,  quorum 
nonnuUi  corara  rege  pro     pretio    sunt    combusti.     Eadem 
narrat  Dionysius  lib.  X.  Solinus   Polyhist.  c.   2  GeUiuslib. 
L  c.    ig  aliique. 

At  alia  Sibylla  (  de  qua  helc  sermo  )   Cumaea     fuit 

salutata  ,  a  vicina   urbe  Cumis.  Hanc  Gallaeus  lib.  L  c.  5 

Erithraeam  vocat ,    quaeque  etiam  Cimmeria  a   vicinis    il- 

lis  geniibus  fuit  dicta.  Lactantius  huius  meminit  loco    ci- 

tato  ,  et  Aristoteles  de  Mirabil.    scribit    sua  etiam    aetate 

adhuc  ostendi  locum ,  nbi  quoadam     incoluerat  ,    et    hoc 

subterraneum    conclave    3aAji,!/ov  xAToiysTov    fuisse  ,    eamque 

virginem  permansisse.  Hanc  etiam  memorat  D.  lustinus  m 

Orat.  Paraenet.  ad  Graecos.  Petronius  Satyric.   c.  48  Tri- 

malchionem  narrat  Sibyllae  cineres  vidisse  in  ampuUa.  Ea 

autem  ampuUa  nihil  aliud  fuit,   quam  ^otHos ,    lens     ipsa- 

met  a  S.  lustino  adservata  ,   qui  circiter  annum  post  na- 

tum  Christum  CXXXV.  ea    loca    peragravit.    Nisi     potius 

putanujs  cum  doctissimo  Burmanno  in  huius  Petronii  lo-: 


5r 

CHin ,  hanc  ampuUam  vltream  nihll  aliucl  fiiisse  ,  quaui 
vitreum  vas  ,  ubi  Sibyllae  cineres  condebaiitur  ,  ut  pupu- 
io  spectaculo  exhiberi  possent  ,  et  crediderim  Trimalciiio- 
m  haec  de  Sibylla  narranti  ,  nihil  aliud  innotuisse,  quam 
eiusdem  tantum  cineres  ,  cum  ipsa  sua  tem])estate  luuliis 
nbhinc  saeculis  falis  excesserit.  Quin  imo  ridicule  potius 
Trimalchionem  hoc  vas  se  vidisse  ait,  cuius  veterum  scri- 
ptorum  nemo  nec  ante,  nec  post  Petronii  advum  meml- 
nit  ,  sed  fabula  forte  fuit  Sibyliam  ibi  servari  in  ampul- 
la  ,  ne  putresceret.  Et  S,  lustinus  ^  loco  citato  scribit  , 
Tripiy^yrrxs  ^  clrcitores  ( de  quibus  infra  adnotabimusj  quo 
tempore  ea  peragravit  loca ,  lenlicularem  loculum ,  seti 
am|)ulljm  vitream  a  Pefronio  memoratam  i[)si  coinnion- 
strasse ,  ubi  eiusdem  Jrciiquias  servari  narrabant.  Petro- 
riius  autem  ibidem  de  eadera  Sibylla  sic  narrat  ;  Etciini 
illi  piieri  dicerent ,  5i/3jaX*  tI  ^eXns  ^  respondebat  illa: 
ct7ro3rjtv£ry  ^gXi».  Petronius  hunc  Sibyllae  sermonem  simulat. 

Eayaerius  ii)  Transl.  SS.  Eutychetis  ,  et  xlcutii  apud 
Falconem  pag.  182  haec  de  Sibyllae  tumulo  scribil:  Pe- 
nes  igitur  Ciunanae  civitatis  moenia  ,  ubi  vatis  Sibjl' 
lae  promulgata  quondam  fuerunt  oracula ,  ac  Daeda- 
Jea  tecla  mlrabili  opere  conslructa  ,  in  aditu  sinus  Ba' 
iarum  maris ,  contigua  urbs  Puteolana  est posita.  Quae 
praeclaris  aedibus  in  Campaniae  jinibus  antiquitus  eni- 
iens ,  sicut  adhuc  in  ruderibus  aedijiciorum  veterum 
cernilur  ,  vigentibus  paganorum  ritibus  tanto  frequen- 
iabatur  accessu  innumero  ,  quanlo  illic  delectahilium 
thermaruin  populus  pene  uhique  dispersus  placebat  la- 
vacro.  Vbi  coucludendum  est ,  adhuc  viguisse  Gumneae 
Sibyllae  cultum  ineunte  IV.  saeculo  ,  etsi  iilius  oracula 
edi  desierint.  Mazochius  In  Act.  S.  lanuar.  pag.  86  cre- 
dit  Sibyllae  culium  etiam  V.  saeculo  nondum  extinetum 
esse,  idque  probat  ex  eorundem  Actorum   verbis. 

Antiqua  accolarum  tradltio    refert ,    Sibyllam    tumu-    ^^th"'"'" 
ktam  fuisse  apud  Cumas  prope  ApoUiuis  templum  in  eo  "'"' 
loco  ,  qui  dicitur  adhuc  //  sepolcro  della  Sibilla^  et  noa 
loDgri  a  Curaaao  se^mlcUrelo  ;   beic  visitnf    celebr*    sim^ 

»■ 


dem  antrura  ;  cum  aliuJ  usque  modo  descriptum  via  fae^ 
rh  inter  Baias,  et  Cumas  a  Cimmeriis  ,  vel  a  Romanis 
aperta.  Hoc  autem  antrum  (  de  quo  heic  sermo  )  eJ; 
apud  Cumas  positum  Mantuano  vati  fortasse  occas'Ouem 
praebuit  VI.  i^neidos  libro  y  ubi  poeta  fiiigit  ,  JEntmm  , 
et  Sibyllam  ad  luferos  ,  et  hinc  ad  Elysios  descendisse  , 
quo  parentem  Ancjiisen  videret.  Hoc  antrum  igilur  re- 
siat  adhucdum  prope  Apollinis  templum  super  Cuma- 
nara  arcem  ,  et  fama  est  templum  ipsum  cum  antro  com- 
municasse.  Hinc  mirum  haud  est  y  si  Virgihus  scribit  j, 
Sibyllam  jFiUeam  ex  hoc  templo  ad  antrum  duxisse,  quo 
futura  aperiret.  Hoc  antrnm  ab  Euboicis  excavatum  fuis- 
se  creditur,  et  temporis  progressu  dilatatum.  Hoc  vero 
plures  cnniculos  habuit  ,  ut  videre  adhuc  est.  Vnde  ca- 
Bit  Virgilius  v.   liz  de  templo  ,  et  antro  -• 

Excisum  Enhoicae  latus  ingens  rupis  in  antrum  , 
Quo  lati  ducunt  aditus  centum ,   oslia  centum  , 
J^nde  ruunt  totidem  voces ,   responsa  Sihjllae, 

Hoc  antrura  d^scribit  perbelle  Cl.  lorius  ,  Viaggio  d'  E- 
nea  agli  Elisii  pag.  63  et  seqq.  atque  se  vidisse  ait  in  in- 
teriorem  illius  partera  aliquas  vctustas  fabricas,  quae  for- 
tasse  fuere  Sibyllae  eiuselem  sepnlchrum. 

Tritulae  Sudatoria   Puteolos  inter  ,  et  Ba  ias  ad    ma- 

Sudatoria.    ye  super  litus  aJiacent.   In   monte  eoim   adsnrgit   magnuni 

aedificium  excavatum  sub  Trilulae  nomine  a  Graeco 'pj-'!v^ 

fricare  ,  quippe  quod  ibi     magnum    emillnnt    sudorem  , 

qui  huc  perveniunt.  Hodiedum  sub  Neronis  nomine  vu!'- 

go  dicuntur  le  Stufe  di  Nerone  :  ibidem    vcro     eundem 

Imperatorem  ,   vcl  Clandium    Caesarem     fortasse    donium 

laabuisse  narralur  ,   ut  est  adhuc  videre  ex  immensis    ve- 

tustae  fabricae,   qnae  restant   ruinis.   Plinius  Hist.   Natur. 

lib.  XXXI.  c.   2  de  eo   loco  ad   Claudium   perlimmle    io- 

cuius  videtur  his  verbis  :   Jquae  in  Baiano  ,  Posidiano 

vocantur  nomine  ^   accepto  a   Claudio  Caesaris-  liherto. 

,Hunc  Posidem  Claudii  bbertum  memorat   Tranquillus  in 


Tritulae 


sz 

fiius  vita  c.  2.S.  Easdem  itierraas  a  Celso  memoratas  esse 
apparet  ,  qiii  eas  collocat  super  Baias  iu  myrletis  lib.  II. 
c.  12.  Ad  haec  Baiana  myrteta  alludit  etiam  Venusinus 
poeta  Epist.  lib.  I.  r5  v.  2.  Locus  iste  nunc  temporis 
ob  niaximum  celcbratur  calorem  ,  eoque  aegri  ex  cunctis 
deveniunt  locls.  Oiim  SS.  Annuntiatae  Neapolitanae  No- 
socomium  quotannis  sub  medentium  cura  aegros  atfectos 
morbis  a  Neapoli  mittebat  ,  quo  sanitatem  recuperarent. 
Infra  iriare  locus  adesl  ,  qui  calidis  abundat  aquis,  quae 
perenni    vena  (i),    et  sub  praecipiti  rupe  balnea  efficiunt. 

Snpra   collem    Baiannm  ,    et  non    longfe    a    Tritulae  Via  Aragoni». 
sudatorio    parva  visitur  crypta   ex  ipso    monte     perfossa  : 
biuc  adest   via    Aragonia  ,  quae  Baias  viatorem    ducit  ,  a  / 

Petro  Antonio  Aragonio  aperta  anno  MDCLXVIIf.  dum 
regnum  Neapolitanum  pro  Carolo  II.  Rege  gerebat,  quo 
trmpore  cunctae  Puteolanae  thermae  ab  ipso  fuere  resti- 
tutae,  ut  fuse  narrat  Sebaslianus  Bartolus  Thermol.  A- 
ragon.  part.  I.  pag.  66  ,  et  seqq.  Secus  viam  antequam 
Baianum  ingrediaris  portum,  epitaphiura  adsnrglt  ruinosum. 

Prope  Baianam  cryptam  veteris  aqnaeductas  pars  re- 
stat ,  qai  aquas  Sarnenses  Baias  ferebat.  Hunc  omnem 
locum  ita  describit  graphice  Guicciardinius  MercUr.  Cam- 
pan.  pag,  23 1.  Toliim  quod  a  Sudatorio  ad  arcem 
itsque  Baianam  minc  rectum ,  minc  recjirvujyi  excur- 
rit  litus  ,  uhi  voles  perlustra.  Scabrae  rupes  su?it,  et 
quam  ah  alto  ,  qua  in  imo ,  innumeris  refertae  pa^ 
rietinis,  quae  nescio  quid  horridae  maiestatis  exhihent 
intueniihus.  Assiduo  allidentium  Jluctuum  atlritu  ,  et 
mons  alicuhi  exesus  est  ,  aedificiorum  suhstructiones 
corrnsae  ,  ahsorptae  viae  ,  et  plurimi  adhuc  ah  allo 
semidiruti  pendent  fornices.  Montis  huius  dorsum  oc- 
cupahant  Pompei  ,  Caesaris  y  et  Domitiani  villae ,  in 
tutissimas  serpentium.  latehras  nuiic  conversae.  Fuerint 
ne  hoc  eodem  in  loco  Ilortensii ,  SergH  ^  Alexandri 
Severi ,  et  Neronis   decantatae    vilLae  ,    inquirant  ^     si 

(1)  Non  sohiru  supra  Utus  haec  scatet  acjiia  ,  veriun  oliain 
m  eivisdem  fubricae  interiori  parte,  iibi  acpia  adeo  ebullit,  ut  si- 
njanus,  vef  pes  immittitur  ,  statiiu  effeivescas.. 


aiae. 


qui  tallurn  procerum  sunt  liaeredes.  Hoc  ummi    nosse 
sit  satis  ,   Imperatorum  ,    Dictatorum  ,  ac   ConsulariiiTn 
J^irorum  selectissimos  fuisse   recessus  ,    quichjuiil    hoc 
in  tractu  ,  aut  cymha  percurris ,   aut    oculis    luslras  , 
aut  pedibus  premis. 

Sui^ra  litus  Baianum  nunc  consiclaraus  oportet ,  quo 
illic  magnifica  artis  monumenta^  qnae  resiant,  periustre- 
mus  :  piscium  exquisitissimorum  adfluentiam  ,  ibi  elegan- 
tem  collium  positionem  ,  aquarum  calidarum  fugandis 
morbis  opportunarum  copiam  ;  ibi  tot  villas  passim  uo- 
bilissimo  opere  exstructas  perspiciemus  :  sed  alia  ex  par- 
te  hanc  urbem  turpe  vitiorum  diversorium  factam  ,  at- 
que  illuc  ex  omnibus  mundi  plagis  advenisse  gentes  mi- 
rabimur.  Hanc  tandem  ,  accedente  aeris  graveolentia  ex 
aquarum  desidentium  vitio  ,  tot  Barbarorum  manibuscon- 
lapsis  aedificiis  ,  terraemotibus  ,  et  ipsa  lemporis  vetusla- 
te  miseram,  et  horrendam  sortera  expertam  fuisse  dicemus, 

G  A  P  U  T     VL 

Baiarum  amoenitas  ,  et  vitiorum  diversorium  descri- 
hitur  :  de  Romanorum  villis  ,  iPlarii^  Hortensii,  alio^ 
rumque.  De  thermis  Baianis  ,  deque  statu  Baiaruin 
recenti. 

Baias  (i)  a  Baio  Vlyssis  socio  conditam  fuisse  histo- 
riae  veleres  prodidere.  Tanla  vero  fuit  huiusce  nobilis 
vici  (2)  amoenitas  ,  ut  longe    Cumis ,    et    Puteolis    esset 


(i)  Martorellius  Colon.  Fenic.  pag.  7  hoc  Baiarum  'etyraon 
a  Phoenicia  voce  Boie  ,  ubi  Deus  ,  derival,  propter  oracula,  quae 
a  Cirameriis  prodebanlur  ,  qui  prout  Suabo  narrat  lib.  V.Geogr, 
hoc  nninere  fungebuntur.  Isidorus  lib.  XIV.  c.  8  Eiymol.  a  ha- 
iulandis  mercibus  vuh  dictam. 

{-i.)  luvat  heic  cum  Sanfelicio  adnotare  de  Orig.  Camp.  pag^, 
1%  qui  nunquam  hanc  urbem  fuisse  credil ,  ubi  sic  scribit :  Hic 


55 
anteponencla  ;  hinc  paulatim  luxnriae  sedes  ,  el  viiioruni. 
diversoriuin  facta  est  ,  ut  cx  Seneca  Epist.  L.  ediscimns. 
Nobillssimas  vero  ,  et  plures  Romanorum  ,  alioi  umqne  iii 
hoc  Baiano  sinu  fuisse  autiquas  villas,  atque  ;!edifioia  con- 
stat  ex  Tullio  ,  Plinio ,  aliisque  :  Hinc  Horatius  istoruni 
locorum  amoenitatem  commendans  cecinit  Epist,  lib.  1.  i 
V.  83. 

Nullus  in  orhe  sinus  Baiis  praelucet  anioenis. 

.,-,  ,       .     ,      .  .  ,  |..     llleeeb  rae  , 

tit  revera  tanta  erat  loci  huiusce  amoenitas,  ut  longe  alns   amoenitas. 
esset  praeferenda.  Hinc  dulcis  aer,   coeli  clemeiitia  ^    soli 
foecunditas  ,   vicinum   htus  piscibus  scatens  exquisitis,  pro- 
pinquorum  collium  pulchritudo,  aquarum  calidarum  abun- 
dantia  ,  aliarumque  rerum  ubertas  adeg  huc  homines  quns- 
vis  advocavit  ,    ut   Romanorum  aevo  illecebrae  ,     et    deU- 
ciosissima  Terape  fuerint  compellata.  Hinc  haud    admira- 
tioni     cuiquam    esse     debet'  ^    si    quondam    ea    loca    sint 
expetita  ,  totque  vilias  ,   atque  domos  ,    aliaque     publica  , 
et  privata  aedificia  ,  tot  thermas  Romani  profuso  auri  pon- 
dere  eo  condiderint  niodo ,   ut    vulgo  loca    isthaec    luxu- 
riae  (ij  ,  et  vitiorum   diversoriam  dicta  fueriut.   Hinc  sa- 


ergo  J^ljsses  umbrarwn  fecit  evocationem  ,  humato  prius  Baio 
socio  ,  unde  Baianus  sinus  ,  non  ab  urbe  Baiis^  qiiae  nulla  juit. 
Et  Sanfelicius  lunior  in  Adnot.  ii5  prnefati  operis  subiungit  ; 
Velle  itaque  urbem-  fingere  ,  ad  cjuam  ruinne  quaedam  rejeran- 
tur,  amplissimorum  aedificiorum  ,  quae  in  maji  videntur  ,  viU 
lasque  dissimulaj'e  ,  conlapsas  tota  illa  ora  ,  apertissimo  veterum 
scriplorum  teslimonio  magnificas  ,  atque  Jrequentes ,  non  est 
ptofecto  raiionem  sequi  ,  sed  evertere.  His  adde  quod  Horatius 
Biiias  vicum  appellal  hb.  L  Epist.  i5  v.  7  el  losephus  Antiqq. 
Iiidac.  lib.  XVir.  c.  7  illara  oppididum  vocat  ,  a  magna  forsiun 
aedificiorum  mnltiludine  ,  quae  super  htus  erant  spaisa. 

(1)  Eo  luxuriae  ,  et  impudiciliae  perventum  est  ,  ut  prae 
celeris  ad  ultimura  libiJinis  culmen  raemorenlur  illae  Ambubaiae 
raulieres  a  Venusino  poeta  descriptae  Satjra  lib.  I.  a 

Anibubaiarum  collegia  Pharmacopolae. 


>y 


( 


pientes  iill  veteres  ca  loca  ut  Impucllclliae  seclem  liuLue- 
runt  ,  et  quemlibet  vlrum  ,  vel  muiieretn  lioueslain  liaud 
imiiorandum  lieic  puiavei'unt.  Praeterco  tot  sciiptores  , 
c|ui  contra  Biiarum  hixuriem  deciamant.  Seneca  prae  ce- 
leris  epist.  LI,  et  Propertius  iib.  1,  Eieg.  i  Cyntliiam 
monet ,   ne  Daiarum  deliciis  caperetur  , 

Tu  modo   corruptas  quamprimum  desere  Baias. 

et  paulo  post  : 

Littora  quae  fuerunt  castis  inimica  puellis. 

Quaatae  vero  fuerint  Baiaram    illecebrae  ,    aedlficio- 


Turnebus  lib.  II.  c.  a3  ab  a^a^t  ,  circum  ,  el  Baias  vult  dictas 
liasce  foeminas.  Ehb  quiclem  ab  origine  Syrae  fuerunt  ,  quae  ut 
scribit  Piiiscus  Diction.  Antiqq.  Roiu.  voc.  Ambubaiae  ,  Erant 
(  inquit  )  illae  mulieres  quae  in  Circo  ,  aliisque  locis  aedilem 
mctuentibus  ^  et  cotyoiis  sui  vulgo  copiam  J'acieba?it ,  et  organa 
quaedam  pulsaj-e  norant  ,  quae  una  secum  e  patria  Romam  at- 
tiderant.  Turnebus  loco  citaio  sic  definit  :  Ambubaiae  dicuntur 
mulieres  tlbicinae  Ungua  Sjrorum  ;  etenim  Syris  tibia,  sive  sjm- 
phonia  ,  Ambubaia  dicitur.  Suetonius  in  Nerone  c.  ay  sic  etiara 
ipsas  describit  de  Neronis  comessaliouibus  alloqucns  :  Coeniia- 
bat  nonnunquam  aut  in  publico  ,  inter  scoiiorum  tolius  OT'bis  , 
Ambubaiarumque  ministeria.  Quoties  Ostium  Tyberi  dejlueret  , 
aut  Baianum  sinum  praeternavigaret  ,  dispositae  per  litora  ,  et 
ripas  diversoriae  tabernae  parabantur ,  insignes  ganeae,  et  ma- 
Ironarum  institorio  copas  irnitantiwn  ;  dtque  hinc  inde  hortan- 
tium  ,  ut  appellaret.  Tandem  iuval  adnoiare  cum  doctissimo 
Lambino  hanc  Ambubajarum  vocem  ab  Ambub  puta  Syro  ,  vel 
Hcbraco  vocabulo  quod  tibiam  (  ut  iam  diximus  )  significal. 
IJinc  recte  tibjcines  raulieres  ante  laudatus  explicat  Turnebus, 
luvenalis  Satyr.  III.  v.  63  ,  ubi  de  Baiis  sermonem  instituil  , 
et   Vmbritium   aruspicem  inducit,  hasce   mulierculas  ila  describit; 

Jampridem  Sjrus  in  Tiberim  dejluxit  Orontes  : 
Et  linguam  ,  et  mores  ,  et  cum  tibicine  chordas 
Obliquas  ,  necnon  gentilia  tjmpana  secum 
Fexit  ,  et  ad  Circuin  iussas  prostare  puellas^ 


^7 
rumque  nobilisssimorum  copia ,   norunt  omnes  eruditl;  at 

nunc  illorura  omnium  nihil  aliud  superest,  quara  vix  per 

litora  pauca  vesligia  ,   et  aer  ipse  penitus  ibi  immntatus, 

et  inversus  !  hodiedurn  enim   graviter    horrendeque    ex'>i- 

rat  ,  nulla  ibi  hominum   sedes,  et  squallor  undique  regnat. 

Haec  vero  loca  quondam  aquis  calidis  scatebant  ,  et 

Romani  aeris  ipsius  amoenitate  illecii  autumuum    ad    ru- 

sticandum  turmatim  confluebant.  Qulsque  vero  dives    ibi 

domum  possidebat  :  hinc  Horatius    voluptuosos    reprobat 

homines  ,  qui  doraos  ,  villas,  et  vitam  ipsam  impudice  hcic 

degere  potius  cogilabant.  Hiuc  caait  Y^.  li.  Od.   18 

Tu  secanda  mamora 

Locas  sub  ipsum  funus ,  et  sepulchri 
Immemor  ,  struis  domos  : 

Marisque  Baiis  obstrepentis  urges 
Summovere  littora  , 

Parum  locuples  continente  ripa, 

Marlialis  horum  insuper  locorum  ila   etiam    araoeRitatem 
describit  hb.  XI.  epigr.  81 

Littus  beatae  Veneris  aureum  Baias , 
Superbae  hlanda  dona  naturae  j 
Vt  mille  laudem  ,  Flacce  ,  versibus  Baias  , 
Laudabo  digne  non  satis  tamen  Baias, 

Idem  lib.  IV.  Epigr.  3o  haec  litora  piscibus  exquisitis 
abundantia  ,  et  infamium  Hbidinum  sedem  ut  fugiat^  pi- 
scatorcm  suadet. 

lam  supra  indicavimus  ,  Baias  ob  amoenitatem,  coe- 
bque  clementiam  infamium  hbidinum  sedem  evasisse.  H  nc 
Cicero  de  Baiis  sic  scribit  ad  Attic.  lib.  I.  ep.  i5  Kbi 
libidines  ,  amores  ,  adulteria  ,  convicia  ,  comessatio- 
nes  ,  cantus  ,  ut  symphoniae  audiri  solent.  Ei  in  Orar. 
pro  Coelio  num.  i5  Accusatores  quidem  libidines  ,  a- 
jnores  ,  adulteria  ,  Baias  ,  actas  ,  convivia ,  comessa- 

Tom.  JL  8 


58 

tiones  ,  cantiis  ^  symphonias  ,  navigia  iactant.    Et    Se- 

neca  ad  Luciliuni  scribeus  lib.  VII.  ep.  Ll.  Non  tanUim 

corpori  ^  sed  etiani   moribiis    salubreni    locam    eligere 

dehemus.   Quemadmodiim  inter  tortores   habitasse    no- 

lim  ,  sic  nec  inter  popinas  quideni.   Videre  ebrios  per 

litora  errantes ,  et  comessationes  navigantium  et  sjm- 

phoniarum  cantibus  perstrepentes  lacus ,  et  alia  ,  quae 

velut  soluta  legibus  luxuria ,  non  tantum  peccat ,    sed 

publicat ,  qaid  necesse  est?  id  agere  debemus  .,  ut    ir- 

ritanienta  viliorum  ,  quam  longlssime profugiamus.  In- 

durandus  est  animj^s  ,  el    a    blandcmenlis    voluptahun 

procul  abstrahendus.  Ex  qua  quidem  pulchra  philosophi 

descriptiotie  vide ,  quaeso  ,   quot    vltia  ,    quot    libidinura 

geaera  ,  qaot  illecebrae  hisce  io    locis    quo:idaiu    fueriat, 

lure  merito  ab  iisdem    aaimutn    voluptatibus    abstrahere 

conaiur. 

Nullus  profecio  fuit  qui  ia  haec  adveoiens  loca  ,  a- 

nimum  ab  illecebris  avocare  posset,   Hiac  putarim   ipsum 

Catonem  virum  lam  severum  haud  posse  seipsum    conti- 

nere.    Hiac  quid  etiam  mirum  si  Florus  lib.  If.  c.  6  nar- 

rat  magaum  Haaaibalem  Italiae  domitorem  iavictura    AU 

pibus  ,  iadomitum  arrais ,  subactura  fuisse    a    tepeatibus 

Biianis  fontibus  ?  Siquidem  invictuni  Alpibus  ,    indomi- 

tum  armls  ,    Campaniae  ,  quis  crederet  ?  soles  ,  et  te^ 

pentes  fontibus  Baiae  subegerunt.  Tantaene  his  locis  de- 

Iriciae  !   tantumne  vitiorura  diversorium  ?    Haec    Flori     di- 

cendi  ratio   poeticam  potius  eleganliam,  quam  historicara 

fidem  praesefert.  Intra  Capuae  rauros  hibernaverat    Haa- 

nibalis  exercitus :  ibi  enim  milites  magnam  hiemis  partem 

in  vino  ,  epulis  ,  atque  balneis  inter  prostibula    Iransege- 

runt  ,    inter    Aliearias    meretriculas  ,    ioter    ungueatarios 

negotiatores  Seplasio ,  atque  ia    Albaao     foro   sitos.    Hae 

quidem  res  illos  perdiderunt  ,    non  vero  Carapaniae     so- 

les  ,  ac  tepentes  fontibus  Baiae  ,  quae  in  Carapania  fne- 

runt  profecto  ,  sed   ionge  a  Capua.  Heic  ad  exprimendam 

Baiarum  amoenitatem ,  et   illecebras  historiographus  haec 

scripsit.  Livius  enim  clare  lib.  XXllI,    c.    B     Capuam , 


.       ^9 
non  Baias  exercitus  ruinam    fuisse     tradlt  :     In    hiberna 

Cupuam  concessit.  Ibi  partem  maiorem  Jiiemis    exerci' 

tuni  in  tectis  habuit.   Et  panlo  post  subiungit :     Somnus 

enim  ,  et  vinuni ,  et  epulae  ,  et  scorta  ,  balneaque  ,  el 

otium  consuetudine  in    dies  blandius  ,  ita  ea  enervarunt 

corpora ,  animosque  ut  magis    deinde  pj^aeteritae    eos 

i>ictoriae  ^  quam  praesentes  tutarentur  vires.    Soles  igi- 

tur   a  Floro   niemorati,  et   tepentes  Baiae    sunt    intelli- 

gendae  pro  scortis  ,  et  vinis  ,  et  balneis  ,   sOmnoque,  qui- 

bus  totam  hiemera  Gampana  intra   tecta   traduxerc  Han- 

nibalis  milites. 

Super  Baiano  litore  plures  insuper  Romanorum  ecriii-^'"'^*  surnptua- 

•11  ip    •  p  ,-.1.  i  .-,  saedetcnbuHlur 

tum  villae  ,  et  aediticia  constructa  luere,  ut  hyllae  ,  C 
Marii,  Porapeii ,  aliorumque  :  quae  loca  adliuc  servant 
memoriam  ,  terrent  advenientes  immania  aediticiorum  ca- 
davera  ,  demonstrautque  adhuc  sepultam  in  ruinis  super- 
biam.  Villa  C.  Caesaris  Diciatoris  erat  in  monte ,  qui 
Baiis  imminet.  Tacitus  lib.  XIV.  c.  9  ipsam  tradit  esse 
super  viam,  qua  Misenum  eundum  erat^  nbi  hodie  eius- 
dem  rudera  aedificii  immensa  supersunt :  Viam  Miseni 
propter ,  et  villam  Caesaris  Dictatoris  ,  quae  subiectos 
sinus  editissima  prospectat.  Olim  repertam  fuisse  in  sub- 
terraneis  statuam  cum  hac  epigraphe:  GEIM.  C.  IVL. 
CAES.  narrant  auctores  historiae  Neapolitanae,  Adhaec 
fuit  etiam  illa  Cnei  Pompeii  super  collem  ,  qui  erat  in- 
ter  lacum  Avernum  ,  et  Tritulae  Sudatoria.  Hife  enim 
suam  villam  eo  construxit  loco ,  quo  Baianas  fngeret  de- 
licias ,  quoque  ibi  vitam  ageret  a  curis  semotam  ;  de  ea- 
dera  in  praesentiarum  nulla  supersunt  rudera.  Eam  ve- 
ro  penilus  submers?ra  ab  Novi  Monlis  eruptione,  et  a 
Barb.Trorum    manibus   faraa   est. 

Villa  C.  Marii  supra  eundem  fuit  collem  ,  de  quaviUa  c.  Marii, 
quidcm  magnilicenlissima  adhuc  supersunt  vestigia.  A  PIu- 
tarcho  in  eius  vita  compertum  babemus ,  illam  fuisse  a- 
deo  splendidam  ,  ut  Cornelio  Syllae  postea  venumdatam 
fnJsse  constet  LXXXIII.  mille  seslertia  ,  illumque  ipsam 
*mpbficasse  ,  indeque  vendidisse  CCIj.  miHe  sesteriia.  Se- 


6o 

neca  lib.  "VIlI.  eplst.  LI.  banc  ita  JescrjMt  •  ////  quoque 
ad  quos  primos  foriuna  Romanl  pjpuU  puhlicas  opes 
transtulil ,  C.  Marius  ,  et  Cn.  Pompeius ,  et  Caesar 
exstru.verunt  in  regione  Baiana  ,  sed  illas  imposua- 
ruiit  summis  iugis  montium.  Aspice  quam  positionem 
elegerunt ,  quibus  aedijicia  excitaverunt  locis  ,  qualia 
scias  non  villas  esse  ,  sed  castra- 
Viiia  Horiensi;.  Siipep  boc  litore  fuit    etiara    Hortensii    villa  ,    cuius 

mentionem   facit  Varro  R.  R.  bb.  III,  c.    17  boc   modo  : 
Quintus   Hortensius  famiharis  noster  cum  piscinas  ha- 
beret    magna  pecunia  aedificatas   ad   Baulos  ,   ita  sae- 
pe  cum    eo    ad  villam  fui ,   ul   illam  sciam  semper  in 
coenani  pisces   Puteolos  mittere   emplum  solitum'.   ne» 
que  salis  eral.,    eum  non  pasci  piscinis ,    nisi   eos  ip- 
se  pasceret    ultro  :   ac   maioreni   curam   sibi    haheret  , 
ne  eius  esurirent  mulli ,  quam  ego  haheo.  Gicero  etiam 
ipsaiu  memorat  Quaest.  Academ.  lib.    I.    Adhaec     plures 
abae  extitere  villae  _,   ut  iila  Sergii  Oratae  equitis     Roma- 
ni  a   Plinio  memoraia  Hist,  Natur.  lib.  IX.    c.    64  ;    Jlla 
L.  Crassr,  aUa  C.  Hiriii ,    cuius    mentiooem    facil   idem 
auctor  ibidem  ,  quae  villa  celebrls  evaslt    ob    murenarum 
vlvaria  :  aba  Catonis   Vticensis  ,  et    Domitlanl     Iinperato- 
ris  ,  de  qua  laudatus  Plinius  lib.  V.  c.  4  et  Martialis  lib. 
V.  Epigr.   4  ,   illa  Pisonis  ,  de  qua  Tacitus  Ub,    XV.     c. 
48  sic  tradit  :     Coniurationis     tamen     metu    proditionis 
placitum   inaturare  caedem  apud    Baias   Caesar    crc" 
bro    ventitahat  ,  balneasqua  ,    et  epulas   inibat  ,  omissis 
excuhiis ,    et  fortunae  suae    mole.  Super     Baiarum      li- 
tus  fuit  etiara  Domitiae  Neronls  amitae  villa^  cuius  etia  m 
meminit  idem  Annalium  scrlptor  lib.     XIII.     c.    21     hoc 
raodo  :   Nunc  per  concuhinum  Atimelum^   et  histrioneni 
Paridem  ,  quasi  scenae  fahulas    componit ,     Baiarum 
suarum  piscinas    excolebat ,  cum  meis     consiliis    ado- 
ptio  ,    et  proconsulare  ius  ,    et  designatio    consulatus, 
Aliaeque  fuere.  villae    ad    Romanos     equites    pertinentes  j  , 
quae  passlm  super  Baianum  adsurgebant  lltus ,  et    In     ea 
viciDitate.  Ex  qjuibus  omaibus  huc  usque    raemoratis    sa- 


6i 
tls  constat  ,  quo  io  pretio  ,  et  quantura  haec  ollra  loca 
a  Romaais  fuerint  expelka.  Non  solura  vero  illl  homines 
suner  hoc  hiore  suas  habuere  domos  ,  verum  ellam  com- 
plura  templa  ,  et  thermas  coudendas  curaruut  ,  de  qui- 
bus  rjunc  dicendum. 

Saper  Baianum  litus  reslant  Tharmae  ,  qnarum  im- Thcr^ae  b«. 
mensae  adhuc  visuntur  reliquiae.  Primum  aediricium  est 
illud  ,  quod  vnlgns  Veneris'  templum  falso  nppellat.  Hoc 
quadrata  (  ut  apparet  )  forraa  lateritio  fuit  opere.  A 
Caesare  crfctum ,  an  ab  alio  Romano  divite ,  affirmare 
haud  adSfriiu  :   extant  adhuc  parietes  opere  anaglyptico. 

Noii  procul  ab  hisce  ruinls  aliae  adsurgebanl  Ther- 
mae  ,  qtias  ininc  accolae  Dianae  (i)  compellant  aedera. 
Propertiiis  vero  lib.  I.  Eleg.  super  Baianum  litus  Dianae 
tempium  non  procul  ab  Herculea  coUocat  via.  Verura 
quo  loco  illud  fuerit ,  per  auctores  haud  constat  ,  cum 
nec  rudera  quidem  supersint  in  praesentiarum.  In  easdem 
Thermas  ventitabat  Nero  ,  de  quibus  canit  Martialisr,  lib. 
VII.  Epigr.  3/.  Media  nunc  fornicis  pars  extat  cnm  f'e- 
nestris   circum  bene  dispositis, 

Restat  plura  alia  rudera  super  Baianum  coUem  :  ea 
vulgus  falso  -appellat  Mercurii  (a)    aedera.    Quidam    pa- 


(i)  Prope  Dianae  templum  (  ut  vulgus  credit  )  repertns 
fuit  haud  procul  a  Baiano  Castro  hodierno  anno  MDCCLXXXV. 
iapis  qui  Cybelis,  et  Vespasiani  templorum  mentionera  facit.  Vi- 
de  Aricoram  ,   Viaggio  di  Pozzuoli   pag.    io5. 

(2)  lustinianiis  in  Dlcllon.  Regni  Neapol,  lom.  II.  artic.  Ba~ 
ja  in  longiim  probat,  descriptas  aedes  nihil  aliud  fuisse,  quu  ra 
raagnas  Baianarum  thermarum  piscinas.  Ne  lortgius  abeamus,  le- 
ctorem  monemus  ,  ut  praefatuiii  adecit  auctorem  ,  ubi  mascula 
erudltione  id  probat.  Ad  hoc  probandum  ,  Vitruvii  affert  aucto- 
rltatera  ,  et  illarum  thcrmarum  forniam  ,  quarum  quaedam  Ro- 
mae  adhuc  extant  sub  Caracallae  ,  et  Diocletiani  nomitie.  Re  sa- 
ne  vera  Mercurii  teniphim  ,  ut  dictltant  indigenae,  propriam  ther- 
"raarum  formam  habere,  ex  ruinis  quae  restant,evidenter  dignoscitur. 

Verum  enimvero  haud  obstaniibns  hisce  lustiniani  anclo- 
ritalibus  ,  paucis  abhinc  raens^bus  Gl.  lorium  quadam    die    cuoi 


6a 

trii  scriplores  QoXov  Baianum  appellant  ,  nnnc  Truglio 
di  Baja  (ij.  Huius  pars  iaterior  simiiis  est  Romano  tem- 
plo  ab  Agrippa  excitalo  ,  quod  nuuc  restat  sub  nomiue 
S.  Mariae  Rotundae.  Baianum  aedificium  a  nostris  Ci' 
ceronibus  (2)  sub  nomine  Truglio  di  Baja  venit ,  ut 
diximus. 


adirern  ,  curaquc  de  rebus  archaeologicis  sermonem  in  longiim 
protraheremus  ,  forte  fortuHa  accidit,  ut  seraao  uoster  de  Puteo- 
lanis  ,  deque  Baiaiiis  anliquilatibus  evaderet  ,  et  praesertim  de 
hisce  Therrais ,  de  quibus  supra  est  quaestio.  Ipse  Cl.  lorius 
eliam  in  raeam  facillirae  opinionem  tunc  descendit.  Ad  rem  me- 
lius  probandam ,  exlemplo  ipse  Federici  Heller  literas,  et  axA^* 
de  Dianae  hoc  falso  templo  a  Vindobona  uiiper  acceptum  raihi 
ostendit.  Ipse  enim  Ileller  cum  Neapoli  adhuc  esset  anno 
MDCCGXXVI.  Baias  adveniens ,  Francisci  I.  Siciliae  Regis  iitssa 
hasce  ruderura  ruinas  effoditi  Hinc  per  muUos  dies  in  hiscc  lo- 
cis  ,  et  praecipue  prope  islhiec  (also  dicta  Mei-curii  ,  et  Dianae 
lempla  fuit  excavaium.  Ex  ruderibus  repettis  facillime  fuit  iu3i- 
catum  ,  hascc  Thermas  reapse  fuisse  olim  magnificentissimas,  ut 
ex  pluribus  quae  restant  ruinis  videre  est  ,  et  ex  ipsis  ruderibus 
nihd  aliud  fuisse  apparet ,  qnam  raagnarum  Baianarura  Therma- 
rum  partera.  ^  . 

(1)  Sunt  qui  .arbitranlur  ,  hanc  vocem     Tniglio     a    Graeco 

TpouXXoi',  (^iiod  aediculam   tum    fornice    significat  ,    descendere. 

Eandem  vocera  significare  etiam    Italice     Cupola    apud  tPaulura 

Diaconum  Hist.  Miscell.  lib.   IV.  videtur  ,    et     aedificium    rotun- 

dum.  Re  sane  vera  ex  eiusdem  forraa,  id    clarc    eruilur  ,     eura 

interior  ipsius  aedificii  pars  operc  fornicato  ,  vel    ellyptico    sit  , 

in  cuius  raedio  pars  aperla  resiat  ad  lumen    in    inieriori     parte 

immiltendum.   Si  plura  cupis  ,  consulsis  Du  Cangium  in  Diction. 

Mediae  Lalinit.  in   voce   Trullo  ,  qui  plura  scribit   ad  hanc    reuj. 

(2,)  Snb  Ciccronum  nomine  vulgalira    /  Ciceroni ,    aut    Le 

giiide  de^  Fore^tieri  veniunt  illi  insulsi ,  dendiculi ,     et    infimae 

sortis  homines  , 'qiii  passim   in  foro  Puteolano  oliantur  ,  qui  sta- 

tini  ac  quisque  homo  cxterus,  Tel  patrius  Puleolos  advenit ,  illi 

fiunl  obviam,  quo  Baianas  ,  Puleclanas,  Cumanas,  aliasque  an- 

tiqui!ates,«d  videndum   vehui  duces  se  praebeant.  Nihil  ipsis  ho- 

minibus  ineptius  inveniri  polest,  qui  magnum  illud  eloquentiae 

patris  Ciceronis  noiiien  usurpantes  ,  fabulas  novas    cudunt  ,    ex- 


63 
E\  tiis  iglttir  thermarum    descriptis    rudefibus    saiis 
colligitur  apud   Baias  maxime  eas  usuvenisse  :  cum    enim 
60  loci  magna  essel  aquarum  calidarum  abundantia,  hinc 
factum  ,  ut  cuncti  Baias  advenirent ,   quo  aeris  clemenlia 
fruerenlur  ^   et  praesertim  calidis  aquis  ,   iisque  medicina- 
libus  uterentur.  Ilinc  recte  scribit  Strabo  lib.   V.    Geogr. 
hasce  aquas  calidas  tum  ad  voluplatem  ,  tum  ad  raorbos 
sanandos  accommodalissimas  fuisse.    Hinc    etiam    Romani 
saepe  in  haec  veniebant  ,  quo  saniiatem  reciperarent.  Plu- 
tarchus  in   Mario  scribit ,  ipsum  ad  Baiana  venisse  balnea 
curandi  corporis  gratia.  El  Sylla  repuWica  resiiiuta  ,  de- 
positaque  Dictatura  ,   Puteolos    ut  privatus    secessit  ,    ubi 
pediculari  correptus  morbo  ,  Baianis  saepe  utebatur  iher- 
mis  ,  quo  morbum  averteret.    Et    Nero  ipse    adeo    hisce 
deleclabatur  aqiiis  ,  ut  deposita  Imperii  maiestate  ,  iugiter 
iisdem  uteretur  ,  sicut  scribit  Tacitus  Annal.  lib.  XV.  c* 
48.   Easdem  etiam  commendat  Statius  Silv.  lib.  I.  car.  5, 
et  losephus  Antiqq.  iudaic.  lib'.  XIX.  c.    i,  ut  alios  prae- 
teream.  Vnam  addam    Plinii    auctoritatem     Hist.    Natur. 
lib.  XXXI.  c.  a  qui  sid  emphatice  de  Baianis  scribit  aquis: 
Nusquam   tamen  Idrgius  quam  in  Baiano    sinu  ,     nec 

— ' : rrrrrt-f — ..■     ' . 

terosqne  iad  aspiciendiim  convectant.  Ea  vero  liorninum  species 
non  solura  Puteolis  ,  verum  etiana  Porticum  apud,  Capuae,  aliis- 
que  locis  reperitur. 

Hoe  liomittum  genus- a  S.  Itisttno  dicti^  fuere^   *epirtyYrf:xi:", 

idest  Judices  ,  et  Ccrcumductores ,  qui  iliura  cireumduxerunt  ad 
singula  yiseoda  loca  ,  cum  Puleolos  ,  et  Baias  advenit.  Cl.  Ma- 
zocliius  in  Kal.  Neapol.  pag.  449  ^*'  *  Graecis  etiam  fuisse  di- 
ctos  Sivny<icyovs  ,  hoc  "est  Mamiductoi^s  ,  et  etiam  pietos  reperi- 
nius  A'px*!OA070ui ,  nempe  antiqidtalum  explanalores.  Laudatus 
auctor  loco  c.lato  narrat,  eos  liomines  illius  orae  inculas  Hadria- 
ni  Imperatoris;  aevo  (  utpote  Lat-iaris  adhuc  vigebat  hngua  ) 
fuisse  nuncupaios  Circitores  ,  quae  vox  contracta  ,  et  a  circui- 
tore  facta  est.  Hinc  corrupta  lingua  ex  Circuitoribus  Cicerones 
vulgo  dicli  ,  uii  hodiedutn  hoc  usurpant  nomen.  Marlorellius 
Theca  Calam.  pag.  221  eos  Speudo-antiquarios  Homeros  vult 
dictos. 


iUtUS. 


64 

pluribuS  auxlUandi  generihus ,  aliae  sulpTiaris ,  aliae 
aluminis  ,  aliae  salis  ^  aliae  nitri ,  aliae  hituminis  ■, 
nonnulla  etiam  acida  ,  salsave  niixtura  :  vapore  quo- 
que  ipso  aliquae  prosunt  ,  tantaque  vis ,  ut  balneas 
caJefaciant ,  ac  frigidatn  etiam  in  salis  fervore  CO' 
gani  ,  quae  in  Baiano  Posidianae  vocantur. 
Bjiarum  icceos  Haec  Quidem  sunt  omnia  ,  humatiissime  lector,  ar- 
tis  moaumeuta  ,  qnae  ad  nos  usque  pervenere.  Baianum 
igitur  liius  olim  celeberrimum  evasit  ob  tanta  ,  et  prae- 
clara  aedificia.  Quae  omnia  ludaeus  Rex  Aristobolus,  qui 
Romanorum  iu  Baiano  litore  maguifica  aedificia  ad  visen- 
dum  advenit,  simulacra  ,  et  pavimenta  ,  et  parietes  t:um 
diu  contemplatus  esset;  Quanta  Romae  amplitudo,  quau' 
ta  maiestas  !  exclamavit.  At  de  tantis  monumentis  quid 
superest  ,  nisi  rudera  ?  ipsa  nalurae  dona  scnsim  in  dies 
minuuntur.  Vbinam  slat  heic  loci  amoenissima  illa  coeli 
clementia  ?  ubi  piscosi  lacus'?  ubi  maris  sinus?  aliaque  om- 
nia  ,  quae  ad  lenocinium  natura  conclusit  ?  vix  nuoc  su- 
perest  aliqua  suae  pulchritudinis  imago.  lldem  vero  iucun- 
di  coUes  ,  qui  poriuosum  coronabant  sinum,  modo  squa- 
lent  ambusti.  His  superadde  in  pulcherrimi  theairi  for^ 
mam  disposita  circumquaque  aedificia  ,  quae  superbam 
advenientibus  scenam  •  procul  etiam  offerebant  ,  nuTic 
squalorera ,  horroremque  praeseferre.  Praeter  haec  assi- 
dui  motus  terrae  ,   et  aeris ,  coelique  inclementia  (i),  et 


(lyVelCTBSScriptores  dc  Baiarutn  amoenitate  ad  ravim''ij4- 
qiie  dixerunl.  Practereo  lol ,  ac  tanlos  ,  qui  rnira  etiarrant  de 
Ihs  Jocis  ,  praesertira  Symmachuno  ,  qui  pluries  lib.  !•  id  con- 
firmal,  ubi  ait,  aulurani  lempore  Baias  se  contulisse,  quo  huiu- 
sce  amoenitate,  atque  ddiciis  frueretur.  At  unusCicero  (ni  fallor) 
Dolabellae  scribens  libj  IX..  epiil.  12  oiQiiibus  auctoribus  adver-' 
sari  videUir.  Hic  enim  de  B«iis  loquens  sic  aii:  Gratulor  Baiis 
nostris  ,  siquidem  ut  scribis  ,  saJubres  repente  factae  sUnt  ,  nisi 
f)jite  te  amanty  et  iibi  assentantur  ^  et  tandiu  dnm  tu  ades\ 
sunt  oblitae  sui ,  quod  quidem  si  ita  est  ,.minime  miror  coelum 
etinm  ,  et  terras  yim  suam ,  si  tibi  ita  conveniat,  dimittere.  Qui» 


65 

praecipue  Novi  Montls  conflagratio  hanc  terranim  orbis 
partem  penitus  ab  autlquo  ,  florentique  statu  imrautavit. 
Hinc  horror  ,  et  luctus  heic  moratur. 

Conlapso  Romanorum  Imperio  ,  barbnrae  nationes 
in  Italiam  irruerunt  ,  cunctas  urbes  ,  et  opida  ferro  flam- 
maque  concremarunt.  Prae  ceteris  ,  qui  Baiarum  ruinae 
causa  fuerunt  ,  Saraceni  adnumerantur  ,  qui  raanum  ul- 
timam  dederunt.  Hinc  illius  pulchritudinem,  aediHciorum 
maiestatem,  villarumque  adeo  deformarunt,  ut  sepulchrum, 
et  cadaver  potius  effecerint. 

fn  tanto  denique  nobilisslrao  quondam  terrarum  or- 
bis  loco  ,  de  quo  Venusinus  poeta  nuUum  alium  huic 
anteponendum  esse  cecinit ,  nulla  domus  nec  super  litus, 
nec  in  viclnis  collibus  hodiedum  ,  nulla  hominum  com- 
raorantium  sedes  adsurgit  ^  nisi  tugurium  aliquod,  et  di- 
versorium  pro  advenientium  commoditate  ,  et  ad  asser- 
vandas  Baianas  antiquitates  super  litore,  et  arx  munitis- 
sima  ad  defendendum  portum  Puteolanum.  Hinc  de  tot, 
ac  tantis  naturae  ,  et  artis  praeclaris  donis  ,  atque  rao- 
numentis  cum  Mantuano  vate  concludendum  ,  atque  in» 
sinuandum  arbitror  : 

Heu  fuge  crudeles  terras ,  fuge  lillus  avarum. 


dam  salubres  pro  hixiuioso  inlerpetrantur.  Inlerim  quis  non  vi- 
det  claro  coelo  ,  ea  loca  ,  puta  forsitan  ob  vicinoruiu  vulcanorum, 
et  lacuum  propinquilateni  fuisse  iam  ex  C  coronis  aeiale  iiaud 
sahibria  ?  Hinc  eliam  credendum  ,  Biias  ,  et  \icina  locn  haud 
toto  anni  tempore  salubria  fuisse,  el  Romanos  taniuni  autuiuno  , 
et  hieme  heic  rusticalos.  Quin  imo  si  rem  hanc  reclius  animadver- 
temus  ,  Ciceronis  aevo  nondum  Avernum,  Lucrinumque  lacura 
cura  propinquo  tommunicasse  mari  agnoscemus:  hinc  loca  circa 
Biias  insalabria  fuere.  Secus  vero  Horatii  ,  Properlii  ,  Senccae  , 
Plinii,  aliorunique  aevo  ,  aerem  perquam  amoenum  ibi  homines 
respirasse  conslat:  cura  aperti  propmqui  lacus  fuere  ,  qui  cum 
mari  communicarunt. 

Tom.   11.  9 


66 


C  A  P  0  T    VII. 


BauU  quid  ,  et  uhi  viciis  hic  ftcerit :  de  via  Hercu- 
lea  ;  de  A^rippinae  Neronis  parentis  infelici  fato  , 
et  sepulchro.  p^eiera  aedificia  describuntur  cuni  se- 
pulchretis '.  de  portu  Misenensi:  de  antiquo  aedifi- 
cio   vulgo   Cento-Gamerelle  ,    et  de  Piscina  Mirahiti. 

Biuii,  Bauli  sunt  parvus  vicus  occidentem  inter,  et  septen- 

trionem  ,  et  Misenum  inter ,  et  Baias.  Locum  hunc  ab 
Hercule  fundatum  fama  est  ,  quo  tempore  Geryonis  bo- 
ves  ex  Hispania  in  Italiam  abduxit ;  nam  Bo^ii/Xa  Latine 
sonat  bovum  stahulum  :  atque  eo  loci  ab  Hexcule  bo- 
ves  servati  fuere  iuxta  •^ervium  ,  qui  ait  ad  iEneid.  VIL 
V.  66 j  Juxta  Baias  Hercules  caulas  bohus  .fecit  ,  et 
eas  sepsit  ,  qui  locus  boaulia  dictus  :  nani  hodie  Bau- 
lae  vocantur.  Hinc  Symmachus  cecinit  lib.  I.  epist.    1. 

Huc   Deus   Alcides   stabulanda  armenta  coegit , 

Eruta    Gerjoni  de  lare   tergemini. 
Inde  recens  oetas  corrupta  Boaulia  Baulos 

Nuncupat  ,    occulto    nominis   indicio. 
Ab    divo  ,  ad  proceres  dominos  fortuna  cucurrit  , 

Fama  loci   ohscuros   ne  pateretur  heros. 
Hanc  celehravit ,  opum  felijc  Hortensius    aulam  : 

Contra  Arpinatem  ,  qui  stetit  eloquio. 

Haec  Baulorum  villa  ob'm  ad  Q.  Hortensium  pertinuit  , 
ut  indicat  laudatus  Symmachus  :  eam  etiam  possedit  An- 
tonius  Drusus  ,  utr  e  Plinio  Hist.  Natur.  lib.  IX.  c.  55 
disces.  Postmodum  in  principum  patrimor\ium  transiit  , 
ut  Neronis  aevo  evenit  ■■  tandem  Symmachus  ipse  eandem 
obtinuit. 
via  Hercuiea,  Fama  vcro  est ,  Herculem  (i)  octo  stadiorura  viara 

(i)  Revera  Martorellius  Tliec.  Calain..  toin.  II.  pag.  &63  aij 


longitudine  y  ac  tanta  latitudine  ,  quanta  gradienti  currui 
satis  esset ,  iactis  in  ponto  molibus  struxisse.  Propertius 
hoc  opus  Hercule  dignutn  laudans  cecinit  lib.  I.  Eleg.  II. 

Ecaids  ie  mediis    cessantem  ,  Cynlhia  ,  Baiis  , 
Qiia  iacet  Herculeis  seniita   littorious. 

et  lib.  III.  Eleg.   \6 

Qua  iacet  et  Troiae  iuhicen  Misenus   arena  , 
Et  sonat  Herculeo   structa   labore  via. 

Ex  Strabone  lib.  V.  Geogr.  liquet  Agrippam  eandem  viam 
vetusiate  conlapsam  restaurasse.  Tuliius  Orat.  II.  contra 
Rullum  num.  14  eam  quoque  memorat  :  Accedet  eo 
mons  Gaurus  ,  accedent  salicta  ad  Minturnas:  adiun- 
setur  etiam  illa   via  vendibilis  Herculanea    mallarum 

*  TT  I     ■ 

deJiciarum  ,  et  magnae  pecuniae.  liaec  vero  multis 
abhinc  saeculis  deperdita  fuit ,  cum  mare  terram  occu- 
pavit  ,  et  plura  etiam  aedificia  adhuc  intra  raare  restaiit. 
Id  omne  aperit  Cluerius  Ital.  antiq.  lib.  IV.  c.  2  Por- 
tus  hic  equidem  hodieque  extat  ,  sed  triremium  tan- 
ium  capax.  Magna  quippe  litoris  pars  maris  Jlactibus 
ahsumpta  est  ,  ila  ut  veterum  Baiarum  i-eliquiae  ,  et 
via  latissima  hinc  versus  3fisenum  silice  slrata  sub 
undis  nunc  conspiciantur  Idetn  innuit  Mabillonius  Mus. 
Ital.  c.  21. 

Antequam  ad  alia   progrediamur ,  heic  iuvat  de    ve  Oe  vho  itu 
ro  Baulorum  situ  nonnulla  enucleare.    Eruditus     Scottus   ^^ ''""'"• 
in  opere  quod  inscnpsit,   Dissertazione  COrografica  del- 
le  due  distrutte  citta  Cuma  ,  e  Miseno  pig.  iiSetseqq. 
hunc  vicum,   et  non  urbemfuisse  probat  duobus  inscriptio- 
nibus  apud  Baulos  repertis,  in  quarum  una  occurrit  men- 


a  Liicrino  lacu  olitn  viam  extilisse  ,  qua  ad  Puteolos  vehiendura 
eral  :  hanc  appellat  \'iam  Herculeam.  Silius  lib.  IL  v.  iiShatic 
ipsam  Herculeum  iier  compellal. 

* 


68 

tio  cninsdam  Demetrii  Biulanorum  villici,  et  asserit  etiam 
falsum  esse  nuperum  Baulorum  situm  inler  Misenura,  et 
Baias  ,  sed  fuisse  probabilius  inter  Baias,  et  Lucrinum  , 
ad  quod  probandum  nonnullas  affert  veterum  scriptorum 
auctoritates.  Ex  Tacito  enim  Atinal.  iib.  XIV.  c  4  Ne- 
ronem  eruitur,  dum  Baiis  erat  ,  matrem  Agrippinam  in- 
vitass^  ,  dnm  aihuc  ille  Romae  erat  ad  festa  Quinqna- 
tria  (i)  celebranda  ,  et  mqtrcm  ex  Antio  Baias  advenis- 
se  :  jNero  enim  dum  simulate  fingit  eam  excipere,  et  ob- 
viam  ipse  factus  ,  eam  apud  Baulos  invitat  5  Kenienlem 
dehinc  (  ait  )  obvius  in  littora  (  ex  Antio  enim  adve- 
niebat  )  excepit  manu  ,  ducitque  Baulos:  id  villae  no- 
men  est ,  (juae  promontorium  Misenum  inter  ,  et  Ba- 
ianum  lacum  jlexo  mari  adluitur.  Vbi  vide  quaeso  eius 
situm  inter  Misenum  ,  et  lacum  Baianum  :  hic  vero  la- 
eus  Baianus  nihil  aliud  est,  quam  Lucrinus  lacus  ,  sed 
a  Cluerio  loco  citato  intelligitur  lacus  antiquus  Baiis  vi- 
cinus  olim  existens  ,  et  hodiedum  penitus  deperditus  : 
quqd  quidem  falsum  omnino  est.  Adhaec  Tranquillus  in 
Nerone  c.  34  necis  Agrippinae  modum  ab  ipso  filio  si- 
cariis  iniunctum  sic  tradit  :  haec  biographi  auctoritas  ad 
Baulorum  situm  inservit  melius  agnoscendum;  /Itque  ita 
reconciliatiojie  simulafa ,  iucundissimis  literis  Baias 
evocavit  ad  solemnia  Quinquatrium  simul  celebranda: 
datoque  negotio  trierarchis  ,  qui  liburnicani  ,  qua  ad- 
vecta  erat ,  velut  fortuilo  concuYsu  confringerent^  pro- 
traxil  convivium.  Repetentique  Agrippina  Baulos  ,  in 
locujn  corrupti  Jiavigii,  jjiacJiinosujJi  illud  obtulit.  Agrip- 
pina  igitur  a  Baiis  Baulos  petente ,  in  ilinere  navls  dehi- 
icit.  Tacitus  vero  Annal.  lib.  XIV.  c.  5    adiungit    hanc 


(i)  Quinqualria  a  Graecis  n*ya?*iy»Ta  :  ii  ludi  fiebant  in 
Circo  in  Minervae  honorera  a  lovis  capite  prognalae.  liixta  Var- 
ronem  L.  L.  iib.  II.  hi  dies  erant  post  dieni  V.  Idus  Mart.  Al- 
tera  Qninqualria  fiebant  mense  lulio:  in  iis  eliam  gladialorum, 
et  pugilum  ludi  edebantur. 


69 
miseram  matrem  e  naufraglo  ereplam  aJ  Lucrinum  alla- 
tam  ,  ao  inde  Baulos  in  suam  pervenisse  villam.  En  ut 
narrat  citatus  auctor  :  Veriim  Aceronia  imprudens  , 
dum  se  Agrjppinam  esse ,  et  ict  suh\>eniretur  matri 
principis  ,  clamitat  ,  conlis  ,  et  remis  ,  et  quae  fors 
ohtuleral ,  navalihus  telis  conjicitur.  Agrippina  silens, 
eoque  minus  agnita  ,  umim  tamen  vulnus-  humero 
excepit.  Nando  ,  deinde  accursu  lenunculonim  ,  Lu- 
crinum  in  lacum  vecta  ,  r<illae  suae  infertur.WiC  (\\x\- 
dem  enarratione  satis  colligitur  ,  Bjulorum  viUara  Lucri- 
num  prope  fuisse  ,  ac  inde  post  Baias.  Praetereo  Syni- 
tnachi  lib.  L  ep.  I.  aliorumque  scriptorum  testimonia  , 
quae  prodil  eruditus  Scottus  pag.  120  ad  hoc  omne  com- 
probandum. 

Super  litus  quod  in  ]>raesentiarum  dlcitur  Bagola  , 
visuntur  plura  veterum  aedificiorum  rudera,  quorum  non- 
nolla  restant  nunc  sub  undis.-  ex  qua  quidem  re  conieciare 
licet ,  ohm  haec  fuisse  super  litiis,  sed  temporum  longae- 
vilas  ,  et  praesertim  huiusce  regionis  vicissitudo  loci  fa- 
ciem  verlit  ;  nam  terraemotus  assidui ,  et  vicinorurn  vul- 
cunorum  conllagrationes  loci  solum  immutarunt  ,  ut  sae- 
j)e  inniiimus.  Hinc  mirum  haud  esse  debet  ,  si  ea  nunc 
vetusta  acdiflcia  ,  quae  sunt  in  Baiano  mari  ,  olim  hoc 
Dobih'ssimum  amoenissiraumque  litus  exornarint. 

Plura  vero  admiranda  hoc  super  litore  restant  vetu-Ag''pp"i-e  u- 
slloris  aevi  monumenta  :  primum  communis  omnium  ^^-'''"'chruDr^"' 
colarum  refellenda  est  opiuio  ,  qui  vulgo  credunt,  Agrip- 
pinae  Neronis  parentis  sepulchrum  fuisse  super  Baianum 
litus  haud  procul  a  Baulis  :  si  Taciti  enim  verba  expen- 
damus,  illud  sepulchrum  posilum  sciemus,  iibi  nunc  di- 
citur  Mercato  del  Sahhalo.  Hic  vero  locus  est  super  Mi- 
seni  promontorium  ,  ubi  passim  plura  adsunt  secus  viam 
sparsa  sepulchreta  :  ac  inde  Inudatus  auctor,,  hanc  infe- 
licem  Neronis  parentem  eo  loci  tumulalam  fuisse  tradit 
lib.  XIV.  c  9  haud  procul  a  Caesaris  Dictatoris  villa  : 
Cremata  est ,  ait ,  nocte  eadem ,  convivali  lecto  ,  et 
exequiis  vilibus  :   neque  dutn  Nero  rerum  potiebatur  ^ 


70    . 

concesta ,  aut  clausa  humus.  Mox  clomesticoriim  cu- 
ra  levem  tumulum  accepit ,  viam  Miseni  propter ,  et 
villam  Caesaris  Dictatoris  ,  quae  suhiectos  sinus  edi- 
tissima  prospectat.  Coafersis  Suetonii  in  Nerone  c,  34 
textum  ante  allatura  ,   uhi   raatris  mortem   enarrat. 

Haec  omnium  mortalium  mater  infelicissima  fato  obiit 
(■  uti  creditur  )  aano  LIX.  post  Christum.  Cum  enim 
crudelis  Nero  ex  Agrippinae  parentis  praesenlia  defatlga- 
tus  esset ,  occasionem  arripit^,  quo  illatn  modo  tolieret 
e  vivis.  Hinc  non  semel  ,  sed  pluries  parenti  mortem  pa- 
ravit.  Saepius  veneno  inficiendam  excogitavit  filius:  at  fru- 
stra  ,  cum  ea  usque  praemonita  periculum  evaserit.  In- 
terea  Nero  idoneam  arripiebat  opportunitatem  ,  quo  eara 
necaret  ,  morlis  cansam  aliis  tribuens  ,  ne  existimationis 
iacturam  faceret.  Hinc  factum  ,  ut  e  libertis  quidara  Ani- 
cetus  noraine  ,  per  ea  tempora  classi  Misenensi  Praefe- 
ctus  ,  Agrippinae  matris  adversarius  ,  et  assentationibus  , 
et  blanditiis  in  principis  consuetudinem  immersus  _,  in 
matrem  dolura  commoliri  studuerit.  Apud  Baias  ad  Quin- 
quatria  festa  ("  ut  diximus  )  evocavit ;  quae  navem  con- 
scendens,  ex  Antio  Baulos  perrexit.  Hinc  illa  ad  litus  per- 
veniens  ,  aperto  navigio  extemplo  ,  ad  litus  enatavit  inco- 
lumis.  Haud  res  isthaec  felici  omine  accidit  :  hinc  Nero 
in  parentem  magis  saeviit.  Tunc  illam  benigne  excepit,  ac 
post  lautissimam  coenam  apud  Baulos  in  Hortensii  villa 
matrem  dimisit,  quae  iterum  in  nayigium  ipsum  conscen- 
dit.  Ipsa  cum  Aceronia  sermone  instiluto  ,  crudeliter  a 
sicariis  enecatur.  Haec  omnia  narrat  Tacilus  c.  8  eiusdem 
libri. 

Ad  Baulornm  tergus  est  locus,  quera  accolae  in  prae- 
sentiarum  vulgo  appellant  Mercato  del  Sahhato,  et  Ely- 
sia  (i)  i  quippe   quod  sparsa  passim  adservantur  per    lo- 


'^*'(i)  Elysiorum  etymon  Mazocbius  in  Vossii  Eiymolog,  V. 
Elichis  derivat  a  Phoenicio  Elieh ,  quod  a  fnlmine  tactum  si- 
gnificat  ;  nam  ea  loca  iuxta  aaliquoium  opinionem  vulcanicis  e- 
ruptionibus  perusta  fuere. 


nciisis; 


ca  sepiilcbreta.  Comraunis  ferme  auctorum  probabilior 
sententia  videtur  ,  hunc  locum  nempe  Circoquondaro  Ba- 
iano  aptum  fiiisse  ,  ut  prae  ceteris  autumat  Carlettus  in 
opere  quod  iuscripsit  ,  Regione  Brugiata,  Nota  CLVIII. 
et  CLIX.  ubi  diserte  probat  ,  hunc  locum  spectaculis  iu- 
servisse  ,  et  Circo  ,  ubi  ludos  a  Romanis  edi  in  more 
positum  erat.  In  hoc  creditur ,  quin  imo  ex  Tranquillo 
loco  ante  citato  probatur  ,  ab  ipso  matrem  Agrippinam 
invitatam  ad  Quinquatria  adservanda  ,  posteaque  ene-, 
catam, 

Portus  Misenensis  haud  procul  a  Baiano  est  Circo  ,  Po""»  Mi»c. 
quod  nunc  dicitur  Mare  IMorto^  quasi  locnm  dixeris  , 
qui  cum  raari  communicat  Tyrreno,  Locus  hic  quondain 
statio  G.Jissima  classi  fuit  Misenensi  ,  et  unus  e  portu- 
bus  ,  qui  Romanis  erat  in  Iialia  ad  Tyrrheni  maris  tutelam. 
Hunc  ab  Octaviauo  Augusto  redactum  meliorem  in  for- 
mam  M.  Agrippa  duce,  et  architecto  e  Strabone  lib.  V. 
Gdogr.  com()ertura  haberaus.  Heic  Plinius  Senior  Prae- 
fectus  erat  classi  iMisenensi,  cum  Vesuvius  priraura  im- 
perante  Tito  confl.agravit  :  hic  montem  exardescentem,  uC 
procul  adspexit ,  propius  accessit  ,  quo  quid  hoc  novum 
sibi  vellet,  agnoscerel.  Strabo  bb.  V.  portum  Misenen- 
sera  ,  Plinius  lunior  bb.  VI.  ep.  16  et  Tranquillus  loco 
citato  describunt.  Dionysius  Halicarn.  lib.  VII.  hunc  por- 
tum  appeilat  KxXov  ,  v.m  ^y^mo-/  ^  pulchriim  ,  et  profiui- 
dum  ,  et  Licophron  ih  Cassandra  v.  786  ubi  de  ludis 
Lampadicis  apud  Misenum  celebratis  in  Pjrthenopes  ho- 
norem  ,  hunc  euudem  porlum  dicii:  'A/Xtcyrov  a%i'ity.s^  idesE 
tranquillum  teginea  quasi  a  natura  formatum.  Hunc  ve- 
ro  portum  adhuc  apertum  fuisse  saeculo  VII.  narrant 
quidam  patrii  scriptores.  Hoc  conflrmafur  ex  eplstola  S. 
Martini  Papae  ,  qui  vocatus  ab  Imperatore  Constante  e 
Roma  venit  ad  Misenensem  portum  ,  ubi  navem  reperit, 
supra  quam  conscendit ,  et  ad  Iraperatorem  Constantlno- 
pobm   perrexit. 

Quldara  etiam  e  nostris    scriptorlbus    sunt    arbltrati 
Miseni  portura  haud  fuisse  ilkim  ,  cui  launc  nomea  Ma- 


7^ 

re  Morlo  ,   seJ  fuisse  Baiannm  sintim,    ut    autumat    P. 

Paulus  ful.  9  Antiqq.  Puteol.  et  alii  portnm  lulium,  qul 
ex  lacubus  Averno  ,  et  Lucrino  unnrn  effioieban  t  portum. 
Sed  certum  est  Iiunc  differentem  fuisse  ex  aliis  hisce  di- 
ctis.  Qain  imo  vetusti  anctores  ad  unnm  omnes  confir- 
mant ,  Misenum  suum  habuisse  portum.  Plinius  Hist.  Na- 
tur.  lib.  III.  c.  5  describens  nrbes  Campaniae  niarilimas, 
et  portus  sic  scribit :  In  ora  sunt  Cumae  Chalciden- 
sium  ,  Misenitm  ,  porlas  Baiarum  ,  lacus  Lucrinus  , 
et  Avernus  ,  dein  Putsoli.  Vx  Fiorus  lib.  I.  c.  i6  et 
Pompeius  iVlela  lib.  11.  c.  4  i<^  etiam  confirmant  ,  ubi 
de  Misenensi  portu  verba  faciunt.  Portus  igitur,  et  urbs 
Misenura  fuit  inter  Curaas,  et  Baias.  Inter  haec  locanul- 
Itis  alius  portus  existit  praeter  Miseoensem  ,  ubi  nunc 
Mare  Morto.  Mirabllis  Piscina  ,  Schola  Militum  ,  vetu- 
stae  inscriptiones ,  moaumenta  ,  sepuichra  passim  ,  et 
praesertim  pilae  prope  litus  satis  commonstrant  heic  ,  et 
noa  alio  loco  ponendum    Mlsenensem    porium. 

Extat  in  Regio  Museo  Borbonio  a^irmor  Graeco-La- 
tinum  apud  Misenum  repertnm  ,  ex  qno  evidenter  elu- 
cet ,  heic  celebrem  fnisse  portum  ,  et  classem  Misenen- 
sem  decoratam   titulo    Piae    F^indicis  Gordianae  : 

©Eai  .  MEriSTni  .  KAI  .  KAAH 

MOIPA  .  OTAAHS  .  APXHN   .  AAXON  .  EnAPXON 

MEI5HNaN  .  2T0A0N  .  E2TH2A  .  BmiON 

EKTEAaN  .  ETXHN  .  EMHN 

DEO  .  MAGNO  .  ET  .  FATO  .  BONO  .  VAL  .  VALENS 

V   .  P  .  PRAEFECTUS  .  CLASSIS   .  MISEN 

P  .  V  .  GORDIANAE  .  VOTUM  .  FECIT  . 

Tacitus  Annal.  lib.  XV.  c,  46  narrat  Neronis  tempore 
classis  Misenensis  partem  terapestate  submersim  hisce  lo- 
cis  :  hinc  scribit;  Sed  certum  ad  diemia  Campaniam 
redire  claisem  IS^ero  iusserat ,  noa  exceptis  maris  ca- 
sibus.  Ergo  gubernatores  qaamvis  saeviente  pelago  a 
Formiis  movere :  et  gravL  AfricOf  dum  promontorium 


73 
Aliseni  superare  contendunt ,  Cumams  litorihas  impa- 
cti  triremium  plerasque  ,  et  minora  navigia  passim 
amiserunt.  Hinc  crediderim  m  IVlisenensi  portu  utpole 
appulsu  difficili  identidera  naves  procellfs  effraclas  ;  hiric 
etiam  hunc  Valentem  classi  praefectum  puta  ex  naufra- 
gio  ereplum  Ne[)tuno  deo  magno  votum  solvisse  ,  lapi- 
demque  hunc  posuisse.  Horatius  Misenensis  maris  laudat 
echinos  ,  qui  ia  hac  acta  capiebantur  Saty.  lib.  II.  4 

Murice    Baiano   melior  Lucrina  peloris  ; 
Ostrea   Circeis  Miseno  qriuntur   echini. 


Super  lioc  litore  restat  adhuc  aedificium  illud,  cruod  Antfqun 

tiificit 

vulgo  dicitur  Cento  Camerelle  :  haec  rudera  fortasse  ad 
villam  Dictatoris  Caesaris  pertinuerunt.  Ea  villa  litori  im- 
minebal ;  restat  ea  super  parvum  coUem  ,  prospectatque 
sinuosura  mare ,  et  nunc  haud  procul  distat  ab  S.  An- 
nae  lemplo  in  ipso  Baulis  vico.  Ipsa  est  penitus  sub  rui- 
nis  ,  et  vix  pauca  illius  pars  nobis  pervenii.  Eandem  au- 
tem  aedificii  dirutam  partem ,  quae  manet ,  quaeque  ab 
accolis  salutatur  Cento  Camerelle ,  quasdam  cellas  vina- 
rias ,  vel  olearias  fuisse  putarim  j  mancipiorum  vero  car- 
ceres  'esse  falso  tradunt  alii.  Sunt  etiam  qui  locum  hunc 
aquis  recipiendis  inservisse  existimarunt ;  at  negant  nostra- 
tes  auctores  ,  quippe  quod  et  fabricae  huiusce  structura  , 
alque  forraa  haud  aquam  ad  continendam  potis  erat.^  Ve- 
tustum  idem  aedificium  in  praesenliarurn  sub  terra  restat^ 
et  olim  supra  coUem  mirurn  in  modum  constructum:  post 
Novi  Montis  conflagrationem  loca  isthaec  fuere  omnino 
mutata.  Hodiedum  tandem  supersunt  plura  ruinosa  cubi- 
cula  ,  quorum  pars  sublerranea  sunt  prorsus  tara  [)er- 
plexa  ostiorura  ambage ,  ut  sine  duce  ,  fixoque  funiculo 
negelur  exilus.  Guicciardinius  Mercur.  Camp.  pag.  ^44 
locum  istura  hoc  modo  describit  :  ^  pisciua  mirahili 
aliud  suhterraneum  aedificium  non  mullum  abesL  Cen- 
io  Camerelle  appellat  vulgus  :  nec  iniuria  :  adeo  si- 
quidem  implicaio  calle  j  confusisque  tramitibus  ,  huc, 
Tom.  II.  10 


m  ae- 

uui. 


4 

illucqw  ('xtendiUir  ^  ut  pro  veri  lahyrinlhi  ichnogra- 
phia  deUhdnda  ,  non  ullra  ^gjptus  ,  aut  Crela  sit 
adeiuuhi.  Stalim  iic  in  illud  capul  diiniseris^  tqt  ostiUf 
tot  calles  >,-  totque  semitae  occurrunt  ,  ut  curiositas  ip- 
sa  trepiiet  Inipficalissimam  hoc  aedificium  ,  impli- 
catissinium  Neronis  ingenium  agnoscit  auctorem. 
piscina  Mira-  A  BauJis   vtvo  Baianum  colleni  aclscendentibus  fit  ob- 

viam  Dobile  iliud  .'iedifirinm  ,  qiiod  omniuni  sermone,  et 
praecipue  ab  incolis  Piscina  Mirahilis  nuncupalur.  Ea 
quadralis  pilis  (ij  XLVIII.  est  suffulla.  Lougitudinena 
CCL.  lalitudinem  CLX.  pedes  habet,  In  quinque  porti- 
cus  seiungiiur  opere  laleritio,  el  sobda  interne  structu- 
ra.  Eara  recipiendis  aquis  e  berincnsibus  montibus  huc 
deduclis  Claudium  Iraperatorem  conslriixisse  rusticanlium 
commodo  scribit  Pontanus  de  Bello  Neapol.  Memoria 
mea  nuiltis  in  locis  inter  Baianas  ,  atqu^  Puteolanas 
Tuinas  fistulae  plumheae  mirae  crassitudinis  inventae 
Sunt :  in  quihus  Claudii  Augusti  nomen  in scriptum  e- 
rat.  f^estigia  lalerlliae  suhstructionis  in  Sarnensihus , 
JSolanis  ^  atque  Acerranis  Jinihus :  ac  tum  suhterra- 
nei  specus  :  tum  montes  piurihus  locis  perforati  o- 
stendunt  a  XL.  milliaTihus  conlinvatum  ,  et  quidem 
amplissunum  aqiiarum  ductum  ,  qui  N eapolim  primo 
(  vestigia  habes  apud  S.  Mariam  ,  vulgo  de'  Monti  <i 
Ponti  Rossi  ,  et  ia  aedibus  Principis  iVIontis  Mihtum  j 
Monte  IMiletto  ,  seu  ubi  dicitur  /  Ponti  di  Gesii  ,  e 
Maria  ,  ut  diximus  lib.  III.  )  deinde  Puteolos,  Baias^ 
Cumas   ....   derivatuTti    est. 

Sunt  qui  arbilrantur  ,  hanc  aquam  haud  a  Serino 
venisse  ,  cum  opus  hoc  Romanis  difficillimum  evadere 
potuisset.  Hinc  nonnuUi  scribunt  ,  eandem  aquam  pluvia- 
lera  esse  potuisse  ,  quae    olim    Romanis    ipsis    remedium 


(i)  Paries  huius  aedificii  est ,  adeo  durus  ,  til  ferro  adima- 
tur  oportet :  isque  a  nostratibus  nuacupatur  Stalagmitica  :  ad 
plures  usus  is  aptus  est. 


75 
veluti  polius  in  more  fuit  posita.  Ad  hoc  probandum 
Strabonis  lib.  V.  atictoritatera  aCferiint.  Alii  hanc  pisci- 
nam  existimant  h^ud  Romanae  insefvisse-  clissi  ,  sed  ab 
Hortensio  oratore  raagnificam  heic  construciam  fuisse  vil- 
lam  ,  et  in  ea  piscina  muraenas  conservasse  ,  quae  tunc 
temporis  in  pretio  eranl  i[)sis  Romanis.  Ad  hoc  proban- 
dum  Plinii  textum  Hist.  Natur.  lib.  IX.  c,  5/  afferunt  , 
qui  scribit :  Apnd  Baidos  in  paHe  Baiana  piscinam 
hahult  Horlensms  orator ,  in  qaa  micrafinam  adeo  di- 
lejcit,  nt  examinaiam  Jlevisse  credalur.  In  eadem  vil- 
la  Antonia  DrusL  muraenae  ^  quam  diligebat  ^  inaures 
addidit  :  cuius  propler  faviam  nonnullis  Baulos  videre 
concnpierunt. 

Eruditus  Winckelmannus  in  epist.  supra  Herculan. 
hoc  magnum  aedificJum  ab  Agrippa  excitalum  arbitratnr, 
quo  aquas  Misenensi  classi  illic  moranii  subministraret. 
At  quidquid  id  rei  est ,  utrum  ea  villa  ad  Hortensium  , 
aa  ad  alium  pertinuerit^  haud  certe  constat.  Piscina  i- 
sthaec  tam  magna  est ,  ut  hiud  ad  unuru  virum  tan- 
tum  perlinere  potuerit.  Quapropter  credendum  eam  Ro- 
manae  classi  potius  deservisse  ad  Misenum  immoranti  , 
et  aquam  pervenisse  ex   Serini  montibus. 

C  A  P  U  T     Ylll. 

De  Miseno  (i)  ,  eiusque  porlu  ^  de  villa  Luculli ,  de 
Militum  Schola  ,  de  Pi^cina  Dragonaria,  de  lacu  A- 
cherusio  ,  deque   J^aciae  villa. 

Hactenus   ea  loca   perlustravimus  ,    quae  quondam  si- 
num  exornabant   Puieolanum  ,  necnon   et    Baianum    cum 


(i)  Huius  montis  etymon  Marlorelliiis  Colon.  Fenic.  pagj  7 
ab  Hebraeo  derivat  ,  quod  acutum  scopuhim  significat,  quia  ion- 
ge  navigantibus  nions  hic  acutus  videtur.  Anliquissiniis  vero  tem- 
poribus  hunc  montem  conflagrasse  fama  est,    idque    videtur    ila 


Misenum. 


7^  .  . 

laciibus  ,   villis ,  atque  montibus  :   nunc  hoc  capite  vicina 

describemiis   loca, 

Primiitn  occurnt   Miseneuse  prora  ntorium  (i),  quod 

veluti    motitium   propinquorum   rex    supra    mare  adsurgit. 

tloc   inter    occidenlem   est ,    el   meridiem    Puleolani  sinus  , 

quod   nomen   a   Miseuo  JEncai:  socio  ,   et    tibicine    ips.i  in- 

ditura   est  ,  ibique   tumulato  ,    ut  ex  Mantuano    vate  ca- 

nente   constat   JEn.    VI.   v.   282 

y4t  pius  AHneas  ingenti  mole   sepulchrum. 
Iniponit,   sucique  arnia   viro  ,  remumque^  tubamnue 
Monte  sub   aerio  ,   (jui  nunc  Misenus  ab  illo 
Dicitur  f  aeternumque  tenet  per  saecula   nomen . 

Verum  iuxta  Maronis  mentem  non  heic  tumulatus  tibi- 
cen  Misenus  ,  sed  supra  aliam  promontorii  partem,  quae 
nunc   dicitur  Monte  di   Procida ,    haud    obstante  poetae 


fuisse,  cum  adliuc  nostra  aelate  vulcanicas    continere     materias  , 
guae  p^issira  super  hoc  nionte  adspiciunlur,   evincalur. 

(1)  Cl.  Scottus,' Dissertaz.  Corogr.  di  Pozz.  e  Cnma  ,  pag. 
28,  et  seqq.  solidis  argumentis  probare  nititur,  lioc  Misencnse 
promontonum  non  fuisse  illud  a  Vjrgilio  indicatum  ,  sed  esse 
proprie  intelligendum  aliud,  guod  nunc  vulgari  lingua  dicitur 
Monte  di  Procida,  pretiosis  abundans  bodiedura  vinis.  Virgilius 
liaud  aliter  inlellexit  :  describens  enlm  ^Eneae  adventum  ad  vi- 
cinam  lubera  Cumas,  et  Joca  ab  ipfo  visa,  et  Sibyllara  ,  liaec 
nonnisi  in  CnmHna  ora  extitisse  innuit.  Idem  vates  Manluanus 
totam  Miseni  tibicinis  hisloriam  narrans  ,  et  exequias  ,  omnia  e- 
venisse  super  eandem  oram  canit  ,  cura  praeserlira  ligna  apta  ad 
pyram  struendam  ex  vicina  silva  Gallinaria  fuere  collccla.  Ex  liis 
oranibus  argnmentis  idem  Scottns  clure  arguit  hoc  Miscni  pro- 
montorium  pro  monie  di  Procida  esse  intelligendum.  Nec  obsfat 
quin  Virgilius  luiic  monti  epithetnn  aevii  dederit,  cum  humilis 
sit  mons  supra  niare  :  ideni  Scottus  aeieum  exjtlicat  pro  plaiio. 
luxla  eundem  Miseni  promonlorium  etiam  significandum^  videlur 
llud,  de  quo  supra  diximus.  In  Cl.  Scotti  sententiara  descendit 
•eliaiu  lorius,  Guida  di  Pozzuoli,  pag.  168. 


77 
tettu   monte  suh   aerio  :  aliter  heic     esset    Cumana  ,    vel 

Enboica  ora  ,   qiuit;   reapse   est   prope  Cumas  ex     ea     par- 

te  ,  qiiae  hanc  resfticit  inbem.   Ita  sentit  Scottus,  Disser- 

taz.   Corograf.   di   Pozzuoli. 

lieic  aiitem  expendendnm  arbitror,  quo  in  loco  fue- ^''^' *"'"'"*' 
rit  antiqiium  opidum  Misenum.  Omnes  patrii  scriptores 
hanc  uibem  ponant  super  promoutorium,  quod  occiden- 
tem  respicit:  sed  hoc  impossibile  quidem  esse  potuit , 
cum  locus  hic  urbem  comprehendere  haud  posset  pro- 
pter  eiusdera  loci  brevitatem  ,  cum  mons  supra  mare  im- 
mineat ;  neque  heic  nisi  pauca  rudera  adhuc  supersunt  ^ 
quae  haud  ad  urbem  pertinuerunt.  Alio  igitur  loco  con- 
locanda  est  urbs  Misenura:  at  quo  in  loco  ?  non  in  ah'o  , 
uisi  siipra  ahara  montis  partem  ,  quae  ortum  respicit  , 
isque  locus  hodiedum  parum  d'stat  a  Monte  di  Proci- 
da ,  et  ubi  adhuc  dicitur  //  V^escovado  di  Miseno.  Ibi 
enim  phira  antiquitatis  rudera  adhuc  restant  ,  et  locus 
satis  amphis  ad  urbem  conlinendam  aptus  erat.  Quamvis 
enim  de  hisce  vetustis  aedificiis  nihil  sit  colligendum,  curri 
omnia  heic  temporum  iniuria  deperierint,  tamen  accola- 
rum  ea  est  traditio  ,  ut  nonnisi  in  hoc  loco  urbs  antiqua 
sit  ponenda.  Gl.  lorius  ,  Viaggio  di  Pozz.  pig.  l6l  et 
seqq.  post  ddigentissimum  examen  credit  heic  urbem  fuis- 
se.  £x  pluribus  vetustis  ruinis  ,  et  inscriptionibus  reper- 
tis  ,  quae  de  urbis  Episcopis  ficiunt,  verba  ,  arguit  Mi- 
senum  urbem  hoc  in  loco  statuendara  esse.  Praetereo  se- 
pulchretura  ,  qiiod  prope  urbem  eandem  aderat ,  quod- 
quc  ad  ipsam  pertinuit.  Haec  urbs  igitur  erat  inter  palu- 
dem  Acherusiam  ,  et  hodiernum  Castrura  Baianum,  vul- 
go   Castello   di  Baja. 

IlaeC  vero  urbs  posita  super  amoenura  promonto- 
rium  ,  et  commodum  habens  portum  ,  ut  diximus  ,  cum 
vicinis,  et  dissitis  urbibus  commercium  exercuit  opportu- 
nissimum  ;  hanc  ob  rationera  ipsa  brevi  tempore  civiuni 
frequentiara  conlinuit  ,  ibique  Romani  villas  habuere.  In 
hanc  urbem  quondatn   Coloniam  deduclam  esse  hquet  ex 


78 

mannore  reperlo  apud  Misenum,  ut  legltur   apud    Scot- 

tum   lyco  ciiato ,   pag.    14. 

Hanc  postea  sequiori  aevo ,  evulgata  Evangelii  prae- 
dicatione  undique  ,  fidem  recepisse  produnt  Ecclesiae 
Chrislianae  Fasti.  Divum  enim  Paulum  ,  quo  tempore  ia 
Italiara  advenit ,  et  Puteolos  appulit ,  ibi  liiJern  Christi 
praedicasse  constat  ;  quo  tempore  vicina  opida  ,  et  Mi- 
seoates  ipsi  Cbristianae  fidei  Religione  sunt  iinbuti.  Sac' 
culo  aulem  teriio  ,  et  quarto  ineunte  cum  magis  ethnici 
Imperatores  in  Christianos  saevirent  ,  et  praesertira  cum 
perseculio  in  Christi  fideles  imperantibiis  Diocletiano  , 
et  Maxiraiano  maxime  exarderet  ,  tunc  B.  lanuarius  Be- 
neventanus  Praesul  Puteolos  fuit  perductus  ,  ubi  Sosium 
EcclesJae  Misenatium  Diaconum  in  carcerem  inclusum 
reperit.  Hinc  omnes  ad  Vulcani  Forum  capite  plexi  fue- 
re  ,  qui  postea  ab  unaquaque  urbe  in  patrooos  ("1]  vin- 
dicati  fuere.  Inter  alios  huius  urbis  Episcoj)os  memora- 
tur  Benenatus  ,  cuius  mentionem  facit  S.  Gregorius  Dia- 
log.   lib.   II. 

Conlapso  tandem  Romanorum  imperio  ,  Misenum  , 
cunctaeque  aliae  Carapaniae  urbes  a  raaiestate  sensim  ce- 
ciderunt ,  douec  anno   DCCGXXXVIII.  Barbarorura  ma- 

(1)  Oiitn  apud  Elhnicos  mos  vigiiit  patrios  deos  sibi  in  tu- 
lelam  sehgere ,  qiii  singulas  urbfis  suh  eoriim  habebaiit  custo- 
diam  ;  hosce  Deos  Patrios  ,  et  Commimes  placuit  appellare.  Ve- 
rura  Christianorura  inlrodiicta  Religione,  ac  inanibiis  diis  ,  at- 
que  templis  eversis  ,  tunc  Sanclorum  palrocinium  inveserunt,  et 
praecipue  illorura  ,  qui  pro  Christo  vitam  amiserant  ,  quosque 
Martjres  inde  corapellarunt  ;  iique  veluli  Patroni  ,  ac  Tutelares 
habiti.  Misenales  inde  ,  el  vicinae  civiiates  eos  sibi  in  tutelara 
vindicarunt ,  qui  olim  sanguinem  effudcrunt.  Hinclegitur  in 
Act.  Bonon.  a  Mazochio  alialis  Vindic.  Repet.  pig.  l\o  Cum  u- 
naquaeque  plebe  soUicile  suos  sibi  Patronos  rapere  jestiiiarent  , 
NeapoUtani  B.  lanuarium  sibi  patronum  toUentes  a  Domino  me^ 
ruerunt  ,  et  Puteolani  S.  Pi-oculum   ....  tuleiunt  ,    et    Mise- 

nates  Sanctum  Sosium  Diaconiim tulerunt  ,    et  posuc' 

runi  in  Basilica,  etc. 


79 

nus  Italiam  ,  et  Campaniam  siraul  depopnlatae  fuere,  et 
praeserlim  Langolwrdi  eodem  lempore  hanc  nrbera  oc- 
cuparunt ,  et  tandem  penilus  eversa  fuil  a  Saracenis  an- 
no  DCCCXLV.  inxia  oinnes  anctores  ,  et  inter  alios  Ma- 
zochins   Kal.  Neapol.   pag.   846   raentionem    fucit, 

In  hoc  vero  terrarum  orbis  angulo  amoenissimo  fue-^'"*  Lueuiii. 
re  magna  aedificla  ,  et  villae  nobilissimae.  lam  ante  rae^ 
moravimus  admirandam  illam  piscinam  super  hoc  litore 
conslructam.  Lucullus  autem  prae  ceteris  loca  isthaec 
adamavit  ,  ibique  viUam  ex  tot  abis  magnificenlissimam 
possedit  ,  maximoque  sumptu  aedificatam.  In  villa  Mise- 
nensi  praeter  alia  muraenarum  vivaria  ,  piscinasque  coa- 
struxii.  Ex  Tranquillo  in  Tiberio  c.  /3  hunc  Imperato- 
rem  su[)remam  heic  obiisse  diem  consiat.  Tacitus  ean- 
dem  memorat  Annal.  4ib.  VI.  c.  5o  et  Phaedrus  de  ea 
sic  etiam    scribit.  lib.  II.   Fab.  5 

Caesar    Tiherius  ciim  petens  'NeapoUm  , 
Jn    Misenatem  villam    venisset  snam  , 
Qime  monte  summo  posita   Lncalli  manu., 
Prospectat   Siculum  ,    et  prospicit    Tuscum  mare, 

Super  hoc  etiam  Iltore  fult  etlam  villa  Gracchi,  qui 
legem  tulerat  Agrariam.  Praeter  urbis  Miseni  theatra  , 
quorum  nunc  nulla  superest  memoria  ,  fuisse  et  aliud 
constat  super  litus  classis  Misenensis  commodo  :  huiusce 
theatri  ruinae  extant  adhuc  ibi.  Super  idem  promonto- 
rium  fuit  olim  pharus  instar  Puteolanae  a  Plinio  memo- 
ratae  Hist.  Natur.  h'b.  XXXVI.  c.  12,  Veteres  quondara 
cqloniae  ex  lemporibus  remotissirais  Graiorum  usus  in 
nostris  reglonlbus  invectarunt :  quapropter  ad  navigan- 
tium  cornujodura  hanc  molem  erexerunt:  ea  fortasse  a- 
dhuc  extabat  ,  cum  Roraanl  hisce  doralnati  sunt  locis  ; 
sequiori  aevo  eversa  ,  et  inde  nuUum  superfuit  vestigium, 
Id  omne  accipimns  ex  Romanae  historiae  scriptoribus  , 
qui  hoc    memoriae  prodidere. 

lUa  vero  pars ,  quae  iacet  inter   Misenum  ,  et  raOD-MauumSchoi». 


8o 

lem  ,  quem  indlgenae  compellant  Afonte  di  Procida^  et 
alluitur  a  Mari  Mortuo  ,  bodieclnm  dicitiir  corriipte  Mi- 
liscola  ^  qui  locus  olim  Miiilum  Schola  rfapse  fuit  ,  ut 
etiam  patet  ex  reperto  lapide  a  Scolto  rccilato  jtag.  85. 
Hiiic  armatura  ,  et  schola  arraaturarum  t.sr  eadem  ,  ac 
militum  scbola  ,  ut  loquitur  Vegetius  Iib.  II.  c.  19  uu- 
de.  corrupte  MiliscoLa.  \n  hoc'  vero  loco  magna  niilitum 
pars  ,  quin  irao  Miseuensis  aderat  classis;  Rouianos  for- 
tissimas  habuisse  iu  Italia  eiusinodl  classes  ,  [irimara  in 
Raveunae  portn  ,  alteram  a])ud  Misenum  ,  constat  ex 
Tranquillo  in  Aug.  c.  49  ^^  militarihuf  copiis  /egio- 
nes  ,  et  auxilia  provincialim  distribuit :  classem  Ali- 
seni  ,  et  alteram  Ravennae  ad  lutelam  Superi^  et  \n- 
feri  maris  ,  collocavit.  Et  Tacitus  Annal.  hb.  IV.  c.  5 
Italiam  utroque  mari  duae  classes  ,  Misenum  apud  , 
et  Ravennas ,  proximumque  Qalliae  litus  roslratac 
naves  praesidehant ,  quas  Actiica  victoria  captas  Au- 
gustus  in  opidum  Foroiuliense  miserat  valido  cum 
remige.  Vegetius  lib.  IV.  c.  3l  hunc  portum  memorat. 
Videsis  Stevechiuui  in  hunc  auctorem  ,  qui  ipsum  dilu- 
cidat. 

piseina  Dra-  A   Mlscno   haud  procul   est  Pisclna  Dragonaria;  nunc 

gouana.  Q^otta  della  Traonara  appellant  accolae,  ita  dicta  quod 
tortuosura  habeat  iter  .*  huius  Suetonius  iu  Nerone  c.  3i 
raentionem  facit  hoc  modo  :  Inchoahat  Piscinam  a  Mi- 
seno  ad  Averiium  lacum  contectam  ,  porticihus  con^ 
clusam  ,  quo  quidquid  totis  Baiis  calidarum  esse.t  , 
converteretur.  Plinius  Hist.  Natur,  lib.  XIV".  c.  6  etia  m 
eandem  memorat ;  Blagis  tamen  Fossa  Neronis,  qua  m 
a  Baiano  lacu  Osliam  usque  naingahilem  inchoave- 
rat.  Haec  autem  piscina  ad  natandum  ,  non  ad  alen- 
dos  pisces  a  Nerone  comparata  videtur ,  quales  multae 
in  lautorum  domibus  fuerunt,  ut  compertum  est  ex  Tran* 
quilio   in    Nerone  c.   27. 

L»cus  A«he-  Mille  vero  passus  ad   meriJIem  ex   Misenensi   portu  , 

sive  Mari  Mortuo   extat  celebratus  olim  ille  lacus     Ache- 
rusius   nempe  ,  seu  Acherusia  palus  ,  hodiedum  Fusaro^ 


8i 
\el  lago  di  Cohtccia  ,  non  procul  a  turri  ,  qnam  dici- 
mus  Gavitam.  Ea  palus  parum  a  Cumis  distat,  ul  scri- 
bit  StraiDo  llb.  V.  Geogr.  Ex  hoc  loco  ad  ioferos  esse 
viam  ad  unum  omnes  fabulati  sunt  poetae  :  inter  alios 
Lucretius  lib.   VI.  v.   7 63 

laniia    ne   his    Orci  podus    regionibus   esse 
Credatar  poslea  :    hinc  aninias  Acheruntis    in  oras 
Diicere  forle  deos   maneis  inferne  reaniur. 

Et  Virgilius  iEneid.  VI.  v,   296 

Hlnc   via    Tartarel,  quaefert  Acherontis  ad  undas., 
Tiirhidus  hic   coeno ,    vastaque   voragine  gurges 
jEstuat  ,  atque  ornnern  Qocjto  er'uctat   ar^enain. 

In  hunc  lacum  scelestorum  animas  iochisas  veteres  ethui- 
ci  crediderunt.  H'iiasce  fabulaudi  ,  occasio  dcrivavit  ,  ut 
tradit  Strabo  lib.  V.  ex  eo  quod  calidi  ,  et  aestiiantes 
foates  heic  sint  :  accepta  apud  omnes  isthaec  fabula  fi- 
uitimis  Uicrandi  per  dolum  occasionem  praebuit,  qui  quo- 
dam  initiati  ritu  haec  loca  placalis  prius  Manibus  sum- 
ma  religione  adveiiienlibus  osteudebant  ,  tum  et  oracula 
simuhbant.  lliuc  fibulatum,  ex  hac  pabjde  cadavera  im- 
mitti  in  ulferiorem  ripam  deferenda.  Inde  etiam  nata  est 
fibula  de  Charonte  ,  qui  animas  nave  veheret  trans  Sty- 
gem  |)aludem, 

Haud  procul  ab  Acherusio  lacu  fuit  olim  villa  Va-  Vaciae  ntia. 
ciae  Romaiii  e([niii'<.  Hic  enim  nomine  P.  Servilius  Va- 
cia  Isaurious  floruit  anno  ab  V.  C.  DCLXKIV,  quo  tem-,. 
pore  Consul  fuit  cum  A[)pio  Claudio  :  isque  plura  ges- 
sit  belli  ,  ac  de  ()biribus  satfpe  gentibus  triumphavit.  Tan- 
tas  rerura  rtliquit  divitidS  ,  ut  vulgo  post  fala  Dives  fue- 
rit  appellatiis.  Viliacn  eo  loco  condidit  m.iximo  suiuptu  , 
qr.am  meniorat  Seneca  Mj.  VII.  epist.  LV.  Haec  villa 
prout  ex  ruderibus  liqaet  ,  quae  restant  ,  adeo  fuit  ma- 
gna,   ut  fiedificium   praegraode  ,  quin    imo    Castrum    po- 

Tom.  II.  II 


82 

tius  esse  videretnr.  Inter  lateritia  opera  ,  et  inter  subter- 
raneas  ruiuos  plures  statuae  ,  numismata  ,  et  Itipides  re- 
perti   fuere, 

Exiilisse  etiam  quondam  C.  Marii  villam  apud  Mi- 
senum  nos  docet  Plinius  Hisi.  Naiur.  lib.  XVII I.  c.  G 
his  verbis  :  Novissinms  villam  in  Miseuensi  posuit  C. 
Marius  septies  Consul ,  sed  perilia  caslramelandi  ,  si- 
cut  comparatus  ei  celeros  etiam  Sylla  Felix  coecos 
Juisse  diceret  Circa  ea  loca  fuisse  quoque  C.  Cornelii 
Syllae  Dictatoris  villam  ex  Appiano  d«  Bello  Civili  lib.  I. 
compertum  habemus,  eamque  haud  procul  a  Cumis  ex- 
litisse  creditur  ,  et  in  ipso  agro  Cumano.  Plutarcbus  in 
eius  vita  lieic  pediculari  morbo  ob  suas  libidines  ,  'itque 
coraessationes  putrefactum  eius  corpus  vitam  finisse  narrat. 

C  A  P  U  T     IX. 

De  Cumarum    origine  ,   maiestate ,    deque  eiusdem 
idtima  urbis  ruina  ,  alque  falo. 

Cumae.  Putcolanum  solum ,   et  Baianum     simul    cum     Mise- 

nensi  promontorio  (  sicut  supra  demonstratnm  est  ]  ple- 
nuna  celebratis  villis  ,  alque  Bomanorum  aedificiis  quon- 
dam  fuit ;  nihilque  aliud  restat  interim  ,  quam  vix  mise^ 
ra  recordatio  :  sicut  enim  diximus,  ea  loca  non  solum  a 
temporum  cclluvie ,  et  a  Barbarorum  manibus,  verum 
etiam  a  terraemotibus  pluries  ,  a  coeli  incleraentia,  et  igne 
e  terrae  visceribus  deperdita  ,  atque  foedata  fuere.  Cu- 
raanus  ager ,  ut  raox  enucleabimus  ,  idem  hcrrendum 
subiit  fatum  ,  et  celeber  evasit,  cum  a  Barbaris  prae- 
sertim  vastatus ;  et  hinc  nulla  ad  nos  pervenit  memoria. 
Haec  loca  adeo  sunt  vetusta  ;  ul  quasi  inter  fabulas  ve- 
ria  eius  historia  se  perdat.  At  quidquid  id  rei  sit  ,  du- 
ce  ipsa  historia  ,  nonnulk  de  tanta  Cumanorum  celebri- 
tate  evolvemus. 

Cumarum  fundatio  est  tam  prisca  ,  ut    post    Troia- 
num  excidium  fuerit  condita.  Graeci  enim    post    longum 


83 

defatigali  bellum  ,  et  post  longam  Troianae  iirbjs  obsidio- 
nem  (  sl  fides  Homericae  tribuenda  sit  hijdoriae  j  Ila- 
liam  aduavigarunt  ,  eoque  varias  suae  gentis  Colonias  per 
litora  passim  conveclarunt  ,  quas  et  in  JVIagna  Graecia  , 
et  iu  Puteolano  agro  ,  et  in  variis  locis  statuisse  sedem 
ex  historia  corapertum  habemus.  Velleius  Palerculus  lib. 
I.  c.  i4  LXXX.  circiter  post  eversam  Troiam  ,  et  Euse- 
bius  Chron.  lib.  II.  CXXXI.  annos  post  idem  bellum  ean- 
dem  urbem  aedificatam  asserunt. 

Praefatae  Graiorum  Coloniae  fuere  prae  ceteris  Ar- '''""•"  •^**'"" 
es  ,  /Lritreenses  ,  rjuboicae  ,  Caalcideases  ,  Atticae  ^  aediSc»au 
aliaeque.  Atticorurd  autem  Colonia  temporis  progressu 
Chalcidem  ,  JEritream  ,  Cumasque  urbes  super  Eubo- 
eam  insulam  fuudavit;  quae  quidem  Colonia  aliquod  post 
tempus  seditionibus  intestinis  foedata  ,  Iialiam  adnaviga- 
re  coacta  est  ducibus  Megasthene  ,  et  Hippocle    (ij    Cu- 


(i)  Supra  diximus  ,  hanc  urbem  fundatam  fuisse  a  Clialci- 
densibus  ,  quae  gens  ex  Euboea  profecta  ducibus  Hippocle  ,  et 
Megasthene  magna  slipalis  hominum  caterva.  Primum  iuxta  Li- 
viuin  in  Inariraen  pervenere  :  en  ut  ex  ipso  babetur  lib,  Vlir. 
c.  22  Cumani  ab  Chalcjde  Euboica  originem  trahunt,  Classe  qua 
advecti  ab  domo  fuerant ,  multwn  in  ora  maris  eius ,  quod  ac- 
cohmt  potuere.  Primo  in  insulas  jEnariam ,  et  Pithecusas  egres- 
si  ,  deinde  in  continenlem  ausi  sedes  transferre.  Ibi  niulierem 
praegnarilem  (  uti  narrant  )  et  dormienteni  super  litus  invene- 
le  ;  quo  quidem  augurio  ,  bono  captp  omiue  ,  fertilitatis  bic 
terrarum  angulus  fuit  aestimatus.  Nova  binc  ita  urbs  est  aedifi- 
eata  ,  quam  et  Cumas  dixere,  a  vocabulo  Kuptaiopiai ,  dormio  ,  ut 
Servins  adnotavit  in  /Eneid.  VI.  v.  i  vel  «■ro  t<£v  xuptarajv  ,  a 
Jluctihus.  Cjntiguuin  quippe  litus  instar  scopulosi  dorsi  mari  est 
obiectum  ;  inter  qnod  et  proxmam  insulam  jEnariam,  immanium 
fluctuum  motiis  ,  et  veniorum  impetuosissimi   flalus  fiebant. 

Ea  vero  longa  pace ,  et  fortunae  indulgentia  floruii:'  hinc 
Strabo  lib.  V.  Geogr.  snbiungit  :  riporspov  ptriv  oOv  riun);)(c!  :  ab 
initio  foitunata  fuit  urbs.  At  nescio  qui  sinistri  rerum  evenius 
sequiori  aevo  accideriut:  Campani  enim  huius  florentis  urbis 
tuvidia  capti,  eain     evertendanoi  statuerunt;  novi  kinc    cives    alio 


84  .       . 

nianis  ,  qui  hiic  transvecti*  ,  Chalcidem  ,  Cnmasque  ur- 
bes  aeclificariint.  Id  oaine  accijjinius  ex  Strabone  iib.  V. 
Geogr.  Idem  confirmat  Velleius  lib.  I.  c.  4  narratque 
huiusce  classis  cursum  columbae  volatu  fuisse  directum. 
Vrbs  aedificata  ab  Hippocle  Cumano  celebris  eva- 
sit ,  quae  ad  Graiorum  form;im  jnuro  circumvallata  ,  et 
turrlbus  fuit  septa  per  orbein  :  quod  opidum  fuil  con- 
ditum  supra  collem  ad  mare  cum  portu  opportunissimo. 
Hunc  niemprat  Pafavinus  aucto.r  lib.  XXIV.  c.  3o  hoc 
modo  :  Auctores  erant  quidem  ,  ut  protinus  imle  Cu- 
mas  duceret ,  urhemque  oppugnaret.  Id  auiem  immo- 
dice  Hannibal  cupiebat  ,  et  qui  Nectpolim  non  hahe- 
ret  ,  Cumas  saltem  marilimam  urbem  haberet.  Et  ex 
Sannazario  lib.  II.  Eleg.  9  de  Gumarum  ruinis  illacri- 
mante  accipimus. 

Et  vagus  antiquos  inlrahat   navita  portus , 
Quaerens   Daedaleae   conscia    iigna  fugae. 

Hinc  passim  aedificia  publica  ,  et  sacra  cum  viis  Grae- 
corum  instar  vario  tempore  adiecta  fuere.  Intrr  alia  ad- 
nnraeratur  prae  ceteris  Apollinis  (1]  tem[)lum,  cuiusme- 
minit   Mautuanus  vates  jEneid.   VI.    v.  9 

.     .     .     Arces ,    quibus  altus  Apollo 
Praesidet. 


sedein  deligendam  curarunt.  £ic  narrat  HalJLarnassaeus  lib.  VUI.. 
liinc  subiungit  Palerciilus  Irb.  I.  c.  i4  ffticc  gens  Neapolitano 
allecti  Cratere  ,  ibi  uibem  ^.  suamque .  transportarutit  coloviain,: 
pars  horum  civium  magno  post  intenallo  NeapoUm  condidit.  0- 
dium  in  Cumanos  anno  ab  V.  C.  CCCXXXV.  effiisum  a  Cam- 
panis  fuit  ,  ut  prodil  Livius  lib.   IV.  c.  l\b. 

(1)  Cl.  lorius,  Guida  di  Pozzuoh  ,  pag.  ii4  et  seqq.  asse- 
rit  duo  in  hac  urbe  ApoUini  templa  olim  dicata  fuisse ;  unum 
a  Graacis  excitatum  ,  et  hoc  antiquissimum  ,  quod  forlasse  idera 
ipsuoi  fuit  ,  cuius  meminit  citatus  supra    Virgilius.  Hoc  tempJum 


85 
Post  lontam  vero  tempestatem  respubllca  fuit  flo- 
rentisbima  sub  nomine  Coloniae  Cumanae  Italo-Grae- 
cae.  Hmc  tanta  agrorum  fertilitate,  et  divitiarum  copia 
aucti  fuere  cives,  ui  Etruscis  tunc  imperantibus  parere 
recusantes  cum  illis  raanus  conseruerint ,  illorumque  im- 
peium  fregerint.  Strabo  lib.  V.  Geogr.  in  longum  nar- 
rat  ,  Cumas  plures  passam  vicissitudines ,  et  praesertim 
])ieraqiie  egisse  bella  non  sobim  cum  longinquis  ,  verum 
eiiam  cum  vicinis  geutibus  ,  donec  Romani  subactis  po-  • 
pulis  ,  liauc  etiam  in  suam  redegerunt  poteslatem.  Postea 
iidem  urbis  capti  deliciis  ,  commercio  opportunissimo  , 
et  diviliis  ,  villas  ,  et  aedificia  passim  eo  in  loco  condi- 
dere. 

Livius  lib.  II.  c.  20  in  hanc  urbem  testatum  reli- 
quit ,  Tarquinium  Superbum  extreraum  Romanorum  Re- 
gem  confugisse  ,  poslquam  e  tbrono  fuit  exactus  per  Brii- 
tum  ,  ibique  vitam  egisse  privatam  ,  donec  e  vivis  exces- 
sit.  Halicarnassaeus  vero  lib.  VII.  Aristodemuro  Cuma- 
rum  tyrannum  ad  huius  urbis  dominium  ita  pervenisse 
narrat.  Quo  tempore  bellum  persaevum  inter  Etruscos , 
et  Cumanos  ortum  ,  nobilis  quidam  divesque  iuvenis  Ari- 


erat  supra  arcera  :  nunc  pauca  nidera  supersunt.  Alterum  huiii- 
sce  numinis  templum  a  Romanis  fuit  excifalum  haud  longe  ab 
arce  Cumana  :  ab  einsdem  fabricac  construclione ,  et  a  lapidi- 
Lus  Latinis  characlenbus  ab  eodem  aucloie  repertis  clare  eruiiur, 
templum  nonnisi  a  Romanis  aedificaluoi.  Inter  alia  marmora  nu- 
per  effossa   hoc  legitur  : 


■"a 


APOLLINI  .  CUMANO 
Q  .  TINEIUS  .  RUFUS 


Hoc  templura  forlasse  cohversum  in  Ecclesiara  Cathedralem  Cu- 
inanam  arbitratur  ideni  auctor.  Haec  Ecclesia  adhuc  extiibat  an- 
no  MCCVII.  quo  tempore  Anselmus  Neapolitanus  Episcoi  u;  sol- 
lemni  pompa  Marljrum  lypsana  ex  hac  urbe  in  Castrum  tran- 
siulit  Lucullanum. 


86 

srodemus  Malacus  nomine  inter  allos  fortior  fuit ,  qui 
Etruscorum  ducem  io  praelio  necavit  :  quam  ob  causara 
hostes  fugam  arripuerunt  ,  et  ita  bellum  confectum.  Cu- 
mani  inde  hunc  suae  urbi  praeficiunt.  Hic  vero  Aristo- 
demus  temporis  progressu  a  suis  civibus  fuit  necatus  , 
quippe  quod  eius  regimen  ad  extremum  severitaiis  per- 
venerat. 

Cum  vero  in  Italiam  descendit  Hannibal  ,  cunclis  in 

Poeni  ducis  potestatem  subactis  ,   Cumae  etiam  in     ipsius 

imperiQm  redactae  iam   fuissent  ,   nisi   Sempronius     Grac- 

chus  Roraanus  Consul  eaodem  liberasset   urbem.      Celebre 

per  id  temporis  festum  a  Campanis   peragebatur     quolan- 

nis  in   Silva  Hama,  quae   postea  Silva  GaHinaria,  et   nunc 

la     Paneta   di  Patria  ,   ubi    omnes     ex     urhibus    cunctis 

Campaniae  ad  festum  celebrandum  conveniebant     accolae. 

Campani   hinc  qao   Cumas  in   Hannibalis   manus     darent  , 

hanc  adstruunt  fraudem.   Curaanorum   senatum,    et    gen- 

tem  ad  festuui  invitant.     Interim    Sempronius    castra    ad 

Linternura   posuit.  lam   Campani  ad   Hamam  silvam    fre- 

queutes  convenerant  ex   composito  ,   uec  procul  aberat  Ma- 

rius  Alfius  Campanus  in  occulto^   qui   erat  Medituxticus^ 

sive  summus  magistratus  ,  qui    cuni   XIV.   milbbus     mih- 

tum  castra  habebat.  i\.t  Campani   spe  frustrati  fgerej  nam 

Cumani  Graccho  arcessito  ,   dum   nocturnum  edebatur  fe- 

stum  ,  dato  signo  ,  alios  stratos  somno  ,   alios   perpatrato 

sacro  inermes  redeuntes  obtruncat.   In  eo   tumuliu     caesa 

plus  duo  millia  cum  ipso  duce    Mario    Alfio  ,    et    capta 

fuere  sigoa  militaria  quatuor  ,   et  triginta.    Tunc     tempo- 

ris  Hannibal  castra   habebat  ad  Tifata,    qui    re     cognita  , 

cum  exercitu  Cumas  adpropinquavit  ,    eamque    urbem  ob- 

seditj  interim  Gracchus  urbem  ad     defendf  nda  m    accur- 

rit.  Livius  qui  rem  omnem  enarrat    lib.    XXIlI.     c    36 

Cumanos,  ait  ,  et    Sempronium  lam  strenue    cum    Han- 

nibale  pugnasse  ,  ut  facta  ex  portis    eruptione  ,    hosiium 

stationes  fuderint  ,  atque  fugarint.   Sic  Cumae  ab    Hanni- 

Lalis  obsidione  liberatae  fuere,  Cumanorumque  studiura, 

et  araor  in  Romanos  peregregie  demonstratus. 


.87 

Ciitoanos  insuper  habuisse  ollm.  agrum  satis  exten- 
.Sum,  et  feracem  ex  omnibna  confirmatur  vetustis  scri- 
ptoribus  ,  uli  Fataviao  historiographo  ,  et  praesertim  Ha- 
licarnassaeo  lib.  VIII.  quod  confirmat  Strabo  lib.  V.  Hu- 
iusce  rei  tot  villae  celebratae,  totque  domus  in  hisce  lo- 
cis  fidem  adhuc  ostendunt.  Baias  olim  insuper  agri  Cu- 
mani  partem  fuisse  ex  Dione  lib.  XLVlII.  n.  5o  acci- 
pimus.  A  tanta  vero  rerum,  atque  divitiarum  copia,  quae 
illi  a  natura  donatae  fuerunt  ,  urbs  cecidit  ,  postquam 
Romani  illam  occuparunt  ,  et  ad  illum  statum  fuit  reda- 
cta  ,  ut  ibi  Coloniam  deduxerint.  Hinc  ratione  affirmat 
Frontinus  lib.  de  Colon.  his  verbis  :  Cumae  muro  ducta 
Qolonia  ,  ah  Augusto  deducta.  Inde  in  Municipium  fuif 
conversa  ,  quod  aocidit  circiter  annum  CCCCXV.  Id 
confirmatur  ex  lapide  allato  a  Capacio  Hist.  Neapol.  lib. 

II.  c.    20.   Quod    evidentius    a    Livio   comprobatur    lib. 

III.  c.  lo  \tem  ut  Municipes  Oumani  essent ,  pridie 
quam  populus  Campanus  a  populo  Romano  defecisset. 
Sunt  qui  hoc  opidum  narrant  etiam  Praefecturam  eva- 
sisse  ,  idque  probant  ex  Festo.  Tantaene  olim  urbis  mi- 
sera  conditio ! 

Quo  vero  tempore  Puteoli  ,  Baiae ,  et  vicina  loca 
a  Romanis  habitata  fuere  ,  tum  Cumae  vetustate  colla- 
bentes  derelinqui  coeperunt.  Hinc  luvenalis  Satyr.  III. 
v.  2  has  describit  iam  prope  derelictas ,  quo  tempore 
praefata  loca  adamata  ,  et  in  pretio  fuerunt.  Hinc  lau- 
datus  poeta  Vmbritium  quendam  rogat ,  uti  Romam  de- 
serat  satis  frequentem  urbem  ,  et  vitiis  abundantem,  quo 
Cumas  prope  desertas  ,  et   vacuas  petat  : 

Laudo   tamen  vacuis ,  quod  sedem  Jigere  Cumis 
Destinet ,  atque  unum  cii^em   donare  Sihyllae. 

Hodiedum  de  huiusce  urbis  magnificentia  nihil.  aliud 
restat  ,  quam  passim  per  collem  ,  perque  agros  perplu- 
ra  vestigia  :  inter  quae  numeratur  Arcus  iile  vulgo  Fe- 
lix  nuncupatus.   Hoc  aedilicium  laieritio  fuit  opere,  si- 


88  ; 

cuti  apparet  ex  ruinis  ,  idqae  inserviit  ad  urbis  pomoe- 
rium  ,  uii  facna  est.  Hoc  iuisse  a  Cumanis  fortasse  con- 
ditum  vel  ad  urbem  tuendam  in  arcis  formam ,  ut  ex 
eiusdem  situ  inter  duos  coHes  videre  est ,  ne  iiostibus 
pateret  ,  si  bellum  aliquod  ingrueret  ,  vel  putiiis  muro- 
rum  ambitus  partem  fuisse   verisimile   est. 

Aliud  aedificium  quod  adsurgit  ,  Gigantis  vulgo  di- 
citur  templum  ,  quod  lovis  esse  creditur  ,  et  Gigantis 
compellaium  a  colossoli  statua  ibidem  repertn,  quae  quon- 
dam  translata  ad  hegium  Neapolitanum  praetorium  exor- 
nandum  inserviit:  nunc  eiusdem  caput  extat  in  Regio 
Museo  Borbonio.  Templum  hoc  rotundum  fiiit  ,  ut  ex 
ara  quae  restat  adhuc  videre  cuique  licet.  Adsunt  vero 
immensae  super  litore  ruderum  reliquiie  ,  ut  domorum, 
viarum  ,  atque  aeiificiorum  cum  publicorum  ,  tuai  pri- 
vatorum,  et  praecipue  in  agris  pliira  sepnlchreta  cum 
eruderatis  lapidibus.  Praetereo  Apollinis  templum  ante 
memorattim  ,  quodque  a  longinquis  ,.  exterisque  oris  ad- 
vena  ad  coiendum  veniebai.  Sannazarius  lieas  de  ipso 
templo  cecmit  iib.  II.   Eleg.    9 

Longinquis   quo  saepe   hospes  properabai    ah    oris  , 
f^isarus    tripodas  ,   Delie  magne  ,    tuos. 

9 

Anno  vero  MDCVI.  effossum  fuit  etiam  Cumis  tem- 
pUim  a  Cardinali  Aquaviva  Neapolitano  Archipraesule 
ordme  Corinthio  ,  et  marmore  stratum  ,  quod  ab  Agrip- 
pa  Augusto  dicatum  videtur.  Plures  eo  tempore  siatuae 
erutae  ,   et  Neapolim   advectae  fuere. 

Prope  Cumis  ,  vel  fortasse  ixitra  ipsos  vetustos  mu- 
rorum  ambitus  fuit  Amphi^heatrum  :  hoc  nunc  tempo- 
ris  terrarum  aggestionibus  adeo  repletum  est ,  ut  vix 
eiusdem  suprema  pars  videatur.  Miror  inierim  ipsum  a 
nonnuUis  patriae  scriptoribus  falso  Circum  auditum  Cu- 
manum  :  verum  ex  ipsius  structura  hoc  nonnisi  Atn- 
pliitheatrum  fuisse   satis   cognosoitur. 

Cumani  olim  insuper  f'iv?re  priecbri  v^sis  fictili- 
bus   elaborandis  :   nam   sicut  Pithecusanis    erdut    propia- 


qui  (  de  quibus  infra  prodibit  sermo  )  Cumani  inde  ut- 
j)ote  vicinitate  ,  commercio  ,  eodemque  populo  oriundi  , 
vasis  hisce  efficiendis  celebres  evasere.  Marlialis  lib,  iV. 
Epigr.  5o  Cumana  isthaec  laudat  vasa  : 


.    .....  Samiae  convivia   testae  , 

Hctaque   Cumana  luhrica   terra  rota. 

et  Columella  lib,  X.  v.   129  Curaanos  commendat  caules: 

Frigorihus   caules  ,  et  veri  cjmata   amittit , 
Qiiae  pariunt  veteres  cesposo    littore   Cumae. 

Antequam  alio  progrediamur,  diceBdum  restat  hanc  ur« 
bem  ullimam  sui  ruinam  ,  atque  falum  a  Barbaroruru 
mauibus  expertam.  Procopius  lib..  IV".  c.  35  narrat  hane 
urbem  a  Totila  occupatam  fuisse  ,  qui  per  id  temporis 
tota  Campania  ,  Samuio  ,  Lucania  ,  aliisque  provinciis  do- 
minaius  fueral ,  donec  Narses  lustiniani  Imperatoris  dux 
post  natum  Christum  DLIII.  in  Itahatn  advenit,  ubi  cura 
Totila  congressus  ,  illum  interfecit.  Hinc  Golhi  fato  fun- 
clo  eorum  duce  ,  et  Rege  ,  in  eiusdem  locum  Teiam  suf- 
feclum  Regem  coosalutarunt.  Narses  igitur  ,  Italia  domi- 
ta  ,  gopulis  ,  atquB  urbibus  ,  ad  Cumas  adpropinquavit  , 
quam  Aligernus  Teiae  frater  defendebat ,  quae  tnnc  for- 
tissima  habebat  moenia,  ubi  thesauros  peringentes  abscon- 
derat  Teias.  E  principio  urbe  haud  capta  ,  utpote  hosli- 
bus  resistentibus  ,  Narses  Teiae  exercitum  maxiraum,  qui 
tunc  ad  Sarnum  tendebat  flumen  ,  devicit  ,  profligavit-* 
qu«.  Sic  Cumae  a  Barbarorum  manibus  ereptae  y  toto- 
que  Gothorum  regno  extincto  ^  thesauros  plurimos  ibi- 
«lem  reperit :  ita  rursus  restituta  Itah'a  fuit  Roroanorum 
«lonainationi  ,  et  Cumae  in  libertatem  redactae.  Adest 
kpis  non  longe  a  Cumis  repevtus  pluribus  abhinc  annis  , 
a  Pratiiho  recitatus  De  Via  Appia  lib.  III.  c.  5  ex  qtio 
coQitst  ,  quendam  Nonium  Eiastum  Campaniae  praefe- 
«tum  Instiniani    fortasse   tem.'pore  Cumarum    moeaia    re- 

Tom.  IL  mj?r>  la 


90 

staurasse  ,  quae  Gotliico  in  Italia    exeunle    bello    dlcula  , 

et  eversa  fuere. 

Langobardi  vero  anno  DCCXV.  sub  Romuaklo  Jn- 
ce  urbe  sunt  potiti  :  posteaque  Saraceni  illam  igne  coH' 
crcmaruni.  ;,  postquam  ad  ullimam  redegerunt  interne- 
cionem  ,  nullasqne  nrbis  rcliqtu'as  deseruere;  landem  lem- 
pornm  colluvies  ,  et  aeris  ,  et  maris  aestuaniis  fluctns,  et 
tempestates  ,  et  terraemotus  ipsi  ultimam  sui  ruinara  , 
atque  raanum  dedere. 

Evulgalo  Chrisii  Evangelio  per  Apostolos ,  et  DI- 
scipulos  (  in  hsc  urbe  forrassis  per  ipsum  Apostoliim 
Paulum  ,  cum  Puteolos  advenit  ,  vel  atium  e  LXXU.  Di~ 
scipulis  )  j  statim  in  Fpiscopatum  urbs  fuit  evecta.  Inde 
S.  Gregorii  Magni  aevo  memoratur  Episcopus  Cumanus  : 
qui  quidem  Romanus  Pontifex  Maximus  Ecclesiae  Mise- 
nensi  eundem  adiunxit  Episcopatum.  At  temporis  prc- 
gressn  sive  urbe  senectute  conlapsa  ,  "sive  bellis  civili- 
bus ,  sl  quae  aderant ;  sive  Barbaris  potius  in  eam  sae* 
pissime  irruentibus  ,  isthaec  nnio  constans  ,  et  perma- 
nens  haud  fuit.  Hinc  utraque  Ecclesia  Cumana  ,  et  Mi- 
seuensis  in  Neapolltani  Archipraesulis  iura  transivit  ,  uti 
adnotat  Chioccarellius  De  Episcop.  Neapolit.  pag.  i53, 
Sunt  qui  scribunt  Cumanum  Episcopum  cum  Aversa- 
no  coniunctum  fuisse:  ita  sentlt  Vghellius  De  Episci 

C  A  P  U  T     X. 

Fossa  Neronis ,  Silva  Gallinaria  ,  lacus  Liternus , 
urhs  Liternum  ,  Scipionis  nobile  Sepulchrum  ,  vicus 
Feniculensis ,  via  Vicana^  campus  Leborius  p  pa- 
gus  Maranus  ,    ei  lulianus  describunlur. 

Postquam  Cumarum  originem  ,.  malestatem  ,  utque 
ia  aliorum  manus  pervenerint,  utque  taadem  post  loa- 
gam  saeculorum  longaevitatera  per  Barbaros  Ilaliam  mi- 
sere  occupante.^v  jrruerlnl,  perspeximus  ,  uunc  restat  ut 
ad  alia  descj^Ibt:::  a  loca  a    Cumis    haud    procul    acceda- 


9^ 
tnus.  Primum  sermo  erit  de  Neronls  Fossa  ,   de  qua  heic 

pauca. 

Neronis  Fossa  extendebatur  ab  Averno  usque  Cumas  j,?^«foa'i  i"o"a. 

«t  ad  Ostiam  usque\,   ul  tradunt  veteres   auctores.    Inter 

alios  Suetonius  scribit  in  Ner.  c.  3i    Fosmm  ah    Aver- 

iio    Osliani    usque  ,   ut    navihus ,   nec  tamen   mari    ire- 

iur ,   longitudinis  per    CLX.    milliaria :    laliludinis     qua 

contrariae   quinqneremey    commearent.     Quorum    ope- 

rum  perficiendorum  gra^ia  ,    quod  uhique   esset    cu^lo- 

diae    in    Italiam   deportari ,    etiam   scelere     convictos , 

nonnisi  ad  opus  damnari  praeceperal.    Tacitus    etiam 

Annal.  lib.  XV.  c.  42  de  eadem  Fossa  sic  enarrat ;  iV^cfm- 

fjue  ah  lacu   Averno     navigahilem   Fossam     usque    ad 

Ostia    Tiberina  depressuros  prowuserant  ,    squalenti  li- 

tore  5   aut   per  montes  adi'ersos  :   neque  enim   aliud  hu- 

midum    gignendis     aquis    occurrit  ,    quam     Pomptinae 

paludes  :    cetera  ahrupta  ,  aut  arentia :  ac  si  perrumpi 

possent ,    intolerandus  lahor  ^  nec   satis   causae  proxi- 

ma  Avenio    iuga  connixus    est ;    manentque    vestigia 

irritae  spei.   Quinam  autem  fuerint  huiusce    operis    ma- 

gislri  ,   explicat  idem  auctor  irritum  consilium  fuse    tri- 

<iens  ,  Magistris ,    ac    machinatoribus  Severo  ,    et     Ce- 

lere .,  quihus  ingenium  ,  et   audacia  erat ,    virihus  prin- 

cipis  illudere. 

Non  procul  a  Silva  Hama  ,   de  qua  ante    diximus  ,     'llxiL 

fuit  alia  sub  nomine  Gallinariae  ,    vulgo     la  Paneta  di 

Patria.  Huiusce  meminit  btrabo  lib.  V.  Geogr.  et  prae- 

sertim  Cicero  lib.   IX.   epist.  28  his  verbis  :    Heri    veni 

VI  Cumanum  ,  cras   ad  te  fortasse  .'  ;    .   .    etsi  Marcus 

ileparius   cum    mihi   in    Silva     Gallinaria    ohviam     re- 

nisset  ,   quaesissemque   quid  ageres  ,  dixit ,    te  in  lecto 

esse.   Varro  de  K.   R.  ]ib.  III.  sic  eam   describit :  Silva 

Gallinaria  a  gallinis    rusUcis  dicta  .,   est  in  mari  Ihu- 

Sco  ,  secundum  Italiam  ,  contra  montes    Ligustico^.  lu- 

venalis  Satyra'  Ifl.  v.    3o5  hanc  silvam  canit,  oiim  ctiam 

latfon^bus  fui&se  vexatam. 

Prope  Cumas  est  antiquus  eiusdem  portus  quondam^*'**'^^' '"" 


92 

"Liternus  lacus  ab  accolis  appellatus  ,  lago  di  Follicola^ 
et  corrupte  logo  di  Licola  ,  et  lcigo  di  Patria.  Livius 
lil).  II.  c.  TO  huius''^  lacus  mentionem  facere  videtur 
Ws  verbis  :  Poemis  contra  Fonniana  sajca  ,  et  Idier- 
ni  areryas  ,  stagnaqne  perhorrida  sitii  hibernalurus,  Ei 
"Valerius  Maximus  lib.  V.  c.  3  n.  2  Literni  paluJem  ^e- 
sertam  nominat.  Ex  historia  compertum  habemus^  hunc 
"pnrtiim  celehrem  fuisse  huius  opidi.  Cumani  enim  (  at 
pUires  produat  auctores  )  maxime  maris  opportunissimo 
commercio  addicti  fuere  :  hinc  eo  ex  tempore  lacus  hic 
p5rtu6  ad  tutam  ,  firmamque  navium  evasit  stationem. 
Augnsti  autem  aevo  M.  Agrippa  classibus  ,  et  portubus 
"i)raefectus  hunc  portuni  meliorem  redegit  in  statum,  eu- 
npoque  facto  navigabllem  reddidit,  intermissa  etiam  aquk 
in  lacum  Avernum.  At  post  tot  tantosque  divitiarum 
fumptus  ,  sequiori  aevo  ad  nihilum  fuit  hic  portus  .  re- 
dactuSj  et  lacus  iterum  emersit.  Hodiedum  ob  aquas  heic 
•stagnantes  aer  pessimus  exhalat ,  locusque  ad  fugam  ca- 
ptandam  hornines  insinual. 
VibtLitfrnum,  "^oxx  procul  ab  hoc  lacu  fuit  urbs  Liternum  (t)  su- 
per  vetustam  viam  Domitianam  ad  XXIV".  a  Sinuessa  la- 
pidem :  nunc  urbs  vetus  vulgo  Torre  di  Patria.  Haec 
antiquissima  existimatur  ,  sicuti  aliae  Campaniae  Feticis 
urbes.  Prope  opidum  fuit  Clania  palus  ,  nempe  lacus  il- 
le  palustris  ,  in  quo  Glanii  (2)  fluminis  aquae  convenie- 


(i)  Cl.  Martorellius  Theca  Ca)am.  tom,  II.  pag.  678  autu- 
mat.  lioc  Literni  etjmon  ab  Hebraeo  ,  vel  Chaldaeo  derivare  ad 
gallinas  ^  quippe  cum  haec  regio  hisce  silvestribus  abimdaret  gal- 
linis  :  unde  est  ,  ut  etiam  vicina  silva  Gallinaria  appellata  ^fue- 
rit.  Hinc  laudatus  auclor  snbiungit  ibidem  :  Imo  adhucdum  id 
senus  gallinas  venatores  capiunt  prope  Lilemum^  quarum  ibi  in- 
gens  multitudo  circumcolilant ,  ac  enutriuntur. 

(a)  Haud  parum  a  Literno  decurrit  Glanius  fluvius,  a  Grae- 
cis  rXiveJ  ,  nunc  Lagno  nuncupatus:  hic  ex  montibus  Abellae 
oritur,  iransitque  per  Acerras,  super  Aversam,  et  in  mare  Tyrrhe- 
nura  se  leviter  ex.onerat,  non  procul  ab  opido  Literno.  Fuil    o~ 


1 


^2 
blnt  :  supra  quem  locum  fuit  collis  ,  ubi  Liternain  ad- 
surgebat.  E  Livio  vero  ,  Strabone,  vSilio  ,  aliisque  liquetj, 
hanc  a  Chilcidens  bus  aedificatam  ,  qui  eodem  a  Cuniis 
urbe  Coloniam  Italo-Graecani  deduxerunt.  Ex  praefatis 
autem  scriptoribus  ,  et  praecipue  a  Livio  lib.  XXVII.  c. 
12  liquido  eruitur  ,  eandem  urbem  fuisse  Tyrrheni  uia- 
ris  litoream  ,  et  non  procul  ab  illa  castra  posuisse  Con- 
sulera  Titum  Sempronium,  cum  Vulturnum  transuieavit. 
Vrbs  posteriori  aevo  tutissima  eo  evasit  modo  ,  ut  haud 
vi  capi  posset.  Postea  Octavianus  Augustus  Coloniaru 
militarem  fecit ,  ut  scribit  Fronlinus  lib.  de  Colon.  Quin 
imo  in  Praefecturse  statum  ipsa  transiit. 

Supra  diximus  ,  hoc  opidura  prope  Clanium  fuisse 
conditum  ,  et  in  loco  palustri :  hinc  eius  aer  haud  sa- 
lubris  fuit  ,  ut  canit  OvidiuiS  Metamorph.  lib.  XV.  et  Si- 

iius  lib.  vn.  ■•  ,  ' 

Hoc  insuper  Liternura  opidum  celebre  fuit  ob    Sci-  s<^'p'OQi«  »=- 

M.  i  ...  J  T        p     1_     •  I         piilehixia. 

ricani  exuium  ,  de  quo  hcet  heic    pauca    evol- 

vere.  Cneius  Publius  Scipio    cognomento  Africanus    fuit 

unus  e  Romahis  ducibus  tam  celebratus  ,   ut  ipso  Han- 

nibale  strenuior  evaserit ,  aliosque  antiquitatis  duces  glo- 

ria  ,  et  armis  supera/^t  ,  cuique  plurimum  Roma  debue- 

rit.  Hic  Hann-balem  ,  Syphacem  Regem  ,  ipsamque  Car- 

thaginem  e  fundamentis  Romsie  urbis    aemulam    evertit. 

Hunc  Romaui  Consulem  pluries,  et  Dictatorem  crearunt; 

at  Romana  plebs    Tribunorum  opera  iili  insidias  paravit, 

quem  pecuiatu  accusarunt ,   qilod  Antiocho  Regi  pacem 

^endidisset.  In  senatum  igitur  adveniens  respondit ,  (?.yje 


lim  maioris  latiludinis,  quam  nunc  est,  et  a  Lycophrone  cele- 
tratus  V.  717.  Ap[nauu3  de  Bello  Givili  lib.  l.  Lilernum  ,  vol 
Cianiura  fluviura  fuisse  eundem  ac  Lirim  scribit;  Strabo  lib.  V. 
Liiim  ipsum  Claniuni  appellat,  Hinc  PliniuS  Hist.  Natur.  liL.  ni. 
c.  5  idem  significat;  Colonia  Minturnae  Liri  amne  di^-isa^  Gla- 
ni  appellato  :  eandem  hinc  originem  Clanium  ,  alque  Lirim  hd- 
buisse  Yidetur. 


9^        .  . 

illa  quidem  clie  annum  tam  exactum,  in  qua  cum  Ilan- 

nibale  dimicantem  superasse  ,    et  Garthaginem   Roma- 

no  Imperio    in    ditionem  dedisse.  Ita  narrat  Livius     iib. 

XXXVllf.  Quibus  dictis  ,  diinissaque  concione^    Senatu  , 

populoque  ad  tepaplunri  perrexit  ,  quo  grates    diis    ageiet 

Inde  Rooia  egressus  ,   Liternum  peliit  urb^ra,   ubi    viiam 

egit  quietam  ,  ibique  fato  fuuctus  est.  Sui  et  Sepulchrum, 

el  statuam  cum   hoc  erexerunt  lapide  :   INGRATA   .   FA- 

TRIA  .  NEC  .  OSSA  .  QVIDEM  .  MEl    .    HABES  . 

Piuiarcbus  in  eius  viia  ,  Komanos  lestatur  ,  ingrati     ani- 

mi  poenitenles  tanto  viro  ia  urbem  magnificum    cenoiha- 

pliium  publico  ex  aerario  posuisse.  Apud  Caietam  in  mar- 

nioreo  sepuichro  ,  aeneaque  urna  haec  scripla  reperiuniur. 

Dei>icto  Hannihale  ,   capta   Cjarihagine,  et  aucto 
Imperio  ,   hoc    cineres   mannore   tecta    habes. 

Cui  non   Europa ,   non    ohstitit  Africa  quondam , 
Ilesfnce   res  hominum  quam  brevis  urna  premat^ 

Seoeca  prae  celeris  ^mphatice  lib,  XIII.  epist.   86   de  Sci- 
pione  apud  Lilernum  exulante  sic  scribit ;     Vidi    villam 
structam  lapide   quadralo  ,    muro  circumdatum  s  ilvae  ; 
turres  quoque  in  propHgnaculum  villae    utrinqu  e  sub- 
rectas  :   cisternam  aedificiis  ,   ac    viridibus    subditam  , 
quae   sufficere  in   usum  vel  exercitus  posset:    halneo- 
ium   angustum  ,   ienehricosum    ex     consuetudine     anti- 
qua.  Non  videbatur  jnaioribus    nostris  \calidum  ,     nisi 
obscurum.    Magna  ergo  me  voluptas  subit  contemplan- 
tem    Scipionis  mores  ,  ac  nostr^os.  In   hoc  angulo      vil- 
lae   ille    Carlhaginis  horror ,    cui    Roma   debet ,    q  uod 
lantum  seniel    capta    est  ,    ahluebal    corpus    lahoribus 
rusticis  fessmn.  Exercebat  enim  opere  se  ,  terramque^ 
ut  mos  fuit  priscis  ,   ipse  subigehat.   Suh  hoo    iUe     te- 
cto  tam  sordido  sletii.   Valerius   Maximus  lib.  H.  c.      lo 
de  Maiest.   sic  eiiam  de  hac  S^Ipionis    scribit     villa  :    Ad 
Afrccanum  eundem  in   Linternino    vdia    se    tenentem  , 
coniplures  praedonum   duces  videnduni   eodem-    tempo' 


re  forie  conjluxerant.  Et  lib.  V.  c.  3  n.  a  Jfncanas 
superior  noii  soliim  contusam  ,  et  confractam  belL 
Punici  armis  rempublicam^  sed  pene  iam  exsangiieni]^ 
atque  morienteni  ,  Africae  dominam  reddidu  :  ciiuii 
cl  ii lisima  opera  iniariis  pen^aado  vires  ,  vlci  euni 
ignobilis ,  ac  deserlae  paludis  accolam  fecerunl;  eius- 
que  \'olunlarii  exilii  acerbiiatcm  non  tacitus  ad  inferos 
tulit ,  sepulchro  suo  inscribi  iubendo  :  Ingrata  .  pa- 
triu  .  nec  .  ossa  .  quidem  .  mea  .  hahes.  Dissentii 
tatneii  a  Strabone  klem  Valerius  Maximus  ;  non  enim  vi- 
cum  ,  seJ  opiJum  Literuuni  dicit  esse  laudatus  geogia- 
phus  lib.   V. 

lam  diximus  ex  Plularchi  auctoritate  ,  Romanos 
olim  Scipioui  nobile  Sepulchrum  [iosuisse ,  quod  haere- 
des  f^idem  conlocaraut  :  hoc  quidem  usque  ad  annam. 
MDCXVI.  (i)  haud  eftbssum  iuit  :  quo  tempore  reper- 
tum  est  extra  portam  Capenam  Romae ,  quae  nunc  sub 
S.  Sebastiani  nomine  salutatur.  In  hoc  autem  Sepulchro 
plures  lapides  anUquis  characteribus  ad  Scipionum  tami- 
liam  ,  atque  gentem  pertinentes  fuere  eo  anno  eruderati ; 
iideni  a  Cl.  Tiraboschio  afferuntur,  Storia  deila  lelteratu-j 
ra  Itahana  tom.   I.  pag.   35/  edit.  Rom.    1782. 

De  SGi[)ion's  Sepulchro^  exituque  varia  tradidere  scri- 
ptores.  Ahi  Roraae  mortuum  scribunt ,  et  ad  hoc  pro- 
bandum  monumentura  ad  portam  Capenam  eidem  ere-: 
ctum  ,  et  tres  catuas  snperlocatas  ferunt  ,  quarum  duae 
Publii ,  et  Lucii  Sciplonuni  esse  dicuntur  :  tertia  Ennii 
poelae.  Huic  sententiae  illud  Ciceronis  de  Amicit.  c.  4 
suffragari  videtur  inquiens  :  Carus  Africano  superiori 
fuit  noster  Ennius.  Et  Plinius  Hist.  Natur.  lib.  IV.  etiam 
ait :  Prior  Africanus  Q.  Ennii  statuam  Sepulchro  suo 
imponi  iussit  :  clarum  illud  nomen ,  imo  vero  spolium 


(1)  Idem  sepuichrum  iuxla  Noctium  Romanarum  scripiorem 
cruderatura  fuit  anuo  MDCCLXXX.  Confersis  quae  scribit  idera 
tooi,  I.  pag.  8  Edit.  Rom.   1804. 


96 

ex  tertia  orbis  pai^le  rtrplum  in  cinere  supremo  cum 
poelae  titulo  legi.  Literni  Imac  Africaaum  inortuum  con- 
fejat ,  ibique  tumulatum  ,  et  monumeutum  ei  factum,  ac 
statuam  supposiiam  ,  cjuam  aelale  sua  eruderatam  Livius 
se  vidisse  tesiatur. 

Linterni  iusuper  opidum  stetit  post  Scipionis    nobile 
exilium  io  florenti  quondam  statu  sub  Romanorum  ditio- 
ne  usque  ad  annum    post    naium     Christum     CCCCLV. 
Symmachus  qui  floruit  quarto    Ecclesiae    saeculo ,    Seve- 
riani  cuiusdam  meminit  lib.  VL   ep.   5  his   verbis  :     Pri- 
morem  Literninae  civitatis.  Ea  tempeslale    urbs    Sfdem 
habebat  Episcopalem.  Everso  autem  Romano   Imperio  per 
sssiduos  senatus ,  et  militum  factiones,  ac  barbaris  natio- 
iiibus  in  Roraanas  irrumpentibus  persaepe  provincias,  Liii- 
ternum  idem  miserum  subiit  fatpm  ,  quo  tempore    Van- 
dalorum  Rex  Gensericus  urbem    est    depopulatus ,    et    a 
fundamentis  illam  evertit ;  hinc  nujla    alia    prorsus    illius 
extilit  memoria  ,  quam  pauca  per    agrps    sparsa    rudera. 
Ruinas  inter  olim  sunt  qui  scribunt  repertum  ilhid  fuis- 
se  lapidis  frustum  :  INGRATA  .  PATRIA.  etc.   Hinc  fa- 
clum  est ,  ut  locus  iste  sub  Patriae  venerit  nomioe  ,  ut 
ia  praesentiarum  satutatur.   la  ruinis^   et  proprie  ubi  nunc 
pagus ,   quem  dicunt    Villanella ,    qui    prope     antiquum 
Liternum  adest  ,  plura  identidem  suot    reperta    rudera  , 
uti  numismata  ,  vasa  ,   nrnae  cinerariae  ,  sepulchra  ,     ar- 
ina,  et  lapides ,  quorum  unus   ad  Herenuiae  pertiauit  fa* 
miliam. 

Tipta  isthaec  Campaniae  pars  eliam  ex    antiquissimis 
temporibus  aere  haud  salubri  gaudere    debebat  :    totus  e- 
Tiim  hic  ager  in  palustri  loco  positus  erat ,  et    urbs    Li- 
ternum  prope  flumina  ,   et    paiudes    stagnantes     adsurgc- 
bat.  Hinc  credenduiji  haud  urbem    magni    nominis    fuis, 
se  ,  quamvis  agrum   haberet  feracissimum.  Hodiedum  haCQ 
regio  est  penilus  deserta  y  aer  graveolens    propter    aquas 
stagnantes  ,  habitatores  rari,  lugurium  nullum,  silyestfium 
animalium  ,  reptiUum  venenalorum  ,  et  luporuiM  frequea* 
tium  opporluua  sedes. 


97 
Non  lonee  a  Llterno    fult    vicus    Feniculensis  ,    quj  Vicus  Fcnicu- 

T~i    11  •      •  *  f~^  ir\'  TI  r     lcilbis  ,  ct  via 

iiixla  Pellegrinium  A[)[)ar,   t>amp.    Disc.     11.    [laragr.      14      viciua. 
Cami)aniae  Felicis  ad  oram  siius   fuit  olim  ,  ubi  nunc  di- 
citur   Vlco  di  P.antano.  Verum   ex  Valerio  IMaximo   !ib. 
V.  c.   5   locus  hic  ita   innuitur  :   T-^ici  eiun    ignobilis  ,  >f  ■ 
deserlae  paludis  accolam  fecerunl  ,    ubi  narrat  <}«  Sci- 
pionis  exilio  ,    ut  [laulo  anle  rtlalimus.   Per    hunc    qnon- 
dam  vicum  via  Domitiana    fuit  [iroducta  :     hinc     scquiori 
aevo   Vicana  est  nuncu[)ala  ^    ut  legitur  in  Ghronico  V^u!- 
turnensi.   In  Chartis  enim  VIII.  et  IX.   saeculi  in    eodem 
Chronlco  allatis  ita  legitur  :   "J^ia    puhlica    quae    dicitnr 
ficana  ,  et  pergit  ad    Cumas  ,    quae  nulla  alia  esse  [)0- 
test  ,  quam  Domitiana  via.   Videlur  autem  heic   Valeriiim 
Maximum  aliud  iunuere,  cum  dicat  ,  Sci[)ionem  Vici,  et 
non  Literni  accolam  fecisse   cives.    Vicus    memoratus 
est  idem  ac  eiusdem  Scipionis  villa  ,  quae  tcmporis    pro- 
gressu   fuit  habitata. 

Apud  viam  Campanara  ,  et  parum  dissite  ab  eo    lo-Campusi-ebo- 
00  ,  qui  a    Quarto  dicitur  ,   incipiebat  Campus  Leborius  , 
a  Graecis  Phlaegreus  appellatus  ,   ut  ex  Plini3  compertum 
haberaus  Hist.  Natur.  lib.  XVIII.    c.   ii     Quantum     au- 
teni   universas  terras     campus     Campanus    antecedit  , 
tanti^ini  ipsum    eius    pars  ,    (juae   Lehoriae    vocantur , 
fjuem    Graeci  Phlaegreum  appellanl.  Campus  hinc  Phlae- 
greus  ,  sive  Leborius  ,  Vulcanique  Forum    inter    Cumas  , 
Puteolos ,  C^puamque  fuit.    liinc    idem    Plinius    eundfm 
scribit  habere  ab  utroqne  latere  viam  Consularem  ,   qiiae 
a'  Puteolis ,  et  quae  a   Cumis     Capuam    ducit.     Vtqne 
melius  id    clarescat  ,    sciendum     Consularem    viam  ,    sive 
Campanam  extensam   fuisse  recto  tramile  ad  sex   uiiliiaiia 
a   Puteolis  ,  et  ad  septem  a  Cumis  ,  et  inde  in  duos    ra- 
mos  y   unus  a  sinislra  ad  lacum  Liiernum   [  quae  via    re- 
stat  adhuc  inlegra  eo  loci  )   ad   Cumas  [)ervenicbat,   alter 
ad  laevam   per  iocum  ,  qui  a    Quarto  dicitur,  et  snb  Gau- 
fo  monte  Puteolos  contra. 

Prope  locum  ,  qui  Quarlus  appellatur  ,  adiurgit  pa  Pag»sMa.i«ui 
gus  vulgo  Marano  IV,  a  Puteolis  lapide  viae    Carapanac 
Tom,  II.  l3 


9.3 

dlssitus.  Iliuusce  pagi  fit  mentlo  iam  a    prlinis    Ecclesiae 
saeciills.  Anlonius    Glaritus    Comnjent.     Constit.    Federlci 
ir.   paite  in.  c.   -1   pag.    i6S    mjndatuni     celefjratum     IV. 
Kal.   Decemb.  anni  XLU.   impeiii  Cotisiantini   Magni     af- 
iiivl  ,  in  qiio  memoiaiur  hic  ]>agiis  lioo   modo:    Ctipraxia 
Jilla    Donini   Gre^orii  7jendidit    Donino   Anrlreue  Prc- 
sbjtero  custodi  Eaclesiae  S.     Castiensis     de     Alaraiiu 
iniegrani  portionem  suani   de  fundo  posito  in    Angla- 
ta.  Vide  ergo  huiusce  vici  aatiquitatem.  Fama  vero   est  , 
qua  tempore  Puteoli ,  Cumae  ,  "vicinaeqiie    urbes    habita- 
lae  esse  coeperunt  ,  huoc  H^TaraQl  vicum    propinqnos     re- 
cepisse  accolas  ,  et  iam  ex  eo  tem[)ore  adsurrexisse.     Pas- 
slm  nunc  per  agros  identideai  reperta  sepulchra  ,   et    iq- 
scriptiones. 
■\ieuj  luhaaus,         ^Qxx  loDge  ab  hoc  vlcus  ah'us  adsurgit    nomine    lu- 
llaaus,  a  nostratibus   Giugliano  dlctus.  Quidam  autumant 
nomen  a  lullo  Caesare  usurpasse ,  ut  prae    ceteris    e.\isli- 
mat  Cornelius  Vitignanus  in  Genealog.    Domus    Austrla- 
cae  pag.    i5  quamvis  alii  credunt,  nomen  ab  slio     cepis- 
se.  Suut  qul  arbitrantur  ,   hunc  pagum  tam  antiqnum  es- 
se  ,   ut  post  Cumarum  eversionem  ,     accolae    alio     sedem 
coacti  quaerere  ,  eoque  paulatlra  comraigrarint.  Hodledum 
vicus  Campaniae  est  haud  Igoobilis  ,   sive  ad  commercium, 
et  domos  ornatlssimas ,   sive  rerum  omnium  abundantiam 
spectes. 

Atque  haec  de  Lilerno  satis  ,  deque  locis  circa  ur- 
bem  ,  deque  agro  Cumano,  vicinisque  locis.  Nos  hacte- 
nus  cuncti,  quae  ad  anliquitatem  pertlnent,  retulimus,  et 
praesertim  omnes  descripslmus  urbes  olim  a  Graecis^  po- 
steaque  a  Romanis  celebralas  ,  atque  habilatas  ;  tum  illa- 
rum  enucleavlmus  singnlatim  originem ,  incrementum  , 
maiestatera  ,  et  tandem  cuiusque  eversionem  ,  et  quid  ad 
nos  nunc  temporis  de  ipsis  pervenerlt  monumentis;  hoc 
omne  quam  maxlma  diximus  dlligentia.  Nunc  tantum 
restat  ,  ut  insulas  circa  Craterera  NeapoHtanum  ,  alque 
Puleolanum  sinura  describaraus. 


99 

C  A  P  U  T     XI. 

De  Inarimi  insula  ,  de  variis  eiusdem  ?iominihus,  de 
diversis  gentibiis  ,  quae  eandem  occuparuni ,  de 
monte  Epomaeo  ,  de  variis  Balneis  ,  atque  lljpo- 
caustis. 

Pilhecusa  insula  esl  in  antiquo  Cumarum  siou  ,  ab  P"heca»». 
ea  urbe  sex  milliaria  dissita  ,  a  NeapoH  XVIII.  a  Pro- 
chiia  II.  y  Vesuvium  looge  prospectat ,  et  ab  orientePu- 
teolanum  sinum  :  ab  occidente  subiectum  habet  Tyrrhe- 
num  mare.  Insulae  totius  circuitus  est  XVIII.  circiler  mil- 
liaria.  Hanc  vero  Inariraen ,  sive  Pilhecusam  olim  conti- 
nenti  unitam  ,  et  aliquo  immani  terrarum  raotu  divulsam 
teraporibus  incognitis  fama  est.  Ita  arbitratur  Sirabo  hb. 
V.  Geogr.  et  Plinius  Hist,  Natur.  lib.  III.  c.  5  ,  et  h*b. 
n.  c.  88.  Merito  poetae  quondam  a  love  bellum  gigan- 
libus  lolatum  ,  ac  de  illis  unum  Typhoeum  nomine  (i) 
in  hanc  insulam  inclusum  ,  ex  se  ignem,  flammasqueevo- 


(i)  Typhoeus  fuit  unus  e  gigantibus  ,  quem  luno  gencra- 
▼  it.  Haec  irata  quod  lupiter  Mineivatu  peperisset  ,  uianu  ter- 
rara  calcasse  ,  et  Tjphoeum  genuisse  immeiisa  proceritate  fama 
est  ,  qui  manu  orieiitotn  tangebat  ,  et  occidenlem  altera;  capi- 
te  ad  coehira  pertingebat;  ignem  ex  oculis  ,  ex  ore,  <x  fauci- 
Liis  emittebat,  cuiusque  corpus  serpenlibus  plenum  erat.  Hmc 
creditur  olim  j:um  aliis  gigantibus  bellum  diis  intulisse  ,  impo- 
silis  super  alies  monlibus,  ut  cauii  Pioperlius  lib.  U.  Eleg.     3 

Non  ego  Titanas  canerern  ,  non  Ossan  Oljmpo 
Impositum,  ut  coeli  Pelion  esset  iier. 

la  Tartara  devictos  postea  delrusos  fuisse  a  poetis  eosdeni  gl» 
ganles  narratur.  Alii  vero  lovern  sub  ipsos  impositos  «lontes  il- 
1  fS  detrusissc  canunt,  et  Typbofum  prae  ccleris  aul.icioit-m 
ial  luarirai  insula  iuclusuiu  fcrunt. 


100 

muisse  fabulali  sunt.  Hinc  Stfabo  scriblt  llb.  V.    Geogr. 

EVrsG^fiv  >ta['  6  juiJ^os ,  ort  9x31  rov  Tu^woc  07rox£laf2fa.t  tyi  vri-ja; 
Taur-o  ,  (jrp£^6,7.3voy  5i  ras'  i^Xoyjti  ocviy.i^usaiSfJ'!  ,  k31[  731  uJy-roi  : 
Atque  hinc  fahula  ,  Typhonetn  suh  hac  insula  iace- 
7'<? ,  ohversucjue  corporis  flammas  expirare,  etaf/uas. 
El  Mantuanus  vates  Jin.  IX.  v.  717 

2'zi/?i  sonitu  Prochita  alta   tremil ,  darnmrjue   cuhile 
Inarime   lovis   imperiis  imposia    Tjphoeo, 

Huic  insnlae  fliversa  indita  notnina  fuere.  Primum 
Homerus  OSuji.  Q.  v,  4o3  illam  ^-jptv  appellat.  Pithecusa 
fuit  etiani  dicia  ob  fabricas  figulinas,  ni3r65  enim  dolium, 
et  '^X^  ,  haheo  j  quippe  quod  isthaec  insula  iisdem  abuu- 
davit  mercibus.  Hinc  Plinius  Hist,  Nalur.  lib.  IH.  c.  7 
yEnaria  (  a't  j  ipsa  a  statione  naviuin  jJLneae  ,  Ho- 
mero  Inarime  dicta  ,  Graecis  Pithecusa ,  Jion  a  si- 
minrum  multitudine  [  iit  aliqui  exislimavere  )  sed  a 
fiimlinis  doliorum.  At  recenies  auctores ,  ut  Salmasius 
l^xcfcit.  Plin.  tom.  1.  c.  3,  Bocharlus  tom.  I.  lib.  HI. 
ahique  in  Pliniura  profecto  subirascunt  haec  scribentem, 
Graiaeque  forlasse  iinguae  ignarum:  nam  n[5ri/-05  simiam 
significat.  At  undenam  Pithecusanis  hoc  simiarum  nomen 
inditum  ,  explicat  Ovidius  Metamorph.  lih.  XIV.  v.  89 
versutiam  ,  et  calliditatem   scilioet  insulanis  tribuens. 

iEtiaria  eliam  uuncupata  fuit  ab  itneae  navium  sla- 
tione,  et  etiam  OiVaotx  ^  ab  oivus  ^  vinum  ,  nempe  vina- 
ria  ,  a  viui  quantitate  ,  alque  frequentia.  Fuit  quoque  sa- 
lutata  Inarime ,  quam  voceoi  usurpavit  Homerus  IXuxJ. 
K.v.  280.  Ev  v.^ip.o{s  (ijybr/i<«f/m«?/ndenotantem,  quam  vo- 


(i)  Homerus  loco  supra  citalo  sic  canit  : 

E[v  A'p<uois  ,  6"^'.  <^xa[    T^^a-^eo*  ifxixevxi   ivvxs. 

In  Aiimis  ,  ubi  habere  cubile  Tiphoeum  narrant, 

Nemo  tainen  ad<isi  es  aT>liqi.n\y    scriptorihus,  qui  Homeri    A'p'M='' 


lOt 

eain  qtiiclem  ab  A'p[  ,  ardor  ,  utpolc  insiila  rnasiniecon- 
ilagrationibus  assiduis  fult  quondam  subiecta.  Tsndein 
liodicdum  vulgo  dicitur  Ischia  fortasse  a  Gr-aeca  voce 
i.'(j-/}jfos  ^  fortis.  Mazochius  de  Eccles.  Neapol.  pag.  XXX. 
vuU  dictam  Isclam  ab  Isle  ,  qnae  vox  est  Gallica,  insu^ 
Lm  signiticans  ,  et  nomen  hoc  accepisse  scribit^  quo  leni- 
porc  Reges  x-^ndegavenscs  Neapolitanum  oblinebant  regnum. 
At  ego  ex  auctotitaieS.  Leonis  Papae  (quam  mox  afferam) 
potius  aiiiuaio  Cl.  Mazochii  opinionera  haud  recte  proce- 
dere  ,  cum  S.  Pontifex  plures  ante  annos  eam  insulam 
Isclam   appeliaverit. 

Sant  qui  scribunt  ex  antiquis  auctoribus  ,  ut  Ovi- 
dius  Metaraorph.  lib.  XIV.  v.  89  ,  Livius  lib.  VIIL  c, 
19,  Pom[)onius  Mela  iJb.  II.  c.  7  eandem  insulam  Pithe- 
cusam  simul  ,  et  jEnariam  diclayi  fuisse.  Hoc  non  alio 
modo  intelligendura  arbitrof ,  quam  quod  vetustissimo 
tempore  in  ipsa  ,  ubi  nunc  arx  adsurgit  validissima,  urbs 
jEnaria,  vel  Pithecu.s;i  faerit  ,  quae  temporis  progressu 
insulae  nomen  fecerit.  Gonsulsis  Paschaliura  ,  Isolario  del 
Regno  di  Napoli ,   pag.  4^  et  seqq. 

Primos  huius  insuiae  habitatores  iuxta  Strabonem 
lib.  V.  Geogr.  fuisse  Eritreenses ,  vel  Chalcidenses  ex 
Euboea  insula  derivatos  creditur.  Eritreenses  priraum  du- 
ce  Hippocle  ,  et  Megasthene  Cumano  Inarimen  petivere  : 
post  abquod  vero  tempus  Chalcidenses  duce  ipso  Mega- 
sthene  in  hanc  insulam  pervenere.  Sed  hae  quidera  duae 
coloniae  parura  heic  immoratae  fuere.  .•  primo  enim    orta 


fuisse  Pilhecusam  insulatn  credit.  Virgilius,  Ovidius  ,  Statius  , 
aliique  illam  Inarimen  vocarunt  ,  noa  vero  Ariraen.  At  dicet  ali- 
quis,  praefatos  poetas  ex  praepositione  Etv' ,  et  A'p[p(ots  derivas- 
se  Inariraen  ,  quod  falsurn  arbilror ,  nec  ipsos  tam  [stultos  esse 
poluisse  crediderim  ,  qui  vocem  eandem  distinguere  haud  potuis- 
sent.  lUud  vero  certunj  esl,  Homeri  A'ptp(iy  non  fuisse  aliam  , 
quam  GiUciae  locum  ,  ubl  ponit  Typhoei  giganlis  habitationem. 
Plura  si  cupis ,  Vetraniura  Jegesis  in  opere,  quod  inscripsit,  Pro- 
domo  Vesuviano  ,  c.  3  pag.  102  et  seqq. 


^ 


102 

sediiione  ,  indeque  terrarum  motibus  deterritae  eandetn 
relinquere  sunt  coactae ;  id  omae  enarral  citatus  Sirabo. 
At  quo  tempore  hae  gentes  in  insulam  penetrarint,  haud 
recte  constat ;  hoc  unum  addam  ,  iusulam  tam  antiquam 
fama  esse  ,  ut  vulcanicis  praesertim  confligrationibus  so- 
lum  fuerit  subieclum  ,  et  vetusti  scriptores  saepe  ipsius 
jQentionem   fecerinl. 

Praefatae  gentes  (  ut  diximus  j  ex  insula  receden- 
tes  ,  io  vicinam  commigrarunt  continentem  ,  ubi  Cumas 
aedificarunt  ,  ut  prodit  Patavinus  auctor  lib.  VIII.  c.  22. 
Post  id  temporis  ,  quod  accidit  plura  post  saecula  ,  in 
hauc  insulam  advenit  Syracusana  gens  duce  Hierone  an- 
no  ab  V.  C.  DXV".  uli  narrant  quidam  ,  quo  tempore 
regnavit  hic  Syracusaoorum  lyrannus  cum  Graeca  gente , 
quae  sedem  heic  fixit :  iamque  leges  ,  atque  dominium 
extendebat ,  loci  amoeuitate  inlecta ,  cum  vicini  moniis 
Epomaei  conflagrationibus  deterrita  est ;  murum  tunc 
ingentem  exstruendum  paravit  Hiero ,  quo  montis  ignem, 
flammasque  cohiberet  palantes ;  sed  Epomaeus  mons  igni- 
vomum  eructans  amnem  ,  quidquid  iUi  fuit  obviam,  ever- 
tit,  Hinc  iure  merito  coosternata  ea  nova  Colonia  sedem 
alio  figendam  ,  constitiiendamque  curavit. 

Syracusanis  successere  Neapolitani ,  qui    ad    iasulatn 
liabitandam  commigrarunt  :  at  sequiori  aevo    Romani  in 
sulam  occuparunt  ;  id  omne  traditur  e  Straboue   Hb.    V 
Augustus  vero  Caesar  per  id  temporis    spatium    Neaj)oli 
tanis  Capreas    munere    donavit.  Id    eiiam    narrat    Sueto 
nius  in  eius  vila  c.  92  hoc  raodo  :  Apud    insulam    Ca 
preas  veterrimae  ilicis  demissos  iam  ad  terram  ,  lan 
guentesque  ramos  convaluisse   adventu  suo  ,   adeo  lae- 
tatus  est ,  ut  eas  cum   republica  NeapolitanoTum  per- 
rnutaverit ,   jEnaria  data. 

Romagi  postea  loci  eiusdem  deliciis  capti ,  passim 
villas ,  casasque  aedificarunt  (  ut  credibile  est  )  quamvis 
nulia  ad  posteros  illorum  perveoerit  memoria.  In  quibus- 
dara  insulae  locis  ,  et  praecipue  in  terra  Lacci  ,  ut  ho- 
die  .^ppellant  indigenae ,  passim    sepulchra  ,    va-ja  ,     lapi- 


io3 
des  Graecls  ,  Lalinlsque  cliaracteribus  sunt  reperti  ,  qui 
sitis  (idem  testanlur  ,  quan!i  ab  ea  genle  isthaec  insuli 
fucrit  atiiliraata.  A']haec  iu  valle  S.  MontaBi  ,  et  in  pro- 
moiitorio  Montis  Vici  ea  ipsa  sepulchra ,  necnoQ  et  sta- 
tuas  ,  aliaque  vasa  ciueraria  ,  et  fictih'a  ,  veteraque  do- 
morum  rndera  reperta  fuisse  narrat  Franciscus  Sianus  j 
Storia   dell'  Isola  d'  Ischia   pag.  74  et  seqq. 

Medio  ^vo  ea  insula  ad  Graecos  pertinuit  Impera- 
tores  cum  viciuo  Neapolitano  Ducatu.  Ex  epistola  S.  Leo- 
nis  jMagni  Iib.  II.  ep.  6  ad  Carolum  Magnum  comper- 
lum  habemus  ,  Saracenos  eo  tempore  eandem  depopula- 
tas  esse.  Ingressi  siint  in  insalam  quandam  ,  quae  di- 
citur  \scla ,  non  longe  a  Neapolitana  urhe  milUaria 
XXX.  in  qua  familias ,  et  peculia  Neapoliianorum 
non  parva  invenerunt :  et  fuerunt  inibi  a  XV.  usqua 
ad  All.  Kal.  Septembris  ,  et  nunquam  ibi  Neapolita- 
ni  super  eos  exierunt.  Cumque  totam  insulam  depraC' 
dassent ,  implentes  navigia  sua  de  hominibus ,  et  eius 
necessariis  ,   reversi  sunt  post  se. 

Insula  hodiedum  est  e  ceteris  frequenlissima  ,  el  di- 
lissima ;  incolae  enim  conimercio  opportunissimo  sunt 
addicii ;  ideoque  in  vicinas ,  exterasque  gentes  vinum 
praecipue  convectant ,  aliasque  merces.  In  plures  insuper 
eadem  dividitur  pagos  ,  et  urbem  habet  Episcopalem  j 
cui  Ischiae  nomen  est  inditum  ab  ipsa  insula.  Pagus 
quem  incolae  vocitant  Casamicciola  nomen  desumpsit  a 
casa  puta  ,  Latiari  vcce  ,  et  ptuxri*  fortasse  fungum  deno- 
tare  ,  a  loco  forsitan  ,  ubi  iidem  generantur.  Pagus  alius 
est  Forio  a  <fopw ,  ferax  ,  quippe  quod  locus  iste  maxi- 
'me  fertilis  ,  ideoque  plus  celeris  habifatus.  ATins  nomi- 
ne  Lacco ,  a  \di,-nv.os  puteus ,  vel  lapis  ,  utpote  locus  pe- 
irosus  est  ,  et  sterilis  ;  alii  adsunt  in  hac  insula  vici  mi- 
noris  nominis  ,  et  momenti. 

Mons  Epomaeus ,  nunc  Monte  di  S.  Nicola  ,  al- 
tissimus  est  ,  et  adsurgit  in  insulae  medio.  la  eo  aedicu- 
la  est  D.  JSicolao  Praesuli  Myreusi  dicata :  unde  huic 
monli  noraen  faclum.  Huius  eiyraon  ab    EVcTrrtvw   Spe-, 


io4 

cto  ^  derlvalur  •,  quia  mons  altissiraus  cuai  slt  ,  quaqua- 
versus  patet.  Hic ,  ut  supra  iadicavimus  ,  qnondam  ce- 
iebris  ob  coafligratioaes  fuit  ,  et  usqnc  a  temporibus  in- 
cognitis.  Vario  tempore  ipse  aestuavit  [\),  praecipue  Lu- 
cio  Marcio  ,  et  Sextio  iulio  Coss.  exarsisse  narralur.  Ilinc 
lulius  Obsequens  de  Prodig.  sic  scribit  ;  Lucio  Marcio, 
SexUo  lulio  Coss.  J^nariae  terrae  hiatu  Jlamtna  exor- 
ta  in  coelum  emicuit.  Postmodum  rursus  conflagravit 
imperante  Antonino  Pio  ,  et  post  hoc  tempus  Diocle- 
tiano  regnante.  Alia  tandem  confl.igralio  accidit  sub  Ca. 
rolo  II.  Andegavensi  anno  MCCCI.  cum  insulae  habi- 
taiores  alio  perrexerunt.  Hodiedum  in  plano ,  seu  ad 
montis  eiusdem  radices  ,  ubi  dicitur  V  Arso  ^  quo  in  lo- 
co  ignis  olim  aestuavit ,  nulla  plantarum  semina  ,  nul- 
lasque  arbores  inserunt  indigenae  propter  loci  sterilita- 
tem.  Temporis  progressu  insula  evasit  celebris  ob  diver- 
sarum  specierura  cahdas  aquas  ^  bahieaque  ^  de  quibus 
mox   dicendum. 

Quoad  insulanorum   pertinet   mores  ,    confersis  quae 
prodit    Capacius    Hist.    Neap.    lib.    II.  c.   i5.    NonnulU 


(i)  Plinius  Hist.  Natur.  lib.  II.  c.  83  iam  oliui  hunc  raon- 
tem  conflagrasse  scribit  liis  verLis  :  Sic  et  Pilhecusas  in  Cam  • 
pano  sinu  feriint  ortas  •  mox  in  his  montem  Epopon  ,  cwn  re- 
pente  flainma  ex  eo  emicuisset  ^  compe%iri  aequatum  planitie, 
'  In  eadem  et  opidum  hausUan  profundo:  alioque  motu  terrae 
stwnum  emersisse.  Lucanus  lib.  IV.  v.  g'6  qui  poslquani  de- 
scribit  Nesidem  insulam  conttagrasse  quondam  ,  subiungit  : 

jlnlraque  leliferi  rabiem  Tjrphonis  anhelant. 

el  lib.  V.  V.   10  1 

....  Campana  fremens  ,  ceu  saxa  \.<aporat 
Conditus  Inarimes  aeterna  mole  TjpJtoeus. 

'Seneca  etiam  Thyest.  Acl.  IV.  v.    810    eundem    raemoral    Ty- 
phonem. 


'c5 
Graeci  ,  Lallniqiie  lapides  reperli  a  palriis  scriploribus  af- 
feruntur.  Iiiler  alios  Martorellius  Colon.  Fenic.  pag.  262 
hunc  afierl  muJilum,   et  ila  restilutum: 

nAKIOC  .   NTMtlOC 

MAIOC  .   nAKTAAOC 

AnEAET0EI'OI 

ANFXTHCAN  .  TOTTO 

TO  .  TOIXION  .  KAIC  .  TOT 

TPAIANOT  .  TH  .  ErilTAHEI  . 

Ldtine  sic  sonat  : 

PACIUS  .  NYMPHIUS  .  MAIUS  .  PACYLLUS 

LIBERTO.  EKCITARUNT  .   HOC   .  PROPUGNACULUM 

CAESARIS  .  TRAIANI  .  IMPERIO  . 

alius  lapis  in  S.  Restitutae  leniplo  siclegitur; 

D  .  M  . 

L  .  FAENI  .  VRSONIS 

THUR  .  CONIUGI  .  BENEMERENTI 

TYCHE  .  LIBERTA  .  FECIT  . 

In  hanc  aulem    insulaoi     quo    tempore   D.    Resliiu" 
tae   (i)   Virginis  ,   et  Martyris  corpus  ex   Africa  heic  ap- 


(1)  Haec  Diva ,  proul  narranl  Ecclesiaslici  Annales  ,  Vale- 
riano  iniperanle  in  Atrica  marlyrium  subiit.  Ponizaiii  eiiim  na- 
ta  ,  et  ad  Carthaginem  delata  ,  ah  accusatoribus  exagitaia  cst  a- 
piid  Proculum  ,  quod  Chrisliana  cssel  ;  hinc  variis  fuit  csposila 
cruciatibus  ,  et  primum  equulco  suspensa.  Tum  "praercctus  (  in- 
vicla  quod  conslanter  omnia  ferret  )  aliis  suppticiis  catxfrm  di- 
Janiavii.  Iiide  Diva  in  navigium  immissa,  accensoque  'gne  ,  pau- 
lo  post  raariyrii  corona  ad  coelum  evolavii.  Navicul..'  tuic  sine 
yclo  ,  8c  ramige  ,  in  Pithecusam  appulit  insulam  ,  ubi  qiuediiui 
mulier  Lucina  nonnne  ,  ad  locum  qui  dicilur  ad  Ilipas  ,  aiwCS- 
sitis  sliis  ,  eidem  iusta  persolvit ,  ot  corpus  in  suo  sppelivit  jirae- 
dio.  Cousiantino  vero  Magno  itiip«rante  ,  redditaque  EccIosir:c 
Tom.ll.  14 


io6 

puiit  ,  iana  Chrisii  fiJem    praedicatam    compertum     babe- 
mus.   Cbrisdaui  eoiia  illud  excipi«utes  ,    sepulchrum    pa- 
ratunt,   et  Ecclesiam  snb  eiusdem   nomine  dicaruat. 

Anlequam    niauum  de   tabula  ,   bieviter  de  aauis    di- 
i-endum  ,  babieis  ,  atque  eiusdem  sudaioriis.   In  ea     insu- 
la   pluies   prottcto  adsunt  bahieae,    plures     foutes    mine- 
rales  aquas  varias  continentes  ,   plura  tandem  hypocausta^ 
sive  sudatoria,  de  quibus  en   heic    pauca  ,     et     praecipuu 
niemorabimus.  Primuui  occurnt  CyLhi»rae  balueuui,  quod 
iudigenae  viilgo  diciint  :   Bagno    dl    Citara  ,    qua     part  e 
iusnli    ad   occidenienj    vergit  ,    in    loco   quem     insnlaoi   an- 
pellaut   Pielra   Rossa.   Bdloeum  Ferri:  Bagno    de\  Ferro^ 
«^uod  est  piope  Parvi  Gurgilis  balneum  ,  et  vicura  qucm 
dicunt  Casa  Micciola  ,  ex  quo  scaturiginem  H9M?et  aqnn 
illa   satis  nola  sub  nomine :    acqua    di    Giirgitel/o.   A(i- 
haec  sunt  aUa  balnea  ,   ut    de   pluribus    abis    sileam  ,     nt 
S.  Resiitntae  ,  fe.  Montani ,  Castilionis,  vulgc  :  Castig/io- 
ne  ,   Auriferum  ;   Bagno    deW  Oro ,   Argenteum  ,    Plagae 
Romanae    Sunl   et  etiam   fontes  ,   nt   fons  Nitroli  ;    Fon- 
te  di  Nitroli  ,   quem  incolae  a|ipeliant :  Neutr:uoli.  Huuc 
insulani  fonteui    ad  poium  adhibent  ,     utilemque    mukls 
corporum  morbis  experiunlur  ,    et  est  in  vico  ,    cui     no- 
nien  Barano.    Adest  et  aUus  fons  Retis  ,    quem  vocant  : 
Fonte   di  Rete  ,  prope  balQeolum  inter  pagos  Gasainic' 


pace  ,  BasiUca  in  eius  nomine  dicata  fiut,   ubi   Upsaaa  fiiere  de- 
posila.   Eiusdem  fesluin  iucidit  XVI.  Kal.  Junias. 

lam  di:^imus  eandem  ad  Ripas  sepuham  :  ad  hanc  vocem 
C).  Mazochius  tom.  II.  Kah  Neapoh  pag.  353  :  sic  adnotavit  : 
Ripa  non  tantum  de  amnibiis ,  sed  et  de  mari  usuipalu7\  Plinius 
lib,  IX ^  c.  i5.  de  mari  Pontico  :  Thjnni  dextra  ripa  intrant^ 
laeva  exeunt.  De  etjrmo  si  quaeras  ,  possis  ad  orientem  recur- 
rere  :  nam  Arahice  litus  signjicat.  Sed  et  ae\>o  posteriori  Ripa 
eo  significaiu  usurpabatur ,  et  Riparia ,  et  Italiu  la  Riviera  di 
Genova.  Postremo  hinc  factum ,  ut  eisdem  scriptoribus  Arripa- 
gium.  sive  Portorium  ,  et  adripar&  sit  appeltere  ;  unde  est  Ita,-, 
lis  arn\'are. 


107 
ciola  ,  et  Lncco.  Praefatos  foi>les  ,  et  halnea  Capacins 
Hist.  Neapol.  lib.  II.  c.  i5.  ari  XXX.  et  aiuplius  emi- 
rnerat  ,  narratque  quendam  lulium  lasolinum  cclehrem 
iliedicum  ,  et  chirurgiae  peritum  eosdem  invenisse  ,  et 
restaurasse.  Hypocausta  landem ,  sive  Siidatoria  praeci- 
pua  sunl ,  Domus  Cumana  :  Stufe  a  Casa  Ctnnana  , 
seu  Cacciotio  /  sadatoria  Colti  ;  Slufe  del  Cotto  ,  S. 
Angeii  ,  Barani  ,  aliaque  nonnulla  ,  quae  praetenre  fas 
est.  Hanc  insulam  plures  continere  fodinas  canit  Euche- 
rius  de  Quintiis  lib,  I.  v,   108   de  Inarimi  : 

Haec  eadem  argenti  rivis ,    aurique  redundat 
Plurimw.  Chalcanthonfovel  haec:  Ma^neta^  Pyriten, 
Qadmiamque,  Ochramque  cacis,  et  sulphura  nutrit , 
Et  glebam   Armeniam  :  nitrum  per  saxa,  salesqne 
Exhibet:   et  Cyprii  passim  fluit  aere   metalli: 
Et  ferri  uberior  venis ,  et  alumine  manat. 

Non  procul  ab  Inarimi  ,  et  a  Prochylae  monte  haud 
longe  adiacet  parvus  scopulus ,  quera  indigenae  appel- 
iant  Isoletta  di  S.  Martino  ,  quae  olim  ad  Ecclesiam 
pertiouit  Neapolitanam.  A  Turri  vero  ,  quae  dicitur  Fu. 
mo  j  ahus  iacet  scopulus  ,  quem  vocitant  Vivarium,  vul- 
go  Ki\>ara  ,  qui  duobus  abhinc  saeculis  sterilis  omnino 
crat ;  Quac  agricultura  maxime  viget,  et  phasianis  abundat. 

C  A  P  U  T     Xll. 

De  insulis  Prochyta  ,  Neside  ,    et   Capreis. 

Insula  Prochyta  ab  Inarimi  distat  H.  milliaria  ,  el  ?"«!>>'« 
a  NeapoH  XVI.  Strabo  lib.  V.  Geogr.  hanc  ollm  arbi- 
tratur  ,  Pithecusae  fuisse  coUigaiam  ,  et  ia  qiiadam  ce- 
Ifchri  Epomaei  montis  conflagralione  spparatam  vthempn- 
ti  terraemotu.  Hinc  scribit  :  Tou  jws»)  cyv  Mkjyiv&u  ■K^of.v.ra.i. 
vT(i«e*  ifi  rTpoxurn  riiSfTiHouaaJy  l'  kriK^  '«wetjffxijptx  :  JJgst  ;  Anle 
Misenum  Prochyla  iacet    insula ,    pars    a    Vithecusis 


io8 

divulsa.  Iclqiie  Plinius    Hlst.  Natur.    lib.  II.  c.   88  liisce 
coDtirmat    verbis  :   Sic  et  Pithecusas    in  Qampano    sinu 
fc.runt  ortas.   Mox   in  his    monteni   Epopon  ,     cum  re- 
pente  flamnia  ecc  eo   emicuisset ,   campestri   aerfuatam 
planitle.  In   eadeni  et    opiduni  hauslum  profundo  :    a- 
Lio    molu  terrae   stagnum   emerisse  :    et    alio  ,     provo- 
lutis   montibus  insulam  extitisse  Prochjten.    Mantuani^ 
qiioque  vates  hoc  innuere  videlur  i£neid.  IX.  v.  /li- 

j\i''scent  se  maria  ,   et  nigrqe  attolluniur  arenae : 
Tuni    s(.niiu   ulta    tremit  ,   dniumqne  cubile 
hiarime ,    lovis   imperiis   imposta   Typhoeo. 

Supra  quos  versus  Servius  sic  comraenlat  :  Inarimes 
mons  fuit  f/ui  terraemotu  diffusus  alteram  insulatit 
fecit ,  quae  Prochj-ta  ab  ejfusione  dicta  est  npsxya  . 
Ea  insDpcr  appellaia  fuit  Procyma  ,  quasi  prima  Cyme , 
seu  (^umae  a  Miuioacm  ,  dormio.  Staiius  sic  eliaai  de 
eadem  canit  insula   Sdv.    lib.  II.  c.  2.   v.  jS. 

Haec  videt   Inarimen  :  illi  l^rochfia  asptra  parel, 
Ei  luvenalis  Saiyra  III.  v.   5. 

E^o   Prochjtam  propono   Subnrrae  : 
\am  cuid  tam  misernm,  tam  so/um  vidimus,  ut  non 
Deterius   credas   horrere   incendia ,    lapsus 
Tectorum  assiduos  ,    ac    mille  pericula  saevae. 
yrbis. 

Eam  insuper  insulam  vulcanicas  eructasse  materias  crc- 
dibile  est  ,  quum  vicina  Pithecusa  idem  effecit.  Restani 
adhuc  super  ipsam  a  terapore  prope  immemorabili  eru- 
ctaiae  materiae.  Re  sane  vera  Silius  Hb.  XII.  v.  147. 
Mimantera  gigantem  sub  hac  insula  inclusum  caml.  Ex 
his  clare  arguitur  ,  insulara  valcanum  quondam  fuisse. 
Primos  huius  insulae  habilalores  Euboieps  fuisse  puj 


tatnr  ,  qui  assIJiiis  terranim  motibns  ,  el  ronflAgraiioni- 
biis  Pithecusas  ,  Prochytamque  tleseruere.  INeapolim  hinc 
habitjuiflam  commigrarunt.  Propertius  id  innuere  vitleti.r 
Eleg.  lih.  II.  2  qiiamvis  eruditus  Scottus  ,  Disserlaz.  Co- 
rograf.  di  Miseno  ,  parte  1.  eusdtm  post  horrendam  E- 
pom^ti  monlis  erurtationem  immoratos  asserit;  qnin  imo 
fx  eo  tempore  Pitherusanos  omnes  ad  Prochytam  habi- 
taridam  iransisse  credit.  Idem  autumat  hanc  insulam  ^rius 
vocatau»  fni«ise  Pilhecu^as,  idque  confirmat  ex  Livii  le- 
xfiJ  bb  XXIV,  qiii  sic  scribit  .•  Cumani  oh  ChaJcide 
Eub'^ica  nrioineni  trahunt.  Classe  qua  advecti  ah  do~ 
mo  fuerant ,  multum  in  ora  maris  eins^  qnod  adcO' 
Innt ,  potuere.  Primo  in  insulas  ^nariam .,  et  Pi- 
thecusas  egressi  etcP^ah  Pithecusarum  nomine  nullam 
aliara  insuh.m  in  vicina  continenti  inteiligit  ,  quam  Pro- 
chyiam  ,  sub  quo  nomine  prius  fuerat  vocaia.  Temporis 
progressu   Inarime  fuit  etiam   Pithecusa  vocata. 

Insiil.i  postea  a  Romanis  fuit  occupata  ;  vinis  opti- 
mis.,  fructibus  exquisitis  ,  opportunoque  ultro  citroque 
commercio  cum  vicinis  gentibus  nobilis  evasit.  Eversa  Ro- 
manorum  forluna  ,  Barbari  identidem  Italiam  vastantes, 
hac  insula  potiti  eo  usque  ,  donec  ia  aliorura  pervenic 
manas.  Ea  iosuper  Medio  jEvo  ad  Neapolitanos  pertinuit 
Duces  ,  qui  heic  villam  ,  et  aedem  ad  rusticandum  ha- 
buerunt.  IIoc  confirmatur  ex  eo,  quod  narrat  Principum 
Longobardornm  historia.  Marinus  enim  loaunis  NeapoK- 
tanorum  Ducis  filius  cum  Prochytam  venisset  aestivo 
tempore  ,  et  prope  litus  esset ,  ut  in  aqua  se  immerge- 
ret  ,  exemplo  fluctibus  fuit  absorptus  ,  et  enecatus  noa 
sioe  civium  NeapoHianorum  lacrimis. 

luvat  interim  beic  loci  Guicciardinii  auctoritatera  de 
Prochyiae  debciis  appingere  Merc.  Camp.  pag.  2S1  Pro- 
chytam  insnlam  ....  ndeat  hospes.  JVon  irfyulam , 
sed  medio  in  pelago  exlructuni  viridarium  illam  di- 
cet  f  ubi  ex  editiori  loco ,  illius  amoenilatam ,  et 
cnlturae  elegantiam  observaverit.  In  amhitu  ad  /^I, 
31,  P.   extenditur  :  iucundissimis  recessibus  ,   ac  pro  - 


170 

viontoriis  ,  nunc  in  mare  protensa  ^  nunc  in  seipsam 
lecurva.  Omnigeni  in  ea  fructus ,  et  qui  non  a  sa- 
pore  ,  aut  a  magnitudine  tantum  ,  sed  quod  praeco- 
ces  sint ,  commendati.  V^is  verho  dicam  ?  Ea  est 
Vrochrtae  facies  ,  ut  fabulosos  Eljsios  unice  eludat, 
et  cui  lioc  tantum  sinistri  obvenerit  ,  quod  in  Tir- 
rheni ,  von  in  Graecanico  locata  sit  mari.  F amam 
tamen  ,  rpiam  ob  situs  amoenitatem  ,  et  coeli  clemen- 
iiam  ,  cum  Graecanicis  insulis  potuisset  hahere  com- 
jnunem,  Hodiedura  opportunum  maris  commercium  ci- 
ves  divites  reddit ,  et  insula  abuodat  rebus  omnibus.  A- 
ves  aerem  dulcisono  permulcent  conceuiu  :  hinc  est  ut 
JNeapolitani  Reges  super  hanc  insulam  villam  sampfuosis- 
simam  ad  rusticandum  habeant ,  ftl  praeserlim  phasianis 
silvam  abundantem.  Ea  ad  Neapolim  spectat  hodiedtitu 
quoad  Episcopalem  iurisdictionem.  Circuitns  est  ad  Vll. 
circiter  milliaria  ;  duos  habet  portus,  ad  oricHtem  unum, 
ad  occidentem  alterum  ;  hique  navibus  ooerariis  semper 
pleni ,  et  urbem  tandem  habet  satis  frequentem  cum  p.ago. 
NeiU  in«u.  Nesis  in  praesentiarum  Nisida  ,    est  parva  iosula    a 

Graecis  Ninorts,  insula  per  excelleniiam  compellata.  Eius- 
dem  fignra  rotunda  est ,  adiacetque  e  Bjlaeorum  regio- 
oe  ,  i  JBagnuoli.  Hanc  quoque  terraemotu  quondam  di- 
vulsam  existiraatur,  quam  couflagiasse  quoque  canit  Lu- 
canus  hb.  VI.   v.  91. 

Tali  spiramine   Nesis 

Emittit  Stjgium  nebulosis  aera  saxis  , 
Antraque    letiftri  rabieni    Tjphonis  anhelant, 

Et  Statius  Silv.  lib.  U.  c.  2.  v.  78  heic  aerem  haud  sa- 
lubrem  esse  canit : 

fnde  malignum 

Aera  refpiral  pelago  circamflua  Nesis. 

SaDnazariufi  Ecloga  II,  v.  33  laudat  maris  auius  echinos: 


1 1 1 
Quos  nee-  vere  novo  foliis   lentiscus  amaris 
InJicitfUut  vacuae  tenuant  dispendia  lunae. 

NympLani   facit  eaiulem  iasiilata  ecloga  IV.   v.  4^. 

Te  quofjue  fonnosae  captum  Nesidis  aniore  , 
Pausdjpe  ,  irato    compellat  ab   aequore   quaestu, 

el  in  Arcadia  ecloga  XII.  iia  ipsam  describil : 

Ditnmi  Nesida    mia^  cosi  non   sentano 
Le  rive   tiie  gianimai  crucciata  Dorida  , 

Non  ti  vidd'  io  poc  anzi  erhosa  ,    e  JLorida , 
Ahitata  da  lupi ,  e  da  cunicoli. 

Plioius  Hist.  Natur.  libi  XIX.  c,   8   eiusdem  insulae  lau- 
dal  asparagos  :  Nam   quod  in  Neside   Campanlae  irisu- 
la    nascitur ,   longe   optimum     €xistit7tatur.    Hodiedum, 
aer  muUo  insalubrior  est^    quam    olim    propter    Aoiani 
lacus  propinquitalera. 

Supra  eandem  insulam  Lucium  Lucullum  villam  ha^ 
buisse  proditur  :  nam  ibi  nonnulla  fabricae  restant  adhuc 
vestigia.  Hinc  Cicero  de  Luculli  tradit  villa  ,  et  de  Bru- 
to  sic  scribit  :  Philipp.  X.  c.  4.  At  hunc  ipsis  ludorum 
diebus  videham  in  insula  clarissimi  adolescentis  Luculli 
propinqui  sui.  Ei  ad  Atticum  lib.  XVI.  ep.  3.  JEgo  con- 
scendens  a  Pompeiano  tribus  actuariolis  ,  decem  scalmis. 
Brutus  erat  in  Neside  ,  etiam    nunc  Neapoli   Cassius. 

Nunc  vero  lemporis  haec  ipsamet  deserta ,  el  steri- 
lis  prope  est ,  el  inhabitala  ,  et  dici  potest  cum  Vircilio 
j£u.  II. 

.  .  .  Statio  tutissima  nautis  ^ 

quippe  quod  Graecorum  ,  aliarumque  gentium  Onerariae 
naves  ex  iEgaeo  mari  provenientes  ,  multum  temporis 
heic  Quarantenae ,  ut  dicitur ,  inisumunt  causa.  Iq  Nesi^ 


I  I  2 

ciis  \er6  vertlee  est  arx  in  lurris  formam  effiria  y  el  »u- 
pra  portum  ,  qua  ad  iusulam  descendunt  navigatores  le- 
gitur   hoc  distyoliOD  : 

Navita   siste    ratem  ,   timonem    hic  velaque  fige  , 
Meta   laborum  haec  est ,    laeta  quies  ariimo. 

'  Non    procdl   ab  insula   adsurgil  parvus  admndum  sco- 

pulus  vulgo  Copino  ,  vel  Chioppino ,  qiiasi  a  caupona  di- 
ccres  ,  locus  olim  coraessationibus  destinatus.  Hic  etiam 
dicilur  lo  Sporgatoio  :  scopulnm  hnnc  longitndioe  ,  qua 
Nesidem  versus  extenditur  ,  ferro  fuisse  terebratura  con- 
spicitur  ;  et  repraesentat ,  uti  scribit  Sebastianus  Bartokis, 
Thertuolug.  Aragon.  part.  II.  pag.  82  formam  longitudi- 
nis  passuum  L.  latitudtnis  trium  ,  projnnditatis  duorum  , 
cui  ab  uno  ,  alteroque  extremo  expeditus  est  pelago  adi' 
tus  ,  et  ex  uno  ,  alteroque  latere  per  excisa  joromina  lu- 
mini  ingressus  :  parva  carina  hinc  inde  subvehi  quisque  po- 
test.  Hunc  locum  credit  ipse  fuisse  quondam  unum  e 
Lucullanis  vivariis  ad  muraenas  alendas. 

Sub  eiusdem  maris  iindis  ,  qna  parte  ab  extrema 
promontorii  Pausilypi  ad  Nesidem  insidam  pergitur  ,  re- 
stant  perjdara  vetustae  fabricae  rudera  ,  quae  Sebastianus 
Paulus  Antiqq.  Puieol.  aquaeductus  pariem  fuisse  autu- 
niat  ,  qui  aquam  in  Nesidom  insulam  ad  Luculli  villara 
ferebat  :  isque  aquaeductus  ex  ea  Pausilyj^i  [larle  venie- 
bat  ,  ubi  nunc  dicitur  Coroglio  ,  quo  \oco  pars  eliam 
adhuc  restat.  A^erum  enimvero  Bartolus  loco  ante  citato 
ingenies  hasce  pilas  sub  uudis  glisccntes  ,  n)agni  alicuins 
quondam  leotali  operis  fundamenta  fuisse  fxsistirnat.  Sed 
tx  f.ibiicae  strnctura  pilae  potius  esse  videntur^  quo  lo- 
co   parvus   aderat  portus. 

iii»«UGapieat.  Insula   Caj)reae  hodiedum   Capri  ,*  e   Neapolis  regione 

XVII.  millin  passuum  est  ,  ct  in  extremitate  iacet  «iiius 
Neapolilani  :  distat  a  Minervae  promontorio,  vulgo  Sitret- 
to  della  Campanella  lll.  milliaria  ,  et  a  Surrento  Vllf.  iu- 
x]a  Piinium  Hist.  Natur.    lib.  lil.  c.  7,    sic  iradeatcm   '. 


ii3 

Mox  a  Surrento  VIII.  millibus  passuum  distantes  , 
Tiberii  principis  arce  nobiles  Capreae ,  circuitu  XI. 
M.  Pass.  Eius  longitudo  est  ad  V.  milliaria  ,  et  latitudo 
ad  II.  Olim  Apenninis  raontibus  ex  tempore  iramemora- 
bili  hanc  fuisse  coniunctara  tradit  Strabo  lib.  V.  Geogr. 
et  ab  ipsis  ob  aliquem  raotura  terrae  avulsam  creditur. 
Ita  etiam  sentit  Stephanus  de  Vrbibus,  et  Pop.  Sunt  qui 
scribunt  ex  anliquis  auctoribus,  eandem  XL.  millia  pas- 
suum  habuisse  j  isque  arabitus  poslea  vi  tempestatum  fuit 
imminutus.  losulae  circuitus  hodiernus  non  est  amplius  , 
quara  IX  millia  passuum.  In  tota  insula  materiae  passim 
restaut  vulcanicae. 

Nihil  illo  coelo  amoenius ,  et  uberius  est  :  hinc  pi- 
sces  ibi  selectissimi ,  et  omne  avium  genus  propter  abun- 
dantera  venationem  :  oleum  ,  et  vinum  elegans  ,  fructus 
exquisiti.  Hinc  haud  mirum  si  Statius  eam  salutarit  dites 
Capreas  Silv.  lib.  III.  v.  128.  Habitantiuro  mores  ante 
Augusti  aevura  Neapolitanis  simillimi  fuere :  haud  mirum 
iude  etiam  si  Augustus  ipse  eam  adamarit. 

Variis  nominibus  fuit  nuncupala  ;  primura  Senaria^ 
hioc  Telaniia  ;  postea  Capreae  appellatae.  A  Strabone 
Lb.  V.  Geogr.  KxTrpta^ ,  et  a  Latinis  Capreae ,  et  C«- 
praria  dicta  fuit.  Theleboas  priraum  incoluisse  prodidit 
Tacitus  Annal.  lib.  IV.  c.  dj.  Graios  eandem  insulam 
occupasse ,  et  Thelcboum  ante  Trojanum  bellura  commo- 
ratum  ,  iosulaeque  regem  fuisse  cecinit   Mantuanus    vates 

^neid.  VII.  v.  f33. 

> 

Nec  tu  cavminibus  indictus  abibis 

Oebale-,  quem  genuisse  Thelon  Sebethide  njmpha 
Ferlur  ,  Theleboum  Capreas  cum  regna   teneret 
Jam  senior, 

Haec  postmodum  in  Romanorum,  orbe  pacato ,  ma- 
nus  pervenit ,  qui  huiusce  araoenitate  illecti  suas  fixerunt 
sedes.  Augustus  (  ut  indicavimus  )  eam  adaraavit ,  qui 
i^Dariam  insulam  cum  Neapolitanis  commutavit :  de  qua 

Tom.  II.  "^  i5  ^ 


»^4 

re  nos  cerllores  faclt  Tranquilhis  in  eius  vita  c.  92  sic 
prodens.  Apud  insulain  Capreas  veterrimae  ilicis  dc' 
missos  iam  ad  terram  ,  languescentesque  ramos  con- 
vahiisse  adventu  suo  adeo  laetalus  est  ,  ul  eas  cum 
repuhlica  Neapolitanorum  permutaverit ,  M,naria  data. 
Augustus  igitnr  Capreas  adeo  dilexit ,  ut  ibi  iidole-iceriles 
oplitnos  bonis  imhutos  moribus  colueril  ,  et  inde  Ephe- 
beum  quoddam  elforraatit.  Hinc .  ex  eodem  Tranquilio 
c.  98  ibidem  hoc  de  ipso  proditur  :  Nullo  denique  ge- 
nere  hilaritatis  ahstinuit  :  vicinam  Capreis  insulam 
AVpayoTroXiv  appellahat  a  desidia  secedentium  illuc  e 
comilata  suo  :  sed  ex  dilectis  ununi  Masgahan  nomi- 
ne  ,  auasi  conditorem  insulae  v.riav(\v  vocare  consueve' 
rat  Huius  Masgahae  ante  annuni  defuncti  iumulum 
cum  ex  triclinio  animadvertisset  magna  turha ,  mul- 
tisque  luminihus  frequentari ,  versum  compositum  ex 
tempore    clare  pronunciavit ; 

KrtcTTou  5£  tvia(3o\j  eisopS)  wpovy.evov. 

Quid  sibi  velint  lumina  a.Suetonio  indicaia  ,  nisi  ea  pa- 
rentaha  in  Masgabae  honorem  facta  ,  quibus  cerei,  et  fa- 
ces  accendebantur  ?  nec  eo  solura  tempore,  sed  et  io  lu- 
muh's  ,  aliisque  locis  ,  in  quibus  rehgionis  ahquid  inesse 
suspicabantur ,  himina  apponebant.  Qui  mos  ad  Marty- 
rura  Christiauorum  tumulos  iranslatus^  ad  nos  usque 
pervenit.  Nec  rehgionis  tantara  ,  sed  et  in  pubh*ca  IdCti- 
tia  ,  diebusque  festis  ,  lucernas  ,  cereos  ,  funahaque  ,  ac- 
censa    rcperias  ,   ut  ex  luvenale  videre  est  Salyra  XII. 

Martorellius  lapidem  Graecis  characteribus  sculptura 
Capreis  repertura  affert ,  in  quo  legitur  quendam  adole- 
scentem  Hypatura  nomine  fuisse  quam  ma^xime  ab  Augu- 
slo  dilectum.  Videsis  citatum  auctorem  Theca  Calam.  tom. 
II.  pag.  ^'^S.  Verum  non  te  pigeat  ,  lector  ,  andire  quid 
fuerit  haec  AVpaYOTroXis  ex  eiusdem  CL  Martorelhi  laudato 
loco  ,  qui  ait  ,  hanc  non  fuisse  Capreas  ,  cum  hquido 
palescat  ex  TranquiUi  auctoritate  ,    qui  hanc    insulam    a 


^  115 

Capreis  diversara  scribit ,  el- forsitan  Capreis  propinquam. 
Statius  autem  sic  canit  Silv.  lib.  IIL  car.   i.  v.   128. 

....  Dites  Capreae ,  viridesque  resiiltant 
Taurubulae  ,   et  terris  ingens  redit  aequoris  echo. 

Quidam  has  Taurubulas  (i)  opinantur  fuisse  ipsas  ac 
Capreas  ,  sed  Martorellius  ait  differentem  prorsus  insu- 
lam  a  Capreis  esse  propler  ^-TDsrov  i;/r/cfej,  quod  adiungit 
poela  :  hinc  concludit  ipse  Martorellius  cum  Strabone  lib. 
V.  has  duas  insulas  AVpayoToXiv ,  Taurubulasque  non  esse 
eas  parvas  iusulas  desertas  ,  atque  saxosas ,  quae  Sirenu- 
sae  apptUantur ,  sed  esse  potuisse  duas  a  Capreis  haud 
dissitas  ,  et  a  terraemotu  aliquo  fortasse  divulsas  ,  et  de- 
perditas  ,  nisi  vero  Suetonianum  textum  roendacem  esse 
credamus.  Verum  ego  cum  Grimaldio ,  Annali  del  Re- 
gno  ,  tom.  VI,  pag.  181  potius  puto  ,  hanc  AVpKyoTroAiy 
urbem  negotiis  vacuam  nullam  aliam  fuisse  ,  quam  ip- 
sas  Capreas  ,  quae  per  iocum  fortasse  ab  Augusto  sic 
nuncupaiae  fuere,  ubi  Augusti  ipsius  comites  apud  insa- 
lam  otio  vacabant. 

Hunc  vero  Romanorum  Imperatorem  in  hanc  insu- 
lam  secessisse  sciibit  laudatus  Tranquillus  in  eius  vita  c. 
72  his  verbis  :  JE:c  secessibus  praecipue  frequentavit 
maritima  ,  insulasque  Campaniae ,  aut  proxima  urbi 
opida  ....  ampla  ,  et  operosa  praetoria  gravabatur. 
Ex  neptis  quidem  suae  lu/iae ,  profusae  ab  eo  exstru' 
cta  ,  ellam  diruit  ad  solum  ,  sua  vero  quamviS  mo- 
dica  ,  non  tam  statuarum  ,  tabularumque  picturam  or- 
natu ,  quam  xystis  ,  et  nemoribus  excoluit ,  rebusque 
vetustate  ,  ac  raritate  notabilibus  ^  qualia  suni   Capreis 


(j)  P«rascaridahis,  Lettera  sull'anfica  cittk  di  Eqoa,  pag. 
86  auluroat  hasce  Tnuriibulas  fuisse  etindem,  »c /Equam  urbem, 
vel  forlasse  ,  quod  Minerva,  quae  in  vicino  Sunentino  promon- 
torio  colcbatur  ,  hoc  etiam  nomen  usuvpavit. 


ii6 

immanium  helluarum  ^feraTumquemembraprae^randid^ 
quae  dicuntur  gigantum  (i)    ossa  ,   et  arma  Jieroum. 

Tiberius  Imperator  postea  .  prae  ceteris  adeo  insula 
fuit  captus  ,  iit  illam  suarum  impudicitiarum  sedem  de- 
stinarit ,  ibique  duodecim  villas  ,  hortos  ,  balnea  ,  et  ae- 
dificia  etiara  construxerit.  Tacitus  Annal.  lib.  VI.  c.  167 
prae  celeris  sic  eam  insulam  ,  et  Tiberii  voiuptates  descri- 
bit  :  Capreas  se  in  insulam  ahdidil  III.  millium  freta 
ah  extremis  Surrentini  promontorii  dis^iunctam.  SolitU" 
dinem  eius  placinsse  maocime  crediderim ,  cpioniam. 
importuosum  circa  ma?'e,et  vijc  modicis  navigiis pau- 
ca  suhsidia  :  neque  appulerit  quisquam  nisi  gnaro  cu- 
stode.  Coeli  iemperies  hieme  mitis  ,  ohiectu  montis  , 
quo  saeva  ventorum  arcentur.  jEstas  in  favoniam  ob- 
versa  ,  et  aperto  circum  pelago  peramoena  ;  prospe- 
ctahatque  pulcherrimum  sinum  ,  antequam  p^esilvius 
vions  exardescens  faciem  loci  verteret.  Graecos  eos 
tenuisse  ,  Capreasque  Thelehois  hahitatas  fama  tradit* 
liic  imperator  tanla  coeli  temperie  ,  et  amoenitate  fuit 
captus,  ul  illam  perdite  ,  et  ad  insaniem  usque  adama- 
rit  ,  et  heic  tantum  auri  ,  et  argenti  profuderit ,  ut  ad 
Romanae  maiestatis  culmen  reduxerit:  inde  sedem  hbidi- 
num  ibi  fixit ,  uli  docet  Tranquillus  ,  ibique  ipsius  hor- 
reuda  narrat  probra  super  hac  insula  patrata. 

Captus  ergo  insulae  amoeoitate,  illam  petivit,  eoque 
Ellum  Seianum  ,  qui  Imperii  summam  obtinebat ,  advo- 
cavit,  necnon  et  Cocceium  Nervam  iurisconsultum  ,  alios- 
que  ,  et  aslrologum  Trasillum  ,  cuius  fide  ,  operaque 
multa  patrabat  ,  dum  Livia  mater  Romae  pro  filio  gu- 
bernabat.  Causa  vero  ,  ob  quam  Tiberius  e  Roma  exces- 
sit ,  Capreasque  secessit ,  fuit  illa  quidem  j  seu  ut  raelius 


(1)  Haec  Tranquilli  enarralio  non  aliunde   exorta  videtur 
quam  ex  quo  credituai  est  olim  incampis  Phlegraeis  in  Garapa_ 
nia  propc  Puteolos  ,  ut  ante  diximus    c.    10  huius  Hbri,  gigan- 
tes  extitisse  ab  Hercule  debellatos ,   de    quibus  narrat  Diodorus 
Siculus  hb.  Y.  Geogr. 


dicam  ,  species  ,  ut  nempe  iter  per  Campaniam  iostitue' 
ret ,  Nolamque  peteret  urbera,  quo  ibi  Augusti  templum, 
et  Capuae  Capitolium  sacraret.  En  ut  Suetonius  rem 
oranem  aperit  in  eius  vita  c.  40-  Peragrata  Campania, 
cum  Capuae  Capitolium  ,  Nolaeque  templum  Augusti., 
quam  causam  profectlonis  praetenderat ,  dedicasset  , 
Cupreas  se  contulit,  praecipue  delectatus  insula,  qnod 
uno  parvoquQ  litore  adiretur^  septa  undiqne  ^  praeru- 
ptis  immensae  altitudinis  rupibus  ,  et  prnfundomaris. 
Dum  in  hac  insula  ,  turplbusque  vacaret  lib'dinibus  ,  ne 
a  quovis  conspiceretur  homine  ,  praecepit  ut  nuilus  ad 
insulam  accederet  :  at  factum  est  ut  teraere  _,  an  ex  in- 
dustria  piscator  quidara  quo  gratura  Imperatori  aniraum 
demonstraret  ,  piscera  attulit  (  per  aspera  scopula  in  in- 
sulam  penetrans  )  euraque  eodera  perfricari  iussit.  En  ut 
saepe  laudatus  narrat  Tranquillus  ibid.  Piscatori  quisi- 
bi  secretum  agendi ,  grandem  mullum  inopinanter  at- 
tulerat  perfricari  eodem  pisce  faciem  iussit ,  territus 
quod  is  a  tergo  insulae  per  aspera^  et  devia  erepsis- 
set  ad  se,  Gratulajiti  autem  inter  poenam  ,  quod  non 
et  locustam  quam  praegrandem  ceperat,  obtulisset  , 
locusta  quoque  lacerari  os  eius  iniperavit. 

Tiberius  autem  ex  quo  Capreas  secessit,  insulam 
nobilitasse,  aurique  iramensa  pondera  profudisse  ad  va- 
rioriini  aedificiorum  constructionera  fertur.  Ibi  enim  vil- 
las  XII.  condidisse  memoriae  prodit  Tacitus  Annal.  lib» 
IV.  c.  6-/.  Sed  tum  Tiberius  XII.  villarum  no7?tinibus , 
et  molibus  insederat :  quanto  intentus  olim  publicas 
ad  curas  ,  tanto  occultior  in  luocus  ,  et  malum  otium 
resolutus.  Ex  his  unam  construxit  ,  quam  lovis  nomine 
dedicavit  in  orientali  insulae  promontorio  sitam,  ubi  Au- 
gustus  hahuit  olira  domum  ,  posteaque  Tiberius  maguifi- 
centioreni  reddidit  ,  adiunciis  prope  illara  aliis  fabricis 
cum  hortu  perquam  sumpluoso.  Huiusce  villae  lovis  roe- 
i*niinit  Suotonius  in  Tib.  c.  65.  hoc  modo  :  Verum  ei 
oppressa  eoniuratione  Seiani  nihilo  securior,  aut  con- 
itantior   per  IX.  proximos    menses    non    egressus  est 


ii8 

viUa ,  quae  vocatur  lovis.  Fortasse  ceterae  a  Dils  malorum 
gentium  noininatae  fuere.  De  hac  lovis  villa  restant  a<lhuc 
magnifica  rudera  :  nani  reperta  fuere  slgoa  ,  opera  aiia- 
glyptica  ,  vermiculata  ,  aliaque  Graecae  architecturae  id 
genus  monunienta.  Non  longe  ab  hoc  loco  ,  qui  Laurus 
dicltur  ,  siint  qui  amphitheatrum  ,  vel  theatrum  extitisse 
quondam  commemoraDt  ex  qulbusdam  schalariis  adhuc 
inlegris. 

In  hac  insula  fuisse  ollm  etiam  pharum  liquet  ;  hu- 
ius  facit  mentionem  Tranquillus  ibid.  hoc  modo  :  El  an- 
te  paucos ,  quam  obiret  dies ,  turris  phari  terraemo- 
tu  Capreis  concidlt.  Haec  forsitan  restaurata  ,  et  inie- 
gra  postea  adhuc  Siatil  aevo  extabat  ,  ut  canil  SiW.  lib. 
III.  car.  5. 

Thelehoumque  domos ,  trepidis  uhi  dulcia  nautis 
Lumina   noctivagae  tollit  pharus   aemula   lunae. 

Toto  quo  tempore  Tiberius  Capreis    est  immoralus  ,  in» 
famia  perhorrenda  patravit  :  ipse  vero  ia  hauc  ab  inipe- 
rii  curis  animum  avocavit  ,  eo  modo ,   ut  postea  non  de- 
curias    equitum  unquam  supplerit^    non   trihunos   mili- 
ium  3   praefeclosque  non  provinciarum  praesidts  ullos 
mutarit  :     Hispauiam ,    et  Syriam  per    aliquot    annos 
sine  consularibus    legatis  habuerit ,    ita  Sueiolouis    ibi- 
dem.   Ipse  tandem  septem  annos  super    hac  Insula  raora- 
tus  est  ,  ut  scribit  Plutarchus    in    Exilio  :  Ti/3ipio5  Katcap 
ev  Ky.irpeS.s  eTrtot   iTri  SiYiTr^vi    xns    lelivrris  ^    hoc     est     liherius 
Caesar  Capreis  vixit  septem  annos  usque    ad  Jinem 
vitae, 

Sunl  qui  scribunt  mcrluo  Tiberlo ,  hanc  insulam 
derellctam  fuisse  ,  nec  amplius  ab  aliis  Imperatoribus  ,  et 
Viris  illustribus  habitatam  :  at  hoc  falsum  est  ,  cum  per 
hisloriam  compertum  habeamus  post  huius  Iiuperatoris 
fatum  alios  illam  habitasse:  hinc  ex  quadam  ius(^>ipiIone 
paucis  abhlnc  annis  reperta  ,  quae  mentionera  facit  Mar- 
ci  Aurehi ,  constat  hunc  Imperatorem  insulam  adamasse. 


«t  Tiberianas  delicias  adiunxisse.  JEvo  sequlorl  fortassc 
alii  Imperatores  insulae  capti  amoenitate  in  hanc  advene- 
runt.  Haud  vero  credibile  est  Romanos  in  odium  Tiberii 
omnes  insulae  debclas  evertisse  ;  temporis  longaevitas  ,  et 
aquarum  inundaliones  ,  terraeraotus  locorum  faciem  po- 
tius  verterunt.  Ex  iramensis  fabricarum  ruderibus ,  quae 
supersunt  in  tota  insula ,  ex  marmorum  pretiosorum 
fragmentis  ,  ex  columnis  ,  pavimentis  ,  vasis  ,  numismati- 
bus ,  siatuis,  aliisque  rebus  passim  in  eo  solo  sparsis  cer- 
tiores  facti  sumus  ,  hanc  insulam  olim  fuisse  Imperato- 
rum   delicias  ,  et  amoenissimura  secessum. 

Hodiedum  insula  a  tanta  magnlficentia  conlapsa  est, 
'€t  nihil,  aliud  superest ,  quam  parya  urbs  ,  quae  nihii 
admiratlonis  praesefert  ;  supra  iosulara  est  pagus  dictus 
Anacapri  ab  »vi  supra ,  quod  nempe  supra  ascendatur. 
De  hac  insula  plures  mentionem  fecere  ,  ut  inter  alios 
Ca[)acius  Hist.  Neapol.  lib.  11.  c.  i4  Hadrava  ,  Scoperte 
delie  antichiia  di  Capri  ,  lustinianus,  Dizion.  del  Regno 
di  Nap.  artic.  Capri,  aliique.  Piscatoriae  tandem  arti  va- 
cat  maxima  incolarum  pars  ,  aut  reficlendis  r6tibus  ,  na- 
vigiisque.  Olim  duas  ia  ea  fuisse  urbes  scribit  Strabo 
X^h,  V. 

Explicit  liher  quartiis. 


121 

DISSERTATIONES  DECEM 

1  N 

C  A  M  P  A  N  I  A  M 

A  I  A  T  P  I  B  H     I. 

DE    ETRUSCORUM 

ORIGINE  ,  POTENTIA  ,  EORUMQUE  DECREMENTO. 


o. 


'pERAE  pretium  ducimus ,  postquara  Campaniae  FeJicis 
Antiquitates  explanavimus  ,  de  Etruscis  ,  quoad  e  re  no- 
stra  erit  ^  aliqua  heic  breviter  in  medium  afferre.  Nihil 
ea  genle  difficilius  esse  potest  ,  dum  ipsa  antiquissiraa 
adeo  inter  Itah'ae  populos  existimatur  ,  ut  vix  pauca  su- 
persiiit  inonumenta  post  tot  saeculorum  longaevitatem. 
Hinc  niirandum  haud  est  ,  si  Romanorum  historia  vetu- 
slissin>a  tot  fabuh*s  sil  conferla.  Livius  nbi  geniis  illius 
ori^inem  describit ,  nihil  aliud  enarrare  fatetur  ,  quam  f.i- 
hiilas.  Ex  his  vide  ^  qoaeso  ,  quantum  etiam  incerta  ha- 
benda  sit  vpj.^  Etrabcornm  historia. 

Censorinus  de  Die  NataH  c.  21  Varronis  auctoritate 
ires  iem])orum  in  hisloria  periodos  distinguit  ,  nempe  ob- 
scnram  ,  fabulosam  ,  et  hisloricam.  Oainium  primuin 
est  ilhid  tenipus,  cni  nnllum  adfuit  principium  ,  et  Ogy- 
gis,  diluvium  iuxta  fabulas  praecessit  :  allerum  a  diluvio 
ad  Oiympiadum  instilutionem  altinet  :  terlium  post  Olyni- 

T.  11.  iS 


12  2  . 

piades^  qnod  a  Varrone  ipso  certum  veluti  lcmpus  ha- 
bendum.  Cum  igltur  ex  autiquis  auctoribus  quast  nihil 
cerli  habeatur,  quoad  v^tustissirnos  speciat  historiarum 
anuales  ,  et  praecipue  de  antiquis  Iialiae  ()opulis;  semper 
dicendum  ,  quidquid  de  ipsis.,  deque  pritnaeva  origine  a 
scriptoribus  est  traditum  ,  omnia  vfduh  in  inceito  haere- 
re ;,  ac  inde  illorum  teroporum  hisioriam  dubiam  semper 
existimaudam. 

Antequam  alio   progrediamur.  dicendum   est  ,  Phoe- 

nices  (ij  clini  iu   Italiam  adnavigasse,  suasque  Irges,  mo- 

ves  ,    linguani  ,  et  cultum  primos  Italos  cdocuisse  j    et  E- 

truscos ,  sive  Tyrrhenos  ,  sen  Tusgos   nonoisi   post    Phoe- 

nices  Italia  domiuaio;.   Hinc  iuxta     nonoullos    doctissimos 

recentes  auctores  Iialiam  ,  et  praesertim  Campaniam  nan- 

nis!  a  Phoenicibus   omnia   recepisse  fama  est  :  nutlus  enim 

Italiae,  Campaniaeqne  ipsius  locus  ,    vel    urbs  fnil  ,  quae 

:i  Phoenicibus  originem  haud    agnoscat  5   hinc  Etrusci   ab 

iisdem  cuncta  mutuati  sunt.  Es    clarissimis  ,    et   eruditis- 

simis   Viris  qui  in   eandem  iverunt    sententiam  ,     praecla- 

rior  adnumeratnr  Bochartus,  qui  doctissime    id  probat   , 

C«i  adstipulatur   Mazochius  ,   Martorellius  ,    Altellius  ^   Si- 

gnorellius ,  aliique  plures.  Rursus  vero  qui   hanc    opinio- 

ilera   penitus  refellunt ,    fuere  Guarnaccius  ,  Gorius,  IMaf- 

feius ,     Tiraboschius ,    aliique    qui    doctissime    probant  ;, 

Phoenices  nunquam  in  Italia  regnasse ,  sed   Etruscos    du- 

bio    procul    ipsos   unos  inter  cmnes    vetustissimos    Italos 

fuisse,  qui  regionem  ante  Romanorum  aevum  semper  oc- 

cuparunt. 

Et  Thucidide    lib.  VI  interim  compertum  habemus. 


(1)  Ante  Lasce  gentes  fuere  aliae  ,  quae  Italiatn ,  et  nostrani 
praeserlim  incoluere  Campaniam.  Eae  sub  Lestrygonura,  seu  gi- 
ijanium  veniunt  nomine.  De  liis  agit  Homerus  O^Svas  K.  v.  85, 
Strabo  lib.  V,  et  Pausanias  lib.  VIII.  Hae  gentes  quae  eaedem 
ac  Aborigenes  adeo  silvestrcs  ab  laudatis  describnntur  auctoribfls, 
iit  besiiarum  more  per  primam  vixerint  aetatem. 


I  23 

hosce  Phoenices  Slciliam    habitasse  :    isque  non  allam     ob 
causam  id  accidisse  scribit ,   nisi  ut  commercium    uliroci- 
troque   Siculos  inrer^   et   eosdem  exerceretur.  Ea  gens  nul- 
lam  aliam   partem  praeter   Siciliam  _,    haud  vero    Italiam  , 
et  praecipue  nostram  occupavit  Gampaniam  ,  cura    ex  nul- 
lis  id  arguatur  monumentis.   Etruscos    enim  ,    atque  inde 
Graecos  late  dominatos  fuisse  liquet  ,  Italiamque    omnem, 
€t  maria   ipsa    sub    illorum     fuisse    regiraine ,     non    vero 
Phoenicium.    Id  autem    satis  constat   ex  millenis    veterum 
scriptorum   testimoniis  ,  et   praecipue     in   nostra    Camjwji- 
nia  ;  praetereo   tot  sigua  ,  numismata  ,   vetnstas    ruderum 
fabricas  ,  inscriptiones   ipsas  Etruscis  insculptas  characte- 
ribus.  At     de  Phoeniciis   monumentis   ne    unum    quidem 
usque  modo    eruderatum ,   quamvis   recentiores     auctores 
de   ipsis  tot  ,    ac    tanta  praedicarint  ,     ut  Phoenices    Ila- 
liam  cunctam  incoluisse  passim  asseveraverint.    Miror  ta- 
mea  praeclaros    doctosque    praefatos  supra    scriptores    ad 
eam  pervenisse   insaniam  ,  ut  putarint  non  solum  Italiam  , 
vernm  etiam  Europam    cunctam  olim  a  Phoenicibns    ha- 
bitatam.  Uous  prae  ceteris  laudalus    doctissiraus  Bochar- 
tus  eam    geatera    italiam ,  Graeciam  ,    aliasque     regiones 
adeo  suis  moribus  ,   et  lingua   imbuisse  scribit ,  ut  omnia 
ad   eorum   referat  originem.   Re  sane  vera  nuUum  est  no- 
men  sive  Graecum  ,  sive  vetustum  Tyrrhenicum  Italicura, 
quod  ad   Phoenicisismum    haud  reducal ;  hinc  est  ut  nul- 
la   natio  praeter  Phoenices  eas  antea   habitavit    regiones. 

Nos  interim  quoad  e  re  nostra  erit,  probare  solidis 
nitemur  argumeolis  (  missis  enim  fiitilibus  hisce  quaeslio- 
jjibus  ,  ts(\  certiorem  veniemus  historiam  )  Etruscos  reapse 
Italiae  dominos  fuisse  ,  eamque  gentem  celebertimam  ar- 
niis ,  scientiis,  cultu  ,  et  artibus  seraper  evasisse.  He  lon- 
gius  nltra  «ermonem    protrahamus ,   en  breviter  omnia. 

Etruscorum  rfgnum  ,  et  Im{)erium  fuit  omnium  ve- 
tuslissimum  in  Italia  ^  idque  ante  Romanam  rempubli- 
cam.  Hoc  comperrum  est  ex  ipsis  antiquis  scripicribus  , 
qui  hoc  memoriae  prodidere.  Livius  eniuk  sio  de  eo  te- 
stauira   reliquit  Imperio  lib.    V.  c.  33,  Tuscorum  aiite  Ro- 


124 

manunt  Imperium  late    terrA    viarique  -opes  patiiere.  Mart 
SuperO ,    Inferoque  ,  quibus  Italia  insulae  modo  cingi- 
tur ,   qnaniuni  poiuerint^  nomina  sunt  argumento,  quod 
allermn    Tuscum    communi   vocahulo    gentis,    alterum 
Adriaticum ,     ab  Adria  Tuscorum    colonia^    vocavere 
Italiae  gentes.  Pldres  hinc  habueriint  urbes  in  nostra  Gani- 
pania.   Diodorus  Siculiis  lib.    ii.  e.    ij   campos  ohlinuis^ie 
Phlegraeos   Capuani   inter  ,    et  Nolam    scribit.   IJem   con- 
iirraat  Plinius  ;  et  Pausanias  Puteolos  Tuscorum   appellat 
urbem  :  Strabo  Marciniam  ,  nunc  la   Cava    profie  Saler- 
num  ad  ipsos  etiam   pertinuisse    scribit.    Adhacc    Gnsga  , 
Paestum  ,  Nola  ,   Atella  ,  Capua  ipsa  ,  aliaeque  ad  eosdera 
etiam  olim  pertinuerunt.   Livius  loco  ante  citato  duodecini 
habuisse  Etruscos  nrbes,    eorumque    Imperium  late    fjua 
patet  Iialia  ,    exteiisum  ,    et.  ad    Aljjes    usque    Rhaeticas 
fuisse  liistoriae  prodit  ;   //  in   utrnmque  mare  vergentes 
incoluers  urbibus  duodenis  terras  :    prius    cis    Apenni- 
jium  totidem  ad  Inferum  mare  ,    posteci    trans    Apen.- 
ninwn   totidem  ^     quot    capita  originis    erant,    coloniis 
missis.   Quae  trans   Padum   omnia  loca  ,  excepto  V  e- 
netorum  angulo  ,  qui  sinum  circnmcolunt  mnris,  usqne 
ad  Alpes  tenuere.  Alp^nis  quoque  ea  gentibus  haud  du- 
bie  origo  est ,  maxime  Rhaetis.  Temporis  vero  progrssii 
factnm  est ,  ut  plures   urbes  ab   antiqua  Etruscorum   do- 
mina  ioie  desciscentes  ,  nihil   aliud  ab    ipsis   retinuerint  , 
nisi   originem,    ut    Campaniae    urbibus  evenisse    constat  , 
qnae    postmodum    sub   Romanorum  dominium  transierunt. 
lam   diximus  Etrnscos  duodecim  habuisse  orbes  ,  sive 
in  duodecim  populos  fuisse  dislinctos.  lis  totidem  praeerant 
principes,  qui  patrio  illorum  vetusto   vocabulo  Lucimio- 
nes  audierunt ,    quorum  unus  aliis    psr  vices  imperabat. 
Mezentius  Rex  ,  sive  Lucurao  fuit   ex  urbe  Caere  oriun- 
■    dus,  et  Clusinas  fuit  etiara  Porsena.  Ea  vero  Etruriae  an- 
tiqnae  pars ,    quae   Circumpadana    fuit ,    Mantuam   caput 
hahuit  ut  canit   VirgiUus  .^neid.  X.  v.  201. 


12^ 

Mantua  nomen , 

Manlua  (Jives  avis  ,  sed  non  genus  omnihus  ununi  ; 
Gens  illi   triplex  ^   popnli  sub  gente  qualerni  ^ 
Ipsa  caput  populis  :    Tusco  de  sanguine  vires. 

Hi  vero  veteres  populi  fuere  Veientes  ,  Coritani  , 
give  Coitonenses_,  Tarquinienses ,  Caeretani  ,  Volsinii  , 
Perusini  ,  Aretini ,  Falisci  ,  Volalerrani  ,  Rusellani  ,  Ve- 
tulopiieoses  ,  et  CluslQi.  Pliuius  Hist.  Natur.  lib  III.  c.  5. 
sic  fle  Etruria  scribil  :  Etruria  ah  amne  Macra  :  ipsa 
mutalis  saepe  nominihus ,  Kmhros  inde  exegere  anti- 
(juitus  Pelasgi.  Hos  Ljdi ,  a  quorum  rege  Tjrrheno 
Tjnheni:  mojc  a  sacrijico  ritu  lingua  Graecoruni 
lusci  sunt  cognominati^  ixVo  toO  Srusjy.  Idque  ob  rebgionis 
coereraonias  ,  quae  apud  eos  vigcbant  ,  ab  urbe  Caere  ^ 
quara    raeraorat  Livius  lib.   VII. 

Snnt  vero  qui  scribunt  ex  receolioribus  auctoribus  , 
wi  ex  his  Guarnaccius  ,  Origini  Tirreniche  ,  tom.  I.  c,  I. 
hoc  Iniperiuni  adeo  vetustam  fuisse  ,  ut  paulo  post  uni- 
versale  diluvium  ,  vel  Babelicam  dispersionem  sit  consti- 
tuendum  :  idque  adeo  patuisse  credibile  est,  ut  longe  la- 
teque  per  Europam  pene  omnem  potentiara  extenderit. 
Certum  vero  est  iuxta  Polybium  lib.  II.  hoc  Imperium 
per  totam  Itaham  fuisse  extensum  ,  idque  praesertim  qua 
late  patent  Apennini  montes ,  atque  iuxta  mare  Adriati- 
cum  o!im  habitasse  Etruscam  geutem.  Hinc  mirum  haud. 
est  ,  si  non  sohim  per  Graeciam  ipsam  magoam,  aliasque 
i-egiones ,  sed  praecipue  per  totam  Italiam  Etruscorum 
monumenta  adhuc  reperiantur. 

Ea  vero  gens  proprios  habuit  Reges  ,  eosque  cele- 
bres  ,  uti  Porsenam  ,  ahosque/  tamen  praeter  hunc  ,  vel 
alterum  ,  historia  de  iisdera  nihil  nobis  meraoriae  pro- 
dichi.  Etruscos  insuper  Campaniam  obtinuisse  ex  hoc  satis 
daresclt  ,  quod  vetustissima  oppida  ,  uti  Calatla  ,  Capua  , 
Nola  ,  ahaque  plura  sub  illorum  potestatera  fuerint  ohnj, 
et  origlnem  fortasse  ab  iisdem  traxerint.  Quae  quidem 
Itahae  pars  populis   quondam  variis  fuit  subiecta.  Memo. 


126 

raaiur  inter  allos  Sldiclni ,    Ausones  ,    x\urnnci  ,    Osci  ; 

Etrusci  ipsi  ,   aliique  ^   ut  ceteros  omitlam.    Quae    gentes 

diversij  temporibus  Campaniam    veluti  fiag?Tien    coeli    in 

terrara  delapsum  in  suam    habuere   potestatem.    At  inde 

factum  est ,    ut  eae  ipsae    gentes  bellis  quotidianis    inter 

se  dlssipatae  Campaniae  partem  occuparint ;    horum  po- 

piilorum  quicunque  ipsi   fueiint,     dominio ,    atque    iugo 

excusso  ,  proprias  sibi   leges  ,  administratiouem  ,    et    po- 

litiam  efformariut.  Hinc  mirandum  haud  est, si  unaquae- 

que.  Campafiiae  Felicis  urbs  praeclariores  magtstratus  ,  se- 

natum  ,  mores  ,    et  numismata  cudendi    sibi    potestatem 

fecerit.  Hinc  Capua  ,  aliaeqne  urbes   unam  ab  alia  diver- 

sam.  habuerunt  administrandi  facultatem.  Unaquaeque  ve- 

tuti  nrbs  parva  fuit  respublica,  parvam  occnpans  agrura. 

At  nndenam  haec  diversa   administratio  .'  Non  alio  id  ac- 

cidisse  crediderim  modo  ,  nisi  quod  tunc  temporis  eo  in 

niore  administratio  ita  esset  posita.  Nam  ab    aevo  quasi 

imraemorabili  is  apud  gentes  usus  invaluerat,  nt  unaquae- 

que  urbs  cum  parvis  vicis ,  si  qui  fuissent  ,  aut  Eegibus 

pareret ,   aut  iii   reipublicae    formam  esset    adjBinistrata  , 

ut  cnnctis  Campauiae    opidis  id  evenisse  ex   historia  satis 

arguitur. 

Vetustisslmorum  Etruscornm  potentia  ,  et  agrorum 
extentlone  a  nobis  vix  degustata  ,  ad  iilorum  nobilissimas 
artes  gradum  nunc  facimus.  Norunt  omnes  eruditi  viri  , 
Graecornm  artes  ad  perfectionis  apicem  pervenisse  :  nihi- 
lominns  eas  hand  ceteris  ah"arum  genliura  esse  praeferen- 
das  censeo.  Hinc  merito  Cicero  de  Orat.  hb.  I.  appellat 
artiimi  inventrices  Athenas  ;  et  Venusinus  vates  hb.  II. 
epist.  I.   V.    iS/. 

Gracia  capta  ferum  victricem  cepit  3  et  arles 
Intulit   agresti  Latio. 

el  In  arte  poeilca  v.   323 

Graiis  ingenium  ,   Graiis  dedit  ore  rolundo 
Musa  lofjid. 


Tamen  irjficlondnra  baad  est  quin  diversae  tern)!Oriim  vi- 
«■ts  siril  stabiliendae  :  cnm  enim  jiraefali  auclores  ea  de 
Graeeia  prae.selulerint  encomia ,  ium  Etruscorum  Regnnni 
evanuerat,  ei  Jiorndnorum  invidia  dissipainni  dicam  ,  aa 
senectute  coniapsura ,  incertumj  tnnc  Gi-aiorum  gens 
rnaxime  vigcbat  ;  artes ,  aique  onniia  ad  ukimam  perreciio- 
nis  noraiain  erant  redacia  :  hinc  niirandurn  id  occidisse 
haud  esl  ,  cum  Romani  qui  a  Tuscis  erant  pjage«iti , 
iam  tnnc  nullas  noranl  arles.  Atlamen  si  rem  hisiorcam 
znulio  ante  perspiciemus  ,  profecto  videbiruus  Elrnscos, 
et  quicunqne  ii  fuerint  ,  ohm  ad  perfectionis  ultimum 
\emsse  gradum  ;  artes  et  quidquid  ad  Regni  cuiusqne 
maiestalem  attinel  ,  in  summo  gradu  esse  evectum.  Id  omne 
ediscinins  ex  ipsis  Graecis  historiographis  ,  et  praeseflim 
Etruscornm  fastorum  adversariis.  Inler  aha  quae  ab  iisdem 
inventa  existimantur ,  occurrit  mentio  de  tubis ,  ac  cornu- 
hus  mihlaribus.  llic  scribit  Alhenaeus  hb.  IV.  c.  25. 
Tu,o^viv(i'y  Ss  icfviv  sOpYi.v.oc  xs^*t»  t£  y.01.1  sAifiyyes  TjrrhenoruTn 
inventa  sunl  cornua  ,  et  tuhae.  Et  Clemens  Alexandri- 
nus  Siromatum  hb.  I.  pag.  i32  edit.  Venetae  1767  Tup- 
fvivot  aoiXffi-yyot  ETrsvoYTyav  :  Etrusci  Tubam  excogiiavejnint. 
Hinc  haud  admiraiioni  esse  debet  ,  si  ex  antiquis  ahquis 
auctor  Tuscanicas  artes ,  et  scientias  iam  conlapsas  fuisse 
seribat  :  quo  enim  tempore  ii  auctores  de  ipsis  Tyrrhenis 
artibus  verba  faciebant ,  intelligen3hm  est  ,  iara  deper- 
diias  omnino  :  haud  enim  amphus  Etruscorum  vigebat 
Imperium  ,  et  iam  pluribus  saecuhs  pene  erat  exiinctum. 
Qnintihanus  Instit.  Orat.  hb.  Xll-  c.  10  qui  non  Etru- 
scorum  ,  nec  primorum  etiam  Caesarum  ,  sed  extremo 
floruit  terapore  ,  de  Etruscis  haud  bene  sentit  ,  qui  suo 
vivehant  aevo  :  ahter  eoim  de  anliquis  Tuscis ,  cum  et 
studia  ,  et  scientiae  ,  et  praesertim  arles  lura  vel  maxime 
floruerint. 

Plurium  interim  scriptorum  afferemus  auctoritates  ,' 
ex  quibus  comprobatur ,  iam  antiquissimo  tempore  in  I- 
taha  artes  ,  et  praecipue  picturam  ad  perfectionem  re- 
dactam.  Phnius  inter  ahos  sic    prodit  Hist  Natur     lib. 


I£8 

XXXV.  c.    8.  7/2   Italia    Demat    ■"''»    Tarfjidnii  B.omani 

Jxegis  putiem lam  enim    ahsoi..       ^ral  pictura 

etiam    in  \talia.    Exlant     certe  ,     fiodieijue    au,  ^     -^^es 
iirhe  picturae  Ardeae   in  aedihus  sacris  ....  simili' 

ter  Lafuivii dnrant  et   Caere   antujuiores  ,   et 

ifisae.  Ex  quo  auctoris  testimonio  liquescit  ,  picturam 
ante  Romanam  conditam  urbem  extitisse  ,  eamque  ad 
perfectionem  adductam  ,  praesertim  apud  Etruscos.  Non- 
ne  etiam  architectaram  ab  iisdem  absolutam  existimattir, 
ipsamque  tempore  immemorabili^  inde  iam  a  Romae  in- 
cunabiiis  add^scimus  templa,  publicaque  aedificia  condita 
ex  Tuscis  introductis  urbem  ab  Romanis  ipsis.  Nonne 
et  Tarquinii  filius  Circum  Maximum  aedificavit  P  et  un- 
denam  vir  ille  ortus  ?  nonne  apud  Etruscos  ,  qui  arclii- 
tectonicam  artem  ad  maiestatem  redegerant  ?  Ex  supra 
citato  Plinio  accipimus  ,  plostices  artem  etiam  apud  E- 
truscos  absolutam  fuisse  :  hinc  scribit  :  M.  p^arro  tra- 
dit  sihi  cognitum  Romae  Posim  nomine  ,  a  (juo  fa- 
ctas  Romae  uvas  :  ite?n  pisces ,  ita  ut  non  sit  adspe- 
ctu  decernere  a  veris.  Et  paulo  post  subiungit ;  Prae- 
ierea  celehratam  lianc  artem  Italiae  ,  ct  majcime  E- 
iruriae.  Martialis  lib.  XIV.  Epigr.  98  Tuscanica  laudat, 
vasa  : 

Arrelina  nimis  ^e  spernas  vasa  ,  monemus  , 
Dives  erat  Tuscis  Porsena  Jictilihus, 

Lt  Plinius  loco  citato  cuiusdam  Turiani  mentionGm  fa- 
cit  in  opere  fictili  satis  celebris  :  Turianumque  a  Fre- 
§ellis  accilum  .,  cui  locarat  Tarquinius  effioiem  l(>vis 
in  (^apitolio  dicandam.  Fictilem  eum  fiusse ,  et  ideo 
mlniari  solitum.  Hinc  haud  mirum  etiam  esse  debet  , 
si  tot  opera  Tuscanica  ,  praesertim  vasa  ,  longe  qua  pa- 
tet  Italia ,  et  praecipue  in  nostra  Campania  apud  tot 
veteres  urbes  idtutidem  reperiantur.  Hinc  est  ,  ut  hodie- 
dum  in  eruderandis  antiquarum  aedium  ruinis,  tot  cc 
tanta  effodiantur  ,  ut  nulluin  adsit  Museum^  quod  haui 


'-9 

scateat  millenis  liisce  optimis  elaboratis  fictiiibus  vasis. 
Praetereo  tot  urbes  veteres  ,  uti  Capuam  ,  Nolam  ,  a- 
bellam  ,  Cumas  ,  aliasque  plures  ,  ex  quibus  in  dies  i- 
stiiaec  inveniuntur ,  eaque  omnia  Tuscanico  nonnisi  ope- 
re  elaborata  reperiur.tur.  Ex  eodem  Plinio  iib.  XXXIV". 
c  7  accipimus  suo  aevo  Etruscas  statuas  saepe  reper- 
tas  ;  liinc  ait  .•  Signa  Tuscanica  per  ierras  dispersa  , 
in  Etruria  factitata    essc. 

Ea  autem  signa  fuisse  tot  ac  tanta  liquct  ,  ut  Ita- 
lia  tota  iisdem  fucrit  repleta.  Hinc  Tertuliianus  Apolo- 
g^et.  c.  8.  sic  scribit  :  Signa  Graecoriun  ,  et  Tuscorwn 
Roniani  simulacris  inundarunt.  Romani  vero  post  de- 
beilatos  cunctos  populos  ,  et  praecipue  Itaiiam  ,  pluri- 
mas  statuas  Romam  convectarunt.  Celebre  liinc  est  il- 
lud  ,  quod  narrat  laudatus  saepe  Plinius  ibidem  de 
Vuisinio  ,  e  quo  opido  Romam  translata  fuere  ad  duo 
miliia  statuarum  :  Deoruni  tantum  putarem  ea  fuisse , 
ni  Metrodorus  Sceplius ,  cxd  cognomen  a  Roman- 
nominis  odio  inditum  est  ,  propter  duo  millia  slatuai 
rum  J^ulsiniis  expugnatos  obiiceret.  Ptaeter  citatum  Pii- 
nium  ClemeDtis  Aiexandrini  Stromat,  iib.  I.  pag.  loi. 
auctoritatem  afferemus  ,  qui  Etruscorum  plastices  artem 
laudat  ;  E'ri  (^asi  TousnavixoO^  rov  TrXaart/.-oy  yirtyorija!  :  Tu- 
scanos  aiunt  plasticen  excogitasse.  Negandum  antem 
liaud  est,  ante  Etruscos  aiias  extitisse  gentes  ,  quae  lianc 
artem  excogitarunt.  Fuerunt  ilebraei,  et  /Egyptii,  non  vero 
Graeci  ,  qui  iianc  artem  introduxerunt.  Verum  Etrusci 
ipsam  fortassis  ad  perfectionis  apicem  reduxerunt  ,  non 
vero  illius  auctores  faere.  At  nihilominus  inficiandum 
liaud  est,  quin  iidem  Etrusci  in  liac  arte  celebres  eva- 
serint ,  et  praeclarissima  composuerint  opera  ;  attamen 
QaiDtilianus  iib.  X!l.  c.  lo  eosdem  in  arte  duros  ap- 
pellat.  Plinius  interim  Apoliinis  statuae  mentionem  facit 
loco  supra  citato  :  yidemus  certe  Tuscanicum  Apol- 
linem  in  hihliotlieca  templi  Jlngusli ,  quinquaginta  pe- 
(luni   a  pollice ,    duhium    aere    mirabiliorem  ,    an  pul- 

Tom.ll,  \j 


r3o 

chritudine.  Ea  autem  statiia  satis  pulclira  esse  debuit    ^ 

quae  in  loco  tam  magnifico  fuit  coUocata. 

Qaid  vero  dicam  de  aliis  celeberrirais  gentis  huius 
monumentis  /  Restant  adhuc  ab  aevo  immemorabili  ple- 
raque  in  antiquarum  Italiae  urbiura  ruinis  nobilissima 
vestigia.  Quid  memorem  vetustissima  urbis  Volaterrae 
moenia  ,  quorum  reliquiae  hodiedum  advenientibus  sunt 
miraculo :  immania  enim  saxa  sine  calce  connexa  ,  qui- 
bus  ea  urbs  erat  aedificata  ,  dubio  procui  artis  m'raca- 
lum  exlstimatur.  Mitto  etiam  Perusiae  Augustae  moenia 
eodem  modo  effecta.  Nonne  etiam  existimandum  similr 
aedificatum  structura  nobilissimum  Amphitheatrum  Cam-. 
panum  ,  quod  si  non  ab  Etruscis ,  saltem  illorum  ordi- 
ne  fuit  conditum  ?  Ibi  enim  immania ,  et  praegrandia  sa- 
xa  adhuc  adservantur  extrinsecus  ,  et  Tuscanico  ordine 
constructa. 

Postquam  de  Etruscorum  diximus  monumentis,  nunc 
heic  pauca  de  huiusce  gentis  opulentia  ,  deque  aliis  re- 
bus  in  medio  affercmus.  Ea  Italiae  pars  ,  quae  quondam 
ad  Tuscos  pertinuit ,  omnium  ditissima  fuit.  Nam  ea 
gens  in  Italiae  tpsius  meditullio  cum  esset  sita  ,  coeli- 
que  ,  terraeque  divitiis  frueretur;  opes  hinc  maximas  a 
naturae  auctore  donatas  constat.  Cum  vero  non  solum 
vicinas ,  et  longinquas  possideret  terras ,  quibuscum 
commercium  magnum  exerceretur  ,  sed  etiam  mare  Su- 
perum  ,  Inferumque  prospectaret ;  inde  in  vicina  Grae- 
corum  ,  et  longinqua  litora  merces  opimas  convectabat. 
Ex  Halicarnassaeo  lib.  VIII.  Demaratum  proditur  Corin- 
thium  mercatorem  magnos  thesauros  in  Italiam  ad  Etru- 
scorum  opida,et  Peleponnesum  attulisse ,  et  brevi  adeo 
fuisse  locupletatum,  ut  ditissimus  evaserit.  Ex  hisce  nar- 
ratis  liquet ,  Tyrrhenos  eo  tempore  Italorum  cmnium 
ditissimos  extitisse  ,  qui  merces  ipsas  ex  ipsorum  felicis- 
skno  solo  extractas  percipiebant. 

Ea  vero  gens  Jivitiis  affluens  j  et  in  Italiae  medi- 
tuUio  (  ut  ante  innuimus  )  adeo  vitae  deliciis,  et  ille- 
eebris   fuit  dedita  ,  ut  cibos  perquireret    exquisitos ,    et 


i3i 
vestlbus  indueretur  sumptuosls.  Huiusce  rei  testimonium 
adest  apud  ipsum  Halicarnassaeum  lib.  II.  Quod  confir- 
mat  alio  loco  ,  nempe  lib.  IX.  Athenaeus  de  huius  gen- 
tis  luxu  sermonem  etiam  sic  instituit  lib.  IV.  Hapjt  ii 
Twppnvo!*  Sis  Tf[s  •«1,'jiepas  rpxxi(^xi  ToXuTeXsts  'rxp»s'Aivx^ovTi>A^  o.v'Ji- 
y«!  T£  aTpocax'.  ,  xa;  £K'ff(S3//xT*  apyvpx  vxvToSxitcn,,  nxi  oov}.aiy  "TrXyi- 
3toi  iyvpsreov  txpBcfTiy-.isv  ,  iarmstsi  irolvTelss  v.s-KOsij.r\'j:svSy  : 
ylpud  Tjrrheiios  his  in  die  mensae  praeparahantnr 
sumptuosae  ,  Jloridis  stragulis  et  aureis  oninis  generis 
vasihus ,  et  servorum  decenlium  assistit  multitudo  , 
vestihus  sumptuosis  indutorum, 

Eo  autem  res  rediit ,  ut  non  solum  seipsos  exqui- 
eite  tractarent  ,  verum  etiam  hospites  ,  et  quicunque  air 
iilorum  domum  perveniret.  At  undenam  isthaec  omnTa 
vitae  bona  ,  nisi  ex  ipaorum  longa  pace  ,  et  fortunae 
indulgentia ,  et  felicitate  afflante ,  qua  illorum  solum 
per  longam  annorum  seriem  (  ut  credibile  est  )  nuilo 
intestino  externove  turbatum  bello  fuit  unquam  ?  Hinc 
artes  ad  ultimum  perfectionis  gradum  apud  ipsos  per- 
venisse  constat ,  ut  etiam  de  sculptura ,  de  architectu- 
ra  ,  aliisque  factum  est.  At  ea  gens  ,  quae  per  tot  sae- 
cula  in  Italia  a  vetustissimis  ipsis  temporibus  fuerat  do- 
minata  ,  quaeque  ad  maiestatem  ,  et  divitiarum  pervene- 
rat  culmen  j  quaeque  ad  illud  usque  tempus  luxuriose 
vitam  egerat ;  brevi  ad  sui  ipsius  ruinam  accedebat. 
Hinc  effoeminati  mores  apud  eosdem ,  et  nullo  belli  usu 
deturpati  per  longum  tempus ,  cum  tot  annis  vicinis 
populis  pace  reddita  ,  postea  ad  Imperii  lapsum  perve- 
nere.  Hinc  longinquae  ,  vicinaeque  efferatae  gentes 
bellis  instructae  Etruscorum  beatura  invidentes  solum  , 
illorum  rempublicam  a  fundamentis  evertere  omnino  con- 
stituunt.  Galli  primum ,  qui  cis  Alpes  incolebant  (  ea 
gens  tunc  temporis  celeberwma  ,  et  ad  militares  labores 
assueta  in  Etruscos  irruit  )  illorum  opi^a  fortissima  di- 
ripiunt  ,  atque  populaotur. 

Vix  Romanis  ortis  ,  et  Romulo  primo  illorum  Rege 
SHm  Fidenatibus  ,  et  Veiejitibus  beUum  gerente,  eo  res 


l32 

rediit  ,  ut  illoriim  urbibus  validissimis  e-spugnatis,  praeda 
divitiarum  immensa  ille  fuerit  potitas.  Ita  narrant  Pin- 
tarchus  in  Romulo  ,  Halicarnassaeus  lib.  11.  et  Livius 
lib.  I.  lafiuitum  vero  esset  enumerare  tot  praelia  hor- 
renda  ,  quae  Romanos  inter  ,  et  Etruscos  gesta  faere  , 
quo  tempore  horum  res  eo  venerant  ,  ut  illorum  poten- 
tia  ,  et  antiquam  fiierit  extinctum  nomen.  Sic  igitur  bel- 
IJca  V'rtu3  ,  militaris  clisciplina  ,  praeteciti  temporis  fa- 
ma  ,  et  Cutura  spes  penilus  ad  extremum  fuit  redacta. 
INe  lectorem  iteratis  bellis  ,  atqae  praeliis  enarraadb 
fatigemus  ,  supersedeamus   fas   est. 

Qnid  autem  de  Religione  huiusce  dicemns  gente  ?  Ea 
autem  ad  insaniam  qnasi  pervenit :  hinc  eo  fuit  redacta , 
ut  ad  superstiiionis  pervenerit  gradiim.  Hanc  ob  rem  audire 
Liviiim  licet  de  Etrnscfs  eiiarrantem  lib.  V.  Getis  itaque 
eo  magis  religinnibus  dedi/a,  quo  excellerel  arte  co- 
lendi  eas,  zVrnobius  Iib.  Vil.  coutra  Genles  EtrMscoruiu 
gentem  appellat  Genilricem  ^  el  Aldtrem  superslitionum. 
Hinc  Etrusi30s  augurum  collegla  m  Arreiio,  et  Volaterrrs 
habuisse  scribit  Valerius  Maximus  lib.  I.  c.  i .  Et  Gicero 
de  Divin.  lib.  I.  c.  2.  sic  ait  :  Cumque  vis  videretar  esse ^ 
el  in  impelrandis  ,  consulendisque  rehus  ,  et  in  mon- 
stris  interpetrandis ,  ac  procurandis  in  haruspicum  di- 
sciplina  omnem  lianc  ex  Etruria  scientiam  adhibebant  ^ 
ne  genus  ullitm  divinatioiiis ,  quod  negleclum  ab  iis 
videretur,  Romani  inde  hanc  ob  causam  adoiescentes  de- 
cem  in  Etruriam  quotannis  niiltebant  ,  quo  religionis 
mysteria  edocerentur.  Hinc  celebres  ipsimet  Elrusci  ob 
auguriorum  ,  et  haruspicinae  inventionem  evaserunt.  Ad 
rem  narrat  Clemens  Alexandrinus  Stromat.  lib.  L  pag.  i32 
has  gentes  aruspicinam  invenisse  y  Kxi'  3:urt)tYiv  iyi(3i(3xisxv 
ToOffHoi  IraXUs  ysiroves  :  Aruspicinam  autem^  sive  extispi- 
cinam  perfecte  tenuerunt  Tusci ,  vicini  Ilaliae.  Et  si 
quando  Romae  portentura  aliquod  ingrueret ,  statim  in 
Etruriam  oracula  scitatum  ad  sacerdotes  mittebant ,  quo 
rem  edocerenl.  Livius  lib.  IX.  narrat ,  primis  reipublicae 
temporibus  Romanos  ipsos    adolescentes    litteris    Etruscis 


cniJieudos  ciirasse  i  Auciores  liaheo,,  Romano-s  piieros , 
sicut  nuiic  Graecis,  ita  tunc  Etrucsis  literis  erudiri  so- 
litos.  Ex  Dionysio  H.ilirarnassaeo  lib.  lU.  Demaratuia 
Graiiim  scimu.s  ,  suos  filios  litniscas  fcdocuisse  iiteras.  Ex 
his  narraiii  salis  liqutt ,  hanc  oiim  gentem  literis  ad- 
dictam  adeo  fuisse ,  ut  vicinae  ,  et  iofiginqaae  nationes 
in   iilorum  lingua  institoerentur. 

Cum  autern  horum  lingua  in  more  maxime  esset  pc- 
sita   (  uam   illorum   Iniuerium   late     erat    diffusum  )     hinc 
eertum   est ,    apud  Etruscos  plures  extitisse  scriptores,  qui 
malcrias  ,   et  argunieula   Iractarunt  varia.   Heic   inlerim  de 
ipsis  pauca  adiungemus.  Macrobius  lib.  Vli.  c.  i3  Caeci- 
nam   Albinum    prodit   apud   Atteium      Cspitonem  ,   libros- 
que    Pontificales  memorat.  liic    quidem  auctor   a   Seneca 
etiara    indicatur    Quaest.    Natur.   lib.    II.    c.    35  ,   quique 
Fidniioum  auctor  ab  eodem  dicitnr.  Suidas  in  verbo  Il&XATii 
nentionem  huius  facit  auctoris  patria  Augiensis,  qtii  scripsit 
Auguriorumiibrosocto,  de  Arithmeticaduos,de  AuspiciisHo- 
inericis,  deque  Tyrrhenorum Divinaiione.  Hic  quamvis Grac 
cus  patria,  tamen  Tyrrhenum  Pelasgum  eundem  fuisse  sunt 
qui   scribunt.   Citatus  auctor    alterum   memorat  ,   ipsum- 
que  io  hisloria  virum   peritum  fuisse  ait  ;  sed   quinam  is 
luerit  auctor  ,  per  hunc  haud  constat,  neque  quonam  tem^- 
j)ore  suam  elucubrarit  historiam.  Varro   etiam   De  L.  L» 
lib.     IV".    quendam    raemorat  Volurrmium  Tragoediarum 
Tyrrbenicarum  scriptorera  ,  neque  de   ipso  quidquara  af- 
fert  ,  nec  verbura   quidem  ,    aut  fragmentum.  TuUius  de 
Divin.  lib.  I,  meminit    etiam    librorum    Aruspicinorum , 
et   Fulguralium  ,  et  Ritualium  Etruscorum.  Haud   memo« 
rem  Etruscos  alios  scriplores  „  uti  Sostratum  ,    Aqnilam  , 
Tarquitium  ,   Vmbritium  ,  et  Caecinam ,    qui    omnes    de 
ItaHco  Regno  ,  deque  Etruscorum  rebus  fuse  scriptiiarunt. 
Tagetes  vetustissimus  alius  scriptor  Horaero  ipso  anterior 
(  utj  fertur  )  de    mortuorum    animis  ,    deque    divinitate 
disseruit.  Verum  ut  alios  praeteream ,   satis  esset ,  si  an- 
tiquissimorum  Romanorum  opera  prae    manibus    habere- 
mus ,  qui  de  Itaha  verba  fecere ,  \xi  inter  alios    citantur 


i34 

Calo  ,  qui  dixlt  de  Originibos  ,  Q.  Fabius,  L.  Cincius  , 
Valerius  Antiales  ,  aliique  quorum  opera  omnino  interci- 
dere.  Piinius  Hist.  Natur.  lib.  XXXIV.  c.  6 ,  et  Plu- 
tarchus  de  aliis  mentionem  faciunt,  qui  de  variis  con- 
sciipserunt  rebus,  nempe  de  Musica  ,  aliisquearguraeniis, 
quae  profecto  opera  deperdita   fuere. 

Ea  vero  iam  saeculo  primo,  et  altero  ab  Ecclesia 
Cliiistiana  condiia  ineunte ,  adhuc  prae  doctorum  horai- 
num  manibus  habebantur  ,  aut  omnino  fragmenta,eorun- 
dem  plurima  opuscula  aderaut  ,  quaeque  temporis  pro- 
gressu  ,  et  sequiori  aevo  procul  dubio  interiere.  At  un- 
denam  ,  et  qua  ratione  posleriores  auctores  de  ipsis  haud 
inentionera  fecerunt  /  Non  alia  id  crediderim  ratione  fac- 
tum  _,  quam  ipsorum  Romanorum  invidia  ,  et  praeci- 
pue  Graecorum  garrulorum  loquacitate,  qui  potius  ve- 
tustate  tot  nobilissimos  auctores,  lotque  artes  tam  egre- 
gias  everterunti  Quo  sane  tempore  Graeci  suas  artes ,  at- 
que  scientias  introduxerunt ,  eversa  ubiqoe  erant  Tusco- 
rum  monumenta. 

Haec  gens  de  qua  usque  modo  locutl  sumus  ,  quae^ 
qile  tam  celebris  in  Italia  quondam  fuit  ,  quaeque  per 
plura  saecula  fuit  dominata ,  usqae  eo  stetit ,  donec  Ro- 
mani  imperium  per  Italorum  regiones  exiendere  coepe- 
runt.  Ex  eo  iam  tempore  Tyrrhenorum  Regnum  fuit  peo 
nitus  eversum  ,  neque  amplius  illius  historia  nobis  men- 
tionem  facit ,  aul  si  postea  auctores  de  Etcuscis  scripse;: 
re  ,  omnia   Romanorum  invidia  intercidere. 


i35 
A  I  A  T  P  I  B  H    II. 

PaYSIGO-HlSTORICA  DE  LOCIS  CIRCA  LACUiVI  ANIANUM. 


J?  uit  quiJem  magni  semper  liabitum  rerum  antlquarum: 
studium  ,  et  praesertim  illud  quod  ad  patrias  spectat  an- 
tiquitates ,  non  solum  ab  Italis  eruditis  Viris  ,  verum 
etiam  exteris.  Hinc  mirum  haud  est,  si  clarissimos  saepe 
horaines  adspectaraus  ex  dissitis  Europae  partihus  io  Ita- 
liam  adventantes  ,  quo  res  antiquas  udhuc  existentes  in- 
visant.  Quldquid  id  rei  cst ,  in  dublum  vertendum  hauJ 
arbitror,  quin  rerum  vetustarum  hic  amor  omnium  amoe- 
jiissirous  sit  existimandus,  cum  nihil  sit  praeclarius  homini 
literarum  studioso ,  quam  Ramanae  reipublicae  tempora 
ob  oculos  sibi  obiicere. 

Italia  cuncta  vetustls  quaquaversus  scatet  ruderibus  : 
at  unus  ipsius  angulus  Campania  scilicet  pretiosa  servat 
rerum  vetustarum  monumenta.  Inter  aha  eiusdem  loca 
Puteolanus  ager  infinitas  continet  antiquitates.  Nos  de 
hisce  ad  ravim  usque  in  quarto  dlximus  libro  ,  ubi  de 
omnibus  sermonem  rnslltuinius  ;  physlcum  in  genere  hu- 
iusce  anguli  statum  innuimus  ;  heic  vero  pretium  operae 
duciraus,  et  pergratum  lectori  erudlto ,  circa  Anianum 
lacum  praesertim   loca   physice  describere. 

Lacus  hic  adsurgit  ia  patulae  vallls  medio  ;  pluresLam  An 
montes ,  atque  coUes  anphitheatri  instar  circum  illum 
coronam  veluti  efficiunt.  Squahdus  et  graveolens  est  ad- 
spectus  einsdem  ,  et  pestllens  habitatio ,  ita  ut  vicinorum 
pagorum  haud  tutum  sit  domiclhum.  Eiusdem  crater  nihil 
aliud  repraesentat ,  quam  ignovomi  montis  os  ,  ex  quo 
nlim  eructatae  fuerunt  maleriae  ,  ut  adhuc  videre  est  ia 
propinquis  illius  locis.  Cl.  Ancora,  Gulda  di  PozzuoU  , 
pag.  26  edit.  Neapoh  1793  evidenter  probat ,  lacum  hunc 


ian!)9. 


i36 

quondatn  vulcanum  fuisse,  ut  ex  vestJgiis  apparet.  Hinc 
6olum  Aniani  lacus  nihil  aliud  ob  advenienliura  oculos 
ostendit,  quam  ignem  quibusdam  in  locis  exlinclum  ,  et 
io  aliis  adhuc  permanentem.  Vicini  collcs  LeucogJiei,  qui 
Vulcani  Fori  sunt  partes  ,  ut  ipsum  etiara  ,  ei  in  loco 
})raeserlira  ,  ubi  dicnntur  Fontes  Leucogaei  ,  /'  acqua  de' 
Pisciarelli  {i)  ,  quos  fontes  describit  Plinius  lib.  XXXI 
c.  II.,  uihil  aliud  sujit,  quam  ignivomi  montes.  Super 
bosce  fontes  adsunt  coUes  Leucogaei ,  nunc  /'  Alumera  , 
quorum  meminit  Sanfelicius  Senior  Orig.  Camp.  pag.  i5 
edii.  1726.  Ilaec  aqua  duos  inter  montium  crateres  ,  quos 
dlcimus  Aslruni  ,  et  montem  Spinam  ad  Vulcani  Fori , 
sslve  Sulphurariae  radices  reperitur. 

Hoc  solum  nihil  aliud  offert ,  quam  ignem ,  ubi 
%'icina  lerra  pestilentes ,  et  suiphureos  exhalat  vapores , 
ei  ubi  solum  ipsum  sub  pedibus  saepissime  tremit.  Vul- 
canicae  hinc  passim  materiae  loci  faciem  quaquaversus 
convesliunt.  Idem  Aniani  lacus  crater  totum  ignem  fuisse 
quondam  liquido  demostrat ;  nam  etiam  cum  aqua  haud 
ventis  agitatur  ,  quibusdam  in  locis  ebuUire  videtur  ,  prae- 
sertim  in  ea  lacus  ])arte  »  quae  parvam  Caiiis  crjptam 
respicit.  Scriptores  omnes  qui  eiusdem  lacus  mentionem 
fecerunt ,  et  inter  alios  Carlettus  ,  Regione  Brugiata 
pag.  112,  bunc  probat  lacum  Vulcanum  fuisse,  ut  etiam 
de  monte  dici  potest  ,  qui  vocatur   Astrumis    (2)  ,     ubi 


(i)  Paucis  abhinc  aiiiiis  locfus  hicmagnam  vicetn  esl  passiis. 
Parva  crypia  ad  monlis  radices  adsurgit  ,  ubi  quondam  aqiia  sca^ 
tebat  cum  crepilu  inslar  aestus.  Haec  aqua  es  illo  effluens  cavo 
cum  aliis  minoribus  se  miscebat  fontibus  ,  qui  in  loca  sahebant 
praerupta.  In  eadem  igitiir  crypta  nunc  tempons  idem  auditur 
aquarum  murmur  ,  et  adhuc  etiam  idem  permanet  caloris  vapo- 
pisque  gradns  ,  et  aqua  haud  (  ut  antea  )  adsurgere  videiur  , 
uti  observavit    Breislakius ,  Topografia    Fisica    della    Csmpania  , 

pag.   a^^- 

(2)  Breislakius  ,  Topogr.  fisica ,  pag.  i[\o  hunc  montem 
aulumat  olim  vulcanum  quoque  fuisse  ,  noii  solum  ob   Sulpbu- 


'3/ 

adhuc  vulcanicas  exlare  probat  materias.  Id  eliam  confirniat 
Hamiltonijs  Anglus  Physic.  Ex[ierim.  Quid  sibi  tandem  vo- 
lont  eruderationes  illae,  quae  in  dies  ex  vulcanicis  illis  maie- 
riis,  quas  piperno  vocamus,  efficiuntnr  apud  vicos  Socca^>a, 
et  Pianura  ,  nisi  materiem  a  temporibus  jjsque  remotissi- 
mis  e  terrae  visceribus  produclam  .''  Ea  in  inferiori  mOQtis 
parte  reperitur ,  qui  subiacet  aiteri  ,  quem  appellamns 
de  Camaldoli.  Superior  pars  est  lofacea,quae  etiam  vuU 
canicas    inter  raaterias  esi,  adnumeranda. 

Ex  his  usque  modo  dictis  luculenter  eruitur,  Aniani  lacus 
propinqua  loca  nihii  aliud  es^ie,  quam  ignitas  materias  olim 
eruclatas.  At  quo  tempore  id  evenit?  hoc  esset  experiundum.- 
monumenta  certedeficiuot  ad  hoc  probandum,et  nullus  inter 
anliquos  adest  auctores,  qui  id  sciat.  Sunt  vero  qui  scribunl 
Romanae  Reipublicae  lemfiore,  hunc  lacum  haud  extilisse, 
nec  nonnisi  multum  post  tempus  ipsum  efformatum  fuisse. 
In  hanc  sentenliam  dtscendit  Cl.  Mazochius  ,  qui  autumut 
eundem  exsurrexisse  saeculo  XI,  post  natum  Christum  , 
quod  confirmat  Breislakius  topogr,  fisic  pag.  284  qui  hoc 
evenisse  credit  circa  annum  MCXCVIIl.  Federico  II. 
Neapoli  regnante, 

At  qui  fieri  poterat ,  ut  licus  Anianus  post  tot  sac- 
cula  fuerit  efformatus  ?  Pace  bona  C\.  Mazochii  id  cre- 
dendum  haud  omnino  est  cum  enim  montes,  collesque 
qui  lacum  circumeant ,  et  cum  ipse  tam  profundus  sit  , 
ubinam  tot  aquae  ,  quae  quotidianis  dispendiis  ex  iisdem 
percolent  monlibus,  ire  debebanl  ?  heic  loci  nec  euripns 
aliquis,  nec  aquaediictus  unquam  adfuit.  Non  in  ah'o  lo- 
co ,  quam  in  hac  Aniani  valie  aquae  ipsae  se.mper  fue- 
runt.  Sive  quod  igitur  a  temporibus    imraeraoraljilibus   , 


rariae  propinguilalera  ,  verum  etiam  ob  vulcanicas  ipsas  materias, 
quac  adhuc  adsplciuntur  eo  loco.  Re  sane  vera  haud  procu  1  ab 
iisdem  locis  ignitas  materias  adservari  asserit.  Nec  solura  heic  , 
verum  efiam  <jua  patel  idem  raons  ,  restant  plures  ex  hisce  , 
praesertim  ex  eo  loco  ,  qui  monlis  orienialcra  re.spicil  partem. 
T.  11.  18 


i38 

sive  posteriori  aevo  lacus  Lic  emerserit ,  baud  unquam 
cum  cilaio  Mazocbio  credeiiduni  if>sum  esse  lam  recen- 
tem  ,  ut  nonnisi  saeculo  XI.  adsarrtxerir.  Lacus  hic  ve- 
tustissiraus  esse  debuil  :  nec  niirum  sit  ,  si  ab  antiquis 
haud  fuerit  descriplus.  Biondus  Hist.  Ncap.  lacum  bunc 
antiquissimum  esse  ^  et  ipsum  Roiuanorum  tempore  exti- 
lisse  iam  arbitratur.  Hinc  L.  Lucullum  fossam  aperuisse 
scribit  Olibanum  inter  ,  et  Leucogaeos  coUes  ,  ex  qua  ad 
mare  usque  aqna  decurrebat ,  eamque  temporum  longae- 
vitate  oppletam  vicinorum  moniitim  assiduis  aquis  credit. 
Idcm  autumat  Carlettus  ,  Reg.  Brug.  nota  14  1 5  et  16, 
At  hoc  omne  incertum  quideni  est ,  cum  ex  bistoria  ni- 
bil  memoriae  prodilum  fuit.  Mazocbius  probat  in  ipso 
lacu  Lucuilum  villam  possedisse  ex  niultis  ,  quae  super- 
sunt  ruderibus.  Sunt  etiam  qui  scribunt  (i)  heic  loci  olini 
fuisse  urbem   nomine  Ari^lannm'  {%). 

Hic  vero  lacus  a  Medii  yEvi    scriptoribus    Colatori- 
rium    (3)  fuit  nuncupatum  ,   quippe  quod    ibi  vicinorum 


"(1)  Cl.  Mazochius  dc  Castro  LucuU.  pag.  ai5  asserit  in 
hoc  lacu  estare  adhuc  vetustas  fabricas  :  CompeHissimum  est ^ 
quoiidie  ab  urinatoribus  ingentes  continentium  aedificiorum  ,  in- 
terdum  inlegrorum  compages  in-  toio  stagni  fundo  deprehendi  , 
ac  perlcntaii  ^i  ita  ut  iidem  non  dubiient  ,  eas  opidi  alicuius 
ruinas  fwsse.  Heic  ergo  loci  fuit  urbs  iuxta  Cl.  auctorem  ,  aut 
saltem  fsLricarum  frequentia  ,  qnae  viliam  efformabat.  At  quae- 
nam  illa  fuit  r*  eandeiD  ad  Lucullura  pertinuisse  scribit  idem.  Hoc 
probatur  es  pluribus  ruinis  ,  quae  lestant  circa  eundem  locum. 
At  ego  nihil  afnrniandum  auserim  ad  quemnam  hacc  pertinue- 
rit  fabrica. 

(2)  In  candera  etiam  sententiam  ivit  Galantius,  Descrizione 
di  Napoli.  Is  eniiu  auluraat  in  Aniano  stagno  parvam  olini  urbem 
ex\.\\.\sse  Anglavum  noroine;  haecauctoris  affirmatio  salis  audax  vi- 
detur  ,  cura  ibi  nonnisi  paucas  aedificiorum  ruinas  reperi  amns , 
quae  haud  urbis  existentiam  probare  possunt  :  nec  eiusdem  ex 
situ  in  valJe  salis  profunda  ,  et  tristi  ,  nec  ex  veterum  scripto- 
rum  silentio  colligi  liquido  potest  ,  hoc  verum  esse. 

(3)  Balneum  fortasse,  quod  sub  Co/rt/Hrae  nomine  salatatur, 


i39 
monliura  aquae  percolarenl-  Pellegrinius ,  Discorso  II. 
pag.  279  hunc  asserit  ab  auctoribus  Nortmannis  Anglanum 
fuisse  appellatuni  ,  quara  vocem  Mazochius  ibiclem  ab 
Anso  derivat.  Eiusdem  tandem  licus  crater  raiiliare  cir- 
citer  unum  latitudiue  haud  excedit ,  et  circuilus  111.  cir- 
citer.  Hodiedum  linis  maturandis  inservit ,  quae  vicinis 
proveniunt  locis :  aer  hinc  adeo  graveolens  est,  ul  nulla 
heic  sit  sedes.   V'cina  loca  serpentibus  infinitis  scatent. 

Ad   descripti  lacus  ripam  ex  parte,  quae  occidentem,  '^*"'»  "^?** 
et  seplentrionera  respicit  ,     et  ad  montis     radices    adiacet 
parva  Crypta  Canis  ,  vulgo  la   Grotta  del  Ca/7e,  aliitu- 
dine  XII.  pedes  ,  et  latitudine  V.  Sic  fuit  dictitata  ,  quod 
in  ipsa  canunx  praesertim  fiunt  pericula,    Quinam     huius 
auclor  ,  nullus  inter  veteres,  nec  inter  recentes  adest  auc- 
tores  ,  qui  id  commemorat  praeter  unum  Plinium.   Ean- 
ciera   credilur  excavaiaui  a    vicinis    accolis.  Me()hiiis  qnae 
heic  perpetuo  regnat  ,  est  adeo  visibilis,   ut  nigra  videatur 
nebula  ,   et  fumus  ,  qui  totam  eius    occupat    supetficiem. 
Guicciardinius  Mercur.  Camp,  pag.    188   sic    eandem   de- 
scribit:  .4  peslifero  et  venenoso^  quem  terra  einiltit^  halitu 
exanimari  canes  credidit,  et  Jtuc  usque  credit  vulgus  :  ad 
orijicium  siquidem  antri  se prosternenlihus^nuhecula quae- 
dam  apparet,  eiusdem  solum^  ac  planum^ad  palmi  unius 
altitudinem   aeque   omni  ex  parte  operiens.  Hanc   ex    aLiti- 
bus-  ,   et    vaporibus  ,   quos    sulphur  ,  et    alumeii  ,    ceterave 
mineralia  ,    quibus  hic   tractus  ahundat  ,  transmitlunt ,  coa- 
Lescere   non    est  ambigendum.  Canum   fit  experientia,  quos 
/    funiculo  adbaerentes  huc  iraraittunt  accolae  ,   post    minu- 
tura  seraimortui   eiiciuntur.   At  si  in.  vicinum    statim  ini- 
merguntur  stagnum  ,   vires  iterum   recuperant.     Idem    pe- 
riculum   facieudum    est  cum  quovis  animali  ,  et  cura  ho- 


cuiusque  meminit  Sebasllanus  Baitolus  Thermol.  Aragon.  pag.  i56 
eandem  habiiit  oiiginera  Aniani  stagni,  duni  aquae  a  Yicinis  per- 
colanies  montibus  in  Anianum  pervenicbant. 


minibus  quandoque  factum.   Petro  enim  Tolelano  Neapo- 
litanum  administrante  Kegnum  duos  servos  in  hoc  antrum 
immissos,  staiim  vita  privatos  fuisse  r.arrat  bistoria.  El  Ca- 
rolus  VIII"  Galliarum  Rex    ad    baec   loca  adveniens  super 
a^inos  pericula    fecit  ,  qui    etiam    mortui  fuere.  At  uncle- 
r.am    aer  hic  tam  pestilens  ,  et  Itthalis  in  ea    crypta  ge- 
neratur  ?  Hic    nibil  aliud  est   (  ut  ante  diximus  j    quam 
immensae  vulcanicae  maleriae  ,  quae  in    eo    solo   regnant, 
et  heic  praesertim  extricantur.  Pbysici  auctores  plura  de  hac 
crypla  scripliiarunt.  Ea  vero  ab  antiquis    auctoribus    fuit 
apj)ellala  Scrobs   Charonea.  Plinius  inter  alios  eam  signi- 
ficasse  videtur  boc  modo  Hist.  Natur.   lib.   III.  c.  98.  Spi- 
ritus   lethales  alibi ,    ant  scrobibus  emissis  ,    aut    ipso 
loci  situ  morliferi ;   ahbi  vohicrihus  tantum  ,  ut  Soracte 
vicino   iirbi  tractu  :  alibi  praeter  hominem    ceteris  ani' 
mantihus,  nonnunquam  el  hominiiUt  in  Sinuessano  agro, 
et   Puteolano.  Spiracula  vocant :  alii  Charoneas   scro- 
bes  mortiferum  spiritum  exhalantes .    Et    Sanfelicius  de 
Orig.  Camp.   pag.    i5  sic   etiam   scribit :  ^'j-f   in  proximo 
terrae  spiraculum  ,   afflatu  intus  tahifico  ,    signum    ha- 
bens   iuxta  ,   (/uod   non  sine   vitae  pericnlo    praeterire 
licet.    Quodcunque    animal  id  transgredilur  ,    procum- 
bit  illic    semianime  :    quod  si  prius  quam   exanimetur^ 
his   tinguatur  aquis  ,  ad  salutem  redit  ,  facto   in  cani^ 
bus    saepe  periculo. 
.  .    .  ^  j         Parum  ab  Aniano  lacu  immensa  vetustorum  aedificiorum 

A»i3Di  Snda-  ,  .  .,  ,  .  .  ...  ,  . 

uiia.      supersunt  rudera,  m  quibus  plures  cretacei  in  panetmis  tubi 

adservantur.  Huiusraodi  aedificia   Thermae,  vel  Sudatoria,    \ 
vel  Calidaria   (ij   esae  existimantur  ,  quae  sunt  iuxta  viam 
Puleolanam.  Re  sane  vera  scriptores  omnes   heic   celebies 


(i)  Hoc  erat  Calidarlum ,  vel  potius  'aedificium  ,  in  quo 
per  tubos  bene  dispositos  vapores  distribuebantur  diversis  in  ca- 
meris  ad  advenientium  aegrotorum  usum  :  hoc  praeclarissimum 
esse  debuit  prae  recenti,  in  quo  vix  nunc  commoda  acgris 
subminlstrantur. 


S.  Germani  Capuae  Praesulis  thermas  ponunt.  Eadem 
Thermae  ,  vel  S.  Germani  Sudatoria  audivere  Nota  est 
bistoria  ,  qiiam  narrat  S.  Gregorius  lib.  V.  Dialog.  num.  lo 
huius  Episcopi  Campani ,  qui  sexto  vixit  Christianae  Ec- 
clesiae  satculo,  Hic  prodit  eum  adhuc  adolescentem  hanc 
historiam  accepisse  a  maioribus,  Paschasium  nempe  Scdis 
Apostolicae  Diaconum  hominera  sanctum  heicdamnatum. 
Hinc  accidit  multnm  post  tempus  ab  eius  faio,  ut  S.  Ger- 
manus  Capuae  Episcopus  medjcorum  consiiio  infirmilatis 
causa  in  hasce  advenerit  Thermas.  Ibi  eiusdem  Paschasii 
jiumam  in  caloribus  invenit.  Zaccharias  vero  Pontifex  Ro- 
manus  ,  qui  VIII.  extiiit  Saeculo ,  Gregorii  Dialogos  e, 
latino  in  Graecura  vertens  ,  earundem  raeminit  Ther- 
marum.  At  quomodocunque  se  res  habet,  nerope  utrum  ve- 
ra  ,  an  falsa  sit  haec  historiola  ,  illud  pro  certo  haben- 
diim  ,  easdem  fabricas  Thermas  ,  vel  Sudatoria  fuisse , 
eaque  quadrata  extilisse  forraa  ,  ut  apparet  ex  opere 
lateritio. 

Postquam  de  vicinis  circa  Anianum  stagnum  locisVuUaniForum 
diximus  ,  pauca  de  Vulcani  Foro  ,  seu  Sulphuraria  ad- 
demus.  Non  araplius  quam  raille  passus  ab  hoc  distat 
lacu  :  eiusdem  forraa  ovalis  est  parva  allitudine  ,  et  cir- 
cum  collibus  cingitur  ,  praeter  partem  ,  quae  meridiem 
spectat.  Sulphuraria  etiam  dicitur  Ob  sulphuris  quantita- 
tem  ,  qua    undique  scatet. 

Capacius  Hist.  Neap.  lib.  II.  c.  24  hunc  raontem 
narrat  ,  MCXCVIII.  regnante  Federico  II.  tantum  ignis 
eructasse  ,  ut  vicini  agri  ,  et  vici  ingenlibus  fuerint  ma- 
lis  pressi  ,  et  motibus  terrae.  Regnum  vero  Neapolitanum 
administrante  Ferdinando  Aragonio  tantam  aquarum  ef- 
fervesceniium  copiam  evomuisse  Vulcani  Forum  fama 
est ,  ut  agris  propinquis  ruinam  attulerint.  Nec  solum  eo 
tempore  boc  evenit  ,  verum  eliam  Romanorum  aevo  ,  ut 
«X  Petronii  Satyrico  inteiligi  videtur  c.   120  v.  67. 


l42. 

Est  locus  exciso  pertilus  demersus   hiatu  , 
Parlhenopen  inler  ,  magnaetjiie   Dlcarchidos  arvUt 
Cocjta  perjiisus  a<pia.  Nam  spiritus  extra 
Qui  furit  ,   ejfusus  funesto   spargitur  aeslu. 
Non  haec  aulumno  iellu?  viret  j    aut  alit    herhas 
Cespite  laetus  ager. 

Aquae  MLcen-  Totum  vcro  hoc  vulcanicum  solura  a  lemporibus 
remolis  aquarum  rairieralium  scaturigiue  abundavit,  quae 
semper  celebratae  fuere.  De  hisce  historiae  Puteohnae  scri- 
ptores  emphatice  scriptitarunt.  At  undenara  hiiic  lanta 
regioni  celebritas  ^  nisi  ex  aquarum  mineralium  adfluen- 
tia  /  Puteolanae  vero  historiae  auctores  ,  ut  inter  ahos 
alios  Alcadinus  de  Baln.  Puteol.  Capacius  ibid,  Scipio 
Mazzella  Hist.  Puteol.  Sebastianus  Bartohis  Thermol,  A- 
rag.  tom.  I.  Sarnellius  ,  Antichita  di  PozzuoJi ,  aliique 
memoriae  prodidere ,  hasce  aquas  fuisse  plures,  easque 
ad  XL.  circiter  differentes,  et  variis  aegrotorum  usibus 
inservisse.  Easdem  fama  est  a  medentibus  Salernitanis  in- 
vidia  dissipaias  esse.  Videsis  quae  diximus  hb,  IV.  c.  4  , 
ubi  rem  fuse  enarravimus  ,  et  ubi  de  singubs  aquis  verba 
fecimus  in   Puleolano  agro  existentibus, 

Eaedem  ,  necnoa  et  balnea  a  Sebastiano  Bartolo  loco 
citato  accurate  describuntur,  ubi  praesertim  niirandos  ef- 
fectus  ab  iisdem  productos  narrat.  Petrus  Antonius  de  A- 
ragoniaNeapolitanum  regnum  administrans  annoMDCLXVl 
pro  Carolo  II.  cum  iam  aquas,  et  Puteolana  balnea  col- 
labentia  animadvcrtisset  ,  quae  Barbarorum  ,  et  maris  ae- 
stuanlis  causa  ad  eum  statum  fuerant  redacta ,  ne  pessum 
abirent ,  iierura  reviviscenda  curavit.  Hinc  paucos  post 
annos  ingentibus  sumptibus  res  isthaec  numeris  omnibus 
fuit  absolula.  Ne  igitur  foret  deperdita  ,  epitaphia  erecta 
fuere  ,  quorum  unum  ad  Neapolitanae  crypiae  ingressum 
fuit  positum.  Sub  lapide  aliud  longissimum  legitur,  in  quo 
Puteolanae  etBaian?e  aquae,quin  et  praesertim  virtutes  prae- 
dicaniur.  Aliud  epiiaphiura  prostat  extra  Puteolos  mare  ver"^ 


143 
5115  luxia  viam  ,  quae  ad  Lucrinum  ,  el  Avernum  lacum 
ducit. 

^  Aliud  epitapbium  tandcm  est  illud  ,  quod  adsnrgit 
supra  Tritulae  SuJatori.i  ,  quae  vulgo  Neronis  Therinae 
audiiint.  Opiimi  Principis  Petri  Antonii  Aragonii  provi- 
deniia  eo  deveuit  ,  ut  iijontem  effodiendum  curarit,  quo 
via  commodior  ad  Baianas  visendas  aniiquiiates ,  et  ad 
aquarum  Thermalium  usura  viatorem  duceret.  Eaque  fuit 
appellata  via  Aragonia  ab  eodem  optimo  Prorege  aperla  , 
quae  adhuc  extat  cum  epitaphio  ruinoso ,  in  quo  lapis 
legilur.  Tandera  sciendum  est ,  quoad  harum  Therma- 
rura  perliuet  ad '  historiam  ,  Bartolo  iniunctum  fuisse  ab 
ipso  Prorege  ,  qiioad  illarum  restaurationem  atlinebat  , 
ut  prodit   idem   hb.   IV.  c.  5. 

Ad  physicum  nunc  statum  redearaus.  Subterraneo- 
rum  ignium  frequentia  ,  plures  ignivomi  montes  ,  quibus 
Puteolanus  scatet  ager  ,  et  assidui  motus  terrae  tantarum 
aquarum  procul  dubio  causa  fuerunt.  Physicis  in  Katu- 
rae  regno  perplura  consideranda  offeruntur  ,  et  quoad 
differentes  herbarum  ,  et  lapidum  ,  et  reptilium  ,  et  in- 
seclorum  attinet  species  ,  quae  heic  enascuntur.  Ea  igitur 
vulcanicarura  maleriarum  effectus  ,  qui  beic  generantur, 
Ex  alia  parte  lerraemotus  locorum  faciem  penitus  inver- 
lerunt.  Hinc  quibusdam  in  locis  mare  fuit  elevalum  ,  ia 
aliis  dej)ressum  :  plura  aedificiorum  rudera  sub  uudis  ad- 
speclantur  ,  necuon  et  viae  ,  et  templa  ,  aliaque  hisce  si- 
ruilia.  Moniium  partes  ayulsae  nunc  insulas  efficiunt.  Quis 
neget  IVesidem  itisulam  olim  terrae  unitam  fuisse  !  Mon- 
tes  extem[)lo  efformaniur  ,  idque  ex  ignium  subterraneo- 
rura  catjsa.  Lucrinus  ,  et  Avernus  lacus  ad  medietatem 
redicii.  Sulphuraria  ipsa  quae  adhuc  ignes  continet  ,  et 
Leucugaei  ipsi  albicantes  satis  indicant  ,  totum  hunc 
Puteoliuum  agrum  ignitarum  materiarum  receptacu- 
lum  fuisse. 

At  nuinne  persimilis  fuit  Roraanorum  vigente  for- 
tuna  ager  iste?  toto  prope  coelo  a  recenti  fuit  diversus, 
nec  ipsi  ea  loca  dilexissent ,  nec  tot  imniensa  argenli  pon- 
dera   in   villis  aediBcandis    iasumpsissent  ,  nisi  eam  regio- 


netuamoenissimam  comp6rIssent.Tot  magniuceoiissiraa  aedl- 
ficia  et  publica,  et  privata  fidem  adhuc  testanlur.  Nuoc  tem- 
poris  horum  locorum  aer  penitus  inversus  :  lacus  plures, 
montes  ignivomi  ,  habilatores  rari  saiis  cstendunt  ea  lo- 
ca  magnas  rerum  naturae  yices  passa  fuisse. 


^ 


A  I  A  T  P  I  B  H     Iir. 


DE  VERO  CASTRI  LUCULLANI  SITU. 


H. 


.eic  de  vero  Castrl  Lucullani  situ  pauca  ap[iipgfrmis : 
patrii  auctores  de  hoc  loco  tam  slulta  ideDticltm  scripti- 
tarunt ,  ul  tabulis  ,  erroribusque  passim  eorutn  cpera  con* 
ferta  r^dcluerint.  De  illius'aulem  vero  situ  alii  aiia^  sed 
iiullus  reapse  verum   adbuc  a   falso  discrirainavit. 

Lucuilanum  Caslrum  nihil  aiiud  fuit  ,  quam  pars 
villae  LucuUi ,  quaeque  improprie  a  Neapolitanis  scriptori- 
bus  postea  Ovi  arx  fuii  appellata.  Hoc  veio.Castrum  iuxta 
ipsos  nibil  aliud  fuit ,  quam  ea  parva  insula  ,  cuius  nien- 
tionem  facit  Plinius  Hist.  Nalur.  lib,  III,  c.  6.  bis  ver- 
bis  :  Jnter  Pausilypiim  ,  et  Neapolim  Megari^,  Ex 
quibus  verbis  colligitur  inter  Pausillypanura  promontorium, 
ei  Neapoiim  urbem  banc  insulam  esse,  cura  nulla  alia  adsit 
in  eo  mari  posita  ,  praeter  Megariara.  Hanc  etiam  memo- 
rat  Siaiius  nostras  ab  aba  parva  insula  Euplaea  nomine 
sic  dicla  haud  dissitam  ; 

Jnde  vagis  omen  feVix  Euplaea  carinis  , 
Quaeque  ferit  curvos  exerta  Megaiia  Jluctus' 

Sunl  qui  scribunt  ex  nostris  patriis  scriptoribus  in  ea 
insula  urbem  olim  exlitisse.  Inter  alios  ,  qui  in  ea  noa 
utbem,  plura  tamen  aedificia  fuisse  scribunt  ,  est  Clari- 
lus  Comment.  Sulla  Costiluz.  di  Federico  II.  parte  lll. 
c.  3.  paragr,  XI.  qui  heic  SS.  Salvatoris  ,  S.  Michaelis  , 
et  S.  Costantini  nionasteria  fuisse  quondam  narrat :  adhaec 
fuers  beic  villae  ,  agri  ,  et  viae  ;  et  Federicus  II.  Regnum 
Neapolitanum  administrans  praetorium  aedificavit ,  ubi 
eius  nxor  diu  vixit ,    et  Neapolitani  Reges  per    sequiores 

2.  //.  19 


!4G 

aetales  inliabltarunl;  Idoraneex  variis  Medii  iEvi  Eegestis 
probat  laudatus  auctor.  At  undenam  ea  insula  noslro  aevo 
roangustata  ,  et  dimidiata  adservatur  i^  non  aliam  ob  causam 
id  evenisse  sciibit  ,  quam  quod  anno  MCCCCXLIII.  Vli. 
Kal.  Decetub.  borrendissiroa  exorta  tempestate  ,  et  molu 
terrae  in  medieiatem  est  redacta.  Huius  horrendi  casus 
mentionem  facit  Petrarca  libr.  V.  epist.  famil.  qui  inter 
aba  haec  ait  :  Mille  inter  Capreas ,  atque  Neapolitn 
Jiuitahant  undantnt  montes ,  non  caeruleum  ,  aut  (juod 
in  magnis  tempestatibns  solet^  nigrum^  sed  canum  ,  hor- 
rifico  spumarum  candore  fretum  cernebatur.  Celanus 
etiam  ,  Giorn.  V.  aperte  id  declarat  ,  qui  inter  alia  iii 
vicino  insulae  mari  phira  vetustarura  fabricarura  rudera 
suo  adhuc  aevo  superfuisse  ad  vetustain  Megariae  urbem 
perlinenlia  narrat. 

Cum  autem  insula  isthaec  tota  ex  materia  tofacea  &h 
efformata  ,  faciihme  eveaire  potuit  ,  ut  paulatim  maris 
ictibus  repercussa  dimidiata  fuerit.  Idque  tam  certum  est, 
ut  sub  maris  undis  ex  omni  insulae  parte  ,  qua  patet  , 
adservetur  adhuc  terrae  pars  quae  ad  insulam  quondam 
perlinuit.  Id  vero  iam  ex  Romanorum  aevo  evenisse  exi» 
stiraaudum  est  ,  cum  eo  tempore  etiara  saepe  mare  in- 
sulara  coangustarit.  Eandera  olira  terrae  unitam  fuisse 
quoque  creditur,  et  a  motibue  lerrae  ,  vel  ab  ipsis  ho- 
uiinum  manibas  in    insulae   formam    postea  efffctam. 

ftlegariam  vero  insulam  fuisse  ipsum  Lucullanuni 
Castrum  fai.io  creditur  a  patriJs  scriptoribus  ,  cuius  oc- 
currit  menlio  iam  a  qninio  Ecclesiao  Christianae  saeculo, 
qiiod  a  Neapolitqnis  saeculo  decimo  fuit  eversum.  Gu- 
liehr.us  autem  I.  Malus  nomine  arcem  Normandicam  ibi 
acdificavit  anno  MGLXX;  hinc  ex  ea  tempestate  Ovi 
Castrum  ab  insulae  rotunditate  andfit,  lam  ante  insula 
Maior  ,  et  Sahatoris  insula  per  patrios  auclores  fuit 
compeUata ,  ut  inter  aUos  probat  Claritus  looo  ante  ci- 
tato  pluribus  scriptorum  Medii  i£vi  auctoritatibcs.  Ad  hoc 
melius  probandura  auclores  affereraus ,    ex    quibus    Lu: 


'47 
cuUanum  Castrum  alio  quldem   esse  conlocanclum  palebit. 

Oranium  primus  occurit  Marcellinus  Comes  ,  qui    quinio 

saeculo    suam    elucubravit  historiam  Basilico  ,   et   Armato 

Coss.  Hic  ubi  de  Augustulo  postremo  Romanorum  Impe- 

ratore  verba  facit ,  ab  Odovacre  Erulorum  Rege  in    exi- 

lium   multato  auno  CCCCLXXVI.   Sic  narrat  :  y^iigustu- 

lum  Jilium   Oreslis   Odovacer  in  LucuUano  Companiae 

caslello  exilii  poena  damnavit,     Hesperiuni    Romanae 

gentis  Imperium   ....  cum  lioc  Augustulo  periit.    Et 

jornandes  iisdem    fere  verbis    prodit   De    Regn.     Success. 

c.   io3    Odovacer  ....   Italiam  invasit  ,  Augustulum- 

tjue  hnperaiorem  de    regno    evulsum  ,    in   Lucullano 

castello  exilii  poena  damnavit.    Ex    quorum    auctorum 

verbis   occurrit  mentio    de  Castello  ,   non  vero  de  insula, 

\n  qua   pairii   scriptores  omnes  eundem    Imperatorem  in- 

clusum  credunl  ,    quod  quidem  ab  insula   Megaria    diffe- 

rentem   nmnino   fuisse   credendum  arbitror. 

D.  Gregorius  Papa  Petro  Campaniae  Subdiacono  scri- 

bens   lib.    III.  ep.  I.  el   Antemio  lib-  X.  epist.  19  buiusce 

loci  facit   mentionem  ,    et   praesertim    Ecclesiarum  ,    sed 

iiuDquam  insulae  ,  quiu  etiam  Castri  LucuUani ,    Opidi^ 

et    Castelli.  Egipius     quoque    qui    sexto   floruit    saeculo  , 

S.  Severi  Norici   Episcopi    bistoriam    scribens    io    Castro 

Lucullano  tumulati   iam  quinto  vergente  saeculo  ,    nempe 

anno  CCCCXCII.   boc  modo  ait  ^  ut  legitur  apud  BuUand. 

lom.  I.  Sanctor.  ad    diem  VIIL  Tunc  S.  Gelasii  Romani 

Pontijicis  auctoritate  ,    et   Neapolilano  populo  exequiis 

reverendis   occurrente   in  Castello.   LucuUano    per   ma^ 

nus   S.   f^ictoris  Episcopi  mausoleo  ,     quod    praedicla 

foemina  (  nempe  Barbara  ,  quae  eundem    S.    Severinum 

sepelivit  j  Gojididit ,    conlocatum    est.    Qua  ' celebritate 

mnlti  languoribiis   ajjflicti  recepere  sanitatem.  Inter  quos 

rjuaedam  ^    cumgravissimae  aegritudinis    pateretur   in- 

cotnmodum  ,  propreranter    occurrit ,    et    ingressa     suh 

velncnlo ,    quo    corpus     venerabile    portahalur  ,    statim 

caruit  omni  languore,  Ex  bis  verbis    ecquis  adest ,  qui 


i4'8 

clare  non  vldet ,  mentionem  heic  nullam  fieri  de  insuls-,. 

deque  mari  ,   sed  de  eastro  potius*:   nam  dubio  procul  si 

castrum  istud  in  mari    positum    fuisset ,  indicatum    uti- 

que  esset. 

loannes  Diaconus  ubi  agit  de  altera  huius  S.  Severini 
Translatione  Neapolim  facta  circa  annum  DCCCXC. 
sic  ait.  c.  3.  num.  9  Gregorius  Consid  his  cognitis 
super  Castello  Lucnllano  ,  cogilans  eiiis  incolis  Tnulta 
iniit  consilia  cuni  Slephano  Episcopo  ,  et  ceteris  po- 
tentihus  ,  ut  hahilataribus  eius  Neapolim  transmigratis 
opidum  illud  ei>erteretur  ;  cnj7i  decrevissent  diem  ,  quo 
ad  id  perjiciendum  universus  projicisceretur  populus. 
Ex  his  \erbis  percipit  Claritus  Part.  III.  c.  3.  paragr. 
3i  Neapolitanum  Ducem  Gregorium  (  qui  tunc  veluti 
Rex  erat  )  longum  haud  iter  cum  omni  populo  instituera 
potuisse  VI  circiter  milliaria  pedestri  itinere  ,  quo  prae- 
fati  S.  Severini  corpus  Neapolim  transferret  ,  ut  arbitra- 
tur  Mazochius  De  Gastro  Lucull.  pag.  21.  Hauc  ita  hi- 
storiam  sequitur  laudatus  loannes  Diaconus  ;  Venit  dies 
ruinosi  decreti  ,  in  c/uo  Consul  ^  et  optimates  ^  necnon 
et  populosae  phalanges  ad  memorali  opidi  (  nempe 
Lucullani  )  destructionem  accincti.  Adhaec  in  Actis 
S.  lulianae  ab  auctore.  contemporaneo  exaratis  ,  nbi  agitu? 
de  huiusce  Divae  corpore  Cumis  Neapolim  translato,  haeo 
de  Lucullano  scribit  Castro  :  Et  sic  canendo  pervenerunt 
(id  Ecclesiam  B.  Nicolai  Chrisli  Confessoris  de  Castro 
Lucullano  sitam  prope  moenia  cif/^af/i^.  Ubi  vide  quae- 
so  ,  hanc  Ecclesiam  B.  Nicolai  ab  auctore  in  eo  Castro 
sitam  fuisse  prope  urbis  muros.  Hmc  si  verum  esset , 
quod  ea  fuisset  super  Megariam  insulam  ,  huius  mentio- 
nem  fecisset  auctor  ;  at  nuUa  eiusdem  occurrit  mentio  .• 
hinc  dicendum  ,  idem  Gastrum  cum  Eeclesia  fuisse  olim 
in  vicina  continenti ,   non  vero  in  ea  Megaiia   insula. 

Lucullanum   igitur   Castrum    cum    ab     ipsa    distet  , 
*ion  alio  loco   ponendum  credit  Galianus   D  ssert.  MS.  de' 
4«  Castro  Lucul.  q^uam  in  yiciiia  contineati  Neapolim  in-: 


ter  ,  et  Pausilypum  •  at  ubinam  /  in  eo  terrae  quiJem 
spatio ,  quod  extenditur  per  totam  Plagam  Olympicam , 
vulgo  Rivierti  di  Chiaja  ad  cryptas  usque  Platamonias, 
VLilgariter  Chiatamone.  Et  loannes  Villanus  Chron.  c,  3f 
num.  i3.  etiam  in  hanc  videtur  sententiam  descendere  j 
scribens  :  Era  nel  tenipo  ile  lo  dicto  J^crgilio  un  ca- 
stello  edificalo  deniro  mare  ncoppa  wio  scoglio  ^ 
come  per  fino  mb  e  ^  a  lo  quale  se  chiama  lo  Ca- 
stiello  Marino  ,  o  vero  di  Mare.  Mazochius  de  Castro 
LucuU.  alio  ponendum  credit  hoc  Castrum  ,  idque  non 
parum  ab  Aniano  lacu.  Verum  enimvero  illud  in  eo  loco 
collocat  ipse ,  ubi  nnne  vernaculo  dicitur  sermone  la 
Taverna  delJe  JRos^e,  qui  locus  ab  Aniano  parum  distat. 
Blondus  in  Ital.  Descript.  eandem  Mazochii  sequitur  opi- 
nionem  ,  Luculii  villas  describens.  Cluerius  Ital.  Antiq* 
lib.  IV.  et  Grimaldius  _,  Annali  del  Regno  ,  tom.  Vl. 
epoca  II.  ibidem  etiam  ponunt  hoc  Castrum.  Mazochius 
loco  cit.  pag.  211  concludit  omnino  illud  figendum  in 
ea  ora  ,  qaae  est  inter  Puteolos  ,  et  cryptam  Neapoli- 
tanam  :  idque  probat  ex  x\ctis  Translationis  S.  Severini  , 
ubi  fit  mentio  de  campo  opidi  prope  l»ucullanum  Ca- 
strum.  Hoc  igitur  iuxta  ipsum  in  Regione  Balneolana  est 
ponendum  ,  ubi  Luculli  villa  erat  iuxta  quosdam  ,  et  ubi 
tot  fabricae  vetustae    adsunt.. 

Teraporis  progressu  pagus  hic  adsurrexit  ,  in  qu> 
perplures  familias  a  LucuUo  collectas  cohabitassc  crc- 
ditur.  Inde  sub  Castri  Lucullani  nomine  sequiori  aevo 
fuit  salutatus.  Restant  adhuc  in  ipso  Aniano  lacu  vetusto- 
rum  ruderum  vestigia  ,  quae  ad  Lucullanum  castrum 
fortasse  pertinuere.  Hiac  via  Puteolana  vetus  f  cuius  ad- 
huc  per  ea  loca  adservantur  vestigia  )  per  Aniani  stagni 
litus  ,  et  per  ipsum  lacum  ducebat.ur  ,  ut  ex  admirandi 
pontis  ruinis,  quae  supersunt  ab  Aniano  procul  ,  videre 
est.  Videsis  quae  dicemus  in  Dissertat.  de  Antiquis 
Companiae    Viis. 

LucuUanum  interim  hoc  Castrum  haud    in  eo  loco' 
€8se  potuit,  cuQi  tota    istahaec  regio  pestilentiali  halitiK 


i5o 

semper  fuerlt  usa ,  tota  undique  montibus  ,  et  collibus 
interclusa  ,  ubi  aer  pessimus  semper  exhalat.  Alia  causa 
ob  quam  Lucullus  nullam  he'ic  erexit  villam  ,  est  illa 
ob  quam  apud  antiquos  usuvenit  easdem  condere  locis, 
ubi  aeris  salubritas  ,   et  omnia  vitae   commoda  adessent. 

Ubinam  ergo  Campaniae  loco  ponendum  hoc  Lu- 
cullanum  castrum  ?  Claritus  Comment.  part.  III.  c.  3. 
paragr.  3/  varia  affert  Medii  ^Evi  scriptorum  testimo- 
nia  ,  cx  quibus  probat  ^  idem  figendum  sub  Echia  pro- 
monlorio.  Primum  duas  affert  auctoritates  a  S.  Gregorio 
Magno  desumptas  lib.  1.  epist.  24  Anteuiio  Subdiacono 
scribente  ,  ubi  mentio  occurit  Castri  Lucullani  ,  quod 
iuxta  S.  Petri  fuit  Basilicam.  Altera  eiusdem  scribentis 
Fanlino  cuidam  lib.  X.  epist.  i/|.  et  memorantis  3Ia- 
charim  ,  insulam  nempe  Megariam,  quam  prope  Ga- 
strum  hoc  extitit.  Inde  affert  Instrumentum  NeapoH 
exaraUim  IV.  Idus  Quinlil-  Indiclione  Xlfl.  anni  II  Im- 
peratoris  Nicephori  ;  in  eo  sic  habetur  :  Intiis  destruc- 
tum  Castrnm  Lucullanuw  ,  iuxta  ab  occulente  cum 
alia  lerra  dicti  Monasterii ,  sicut  descendit  ad  viam 
puhlicam  ,  in  qua  posita  erat  porta  maior  destructa 
dicti  Castri  LucuUani.  A  seplentrione  est  alia  terra 
propria  eiusdem  Monasterii ,  et  rei)oh>enda  itur  ad 
murum  eiusdem  Castri.  Ex  eo5em  affertar  aliud  Instru- 
mentum  scriptum  VII.  Kal  Augusti  MCCLXV.  regnante 
Manfredo  ,  in  quo  occurrit  mentio  Ecclesiae  S.  Mariae 
ad   Circulum  positae    in  Cuple  sub    ipso  monte     Echia. 

Hoc  autem  Gastrum  anno  circiter  DGCCXC  a  Nea- 
politanis  eversum  ante  significavimus.  Hmc  post  hoc 
temporis  intervallum  haud  amplius  occurrit  mentio.  Ex 
quodam  autem  Federici  II.  Imperatoris  diplomate  Mega- 
riam  insulam  appellatam  Castrum  Salvatoris  ad  Mare., 
non  vero  Castrum  Lucullanum  compertum  habemus. 
tmy>er3tor  hic  cuidara  cognomento  de  Tocco,  et  Angelo 
de  Marra  scribens  sic  ait ,  ut  est  apud  Capacium  Hist. 
Neapol.  lib.  I.  Quia  placel  Excellentiae  nostrae ,  ut 
charissima    consors  nostra  ,   .  ,   ,  in    Castro  Salvatoris 


i5i 
quod  haclenus  ....  ciistodisfi ,  loanni  de  Amalo 
fideli  nostro  assignes  ,  ul  illud  sicut  expedit ,  et  v'i- 
derit ,  faciat    ordinari ,    et  disponi. 

Ex  JVIedii  ^Evi  eiiam  scriplotibus  scimus ,  plures 
fuisse  olira  in  hoc  Lucullano  Caslro  Ecrlesias ,  ut  illa 
S.  Sergii  ,  et  Bacchi  ,  et  alia  S.  Nicolai  (  utex  S.  lulia- 
nae  Translatioue  ante  significavimus  )  S.  Michaelis , 
S.  Petri  ,  ut  constat  ex  S.  Leonis  epistolis.  Fuit  etiani 
S.  Severini  Monasterium  (ij  cura  Ecclesia  ,  aliaeque  non- 
nullae ,  ex  quibus  profecto  arguitur,  easdem  Ecclesias 
esse  potuisse  ptiE^rie  in  Lucullano  Castro ,  ubi  locus 
satis  exiensus  esse  debuit  ad  eas  omnes  Basilicas ,  et  Mo- 
nasteria  continenda.  Nec  vero  illorum  patriorum  scripto- 
rum  valet  opinio  ,  a  quibus  Megariam  insulam  creditur 
ex  Romanorura  tempore  ,  et  praesertim  Medio  ^vo  an- 
guslatam  ,  et  ad  medietatera  redactara  ,  sive  a  motibus 
terrae  ,  sive  ab  hominum  mauu  ,  sive  tandem  ab  ipsa 
maris  vi  conlapsam. 

lara  ante  significavimus,  Lucullanum  Castrum  ever- 
sum  fuisse  a  Neapuhtanis.  Gulielmus  L  anno  circiter 
DCCCXC.  arcem  condidit  IVormandicam  ,  qua.e  per  hoc 
lempus  Lucnllanum  fuit  dictum  Castrum  in  veteris  ever- 
si  memoriam  :  hinc  sequiori  aevo  Castrum  hoc  a  patriae 
scriptoribus  cum  priroo  fuisse  confusum  reperiraus  :  at- 
que  ea  hinc  causa  ,  cur  ipsi  scriptores  usque  Castrum 
LucuUanura  in  ipsa  Megaria  insula  conlocandum  sciibunt, 
quod  quidem   verum  hatid  est. 


(i)  Hinc  strlbit  Earipins  apud  Bolland.  tom.  I.  reensis  la- 
nuar.  ad  diem  VIII.  ubi  de  S.  Severini  Ecclesia  ,  et  Monasteiio 
verba  farif  :  Monasierium  igilur  eodem  loco  construc tum  ad  nie- 
moriam  Peati  viri  hactenus  perseVerat ,  cuius  mer.tis  muUi  ob- 
sessi  a  duemonibus  curati  sunt. 


4'  3  2 

A  I  A  T  P  I  B  H    IV. 

DE  LUCiriUCULLI   VILLIS. 


G 


<t'lanus  Lucullum  in  Megaria  insula  Villam  ha- 
buisse  exislimavit  :  contra  hunc  auctorem  plures  adsuot 
antiqnorum  auctoritates  ,  ex  qnibus  ean^Btn  alio  loco  ex- 
litisse  constat.  Ad  hanc  rem  demonstrandam  en  breviter 
omnia.  Nostrorum  auctorum  maximum  argumentum  ad 
hoc  probaodum  est  illud  ,  quod  ea  insula  per  eosdem 
fuerii  appellata  Lucullanum  Castrum  (  quod  quidem  lal- 
sum  )  :  nos  jn  antecedenti  Diatriba  iam  probavimus  Luc 
Lucuilanum  haud  ponendum  esse  in  insula  ^  sed  io.  vici- 
na  conlinenii.  Vbinam  igitur  Luculli  vilia  /  hoc .  expenr 
dendum  :  ipse  unam  habuit  super  Pausilypaoum  pro- 
niontorium  prope  Neapohm  ,  duas  vero  apud  Misenum. 
Ad  hoc  nostrum  primum  (irmandum  argumentum,  plures 
adsunt  tum  Graecorum  ,^  tum  Latinorura  scriptorum  au- 
ctorilates  :  hinc  nos  heic  loci  omuia  >t»T*  Tpi|iv  afferemus. 
Plutarchus  in  LucuUo  pag.  5i8  edil..  Francofurli  1620 
haec  de  Pausilypana  scribit  villa  :  T»  5"  sv  -ols  TrjipjcXiois 
xat  iTsfi  Ns.xy  irokiv  epym-  .  .  .  .  o  ^tujixo^  Tov^epxv  ^i«i.-ytiiixsyoSy 
Sfp^r.v  «uroy  iv  TYi/Ssvvi»  irpoanyopsvjsv  .-   Opijicia  eius    tnarili- 

ma  ,  el  ad  Neapolim quiim   Tubero  Stoicus 

contemplatus  esset  appellavit  eum  Xerxem  togatum. 
£t  Varro  lib.  III.  de  Re  Rust.  sic  de  eadem  villa 
sermonem  instiluit :  Contra  ad  Neapolim  L.  LucuUus 
postquam  perfodisset  montem ,  ac  maritima  jiumina 
immisisset  in  piscinas  ,  quae  reciprocae  fluerent  ,  ipss 
Neptuno  non  cederet  de  piscatu.  Et  Pliuius  Hist.  JNa- 
tur,  lib.  IX.  c.  54  de  t-a  etiam  villa  sic  enarrat :  Lucul- 
lus  ejcciso  etiam  monle  iujcla  Neapolim  maiore  ini- 
pendio ,    qiiam  viliam  aedifiqaverai  ^  euripum.,  et   ma- 


i53 
ria  aclmisit.  Qua  de  causa  Magniis  Pompelus  Xer- 
jcem  iogatum  eum  appellabat.  Velleius  Paterculus  li^, 
II.  c.  33  hanc  memorat  villam  :  Quem  oh  inieclas  mo~ 
les  mari  y  et  rsceptum  sujfossis  montibus  in  terras 
mare^  haud  infacete  magnus,  Pompeius  Xerjcem  togatum 
vocare  adsueverat.  Ex  horum  auctorum  verbis  hanc  villam 
propeNeapolim  fuisse  satisapparet,  eaque  nonuisi  ruitPausr. 
lypana.  Verum  dicet  ahquis :  ubinam  ergo  hae  Lucullia- 
nae  piscinae  tam  celebres  erunt  conlocaudae  ?  cum  enim 
veteres  auctorcs  easdem  magaificas ,  easque  maximas  fuis- 
se  scripserior  ,  ubinam  excisi  montes  montes,  euripique? 
Blondus  adhuc  suo  tempore  conspicuos  esse  tradil  j  Pon- 
tanus  vcro  de  Magnif.  c.  II.  perfossi  monlis  indicia  in 
ulteriori  Pausilypi  latere ,  in  ea  pirte  ,  quam  adhue  Se- 
iani  vociiant  cryptam   fuisse    scribit. 

Revera  in  ea  parte  quae  dicitur  la  scuola  di  Vir- 
^ilio  ,  restant  adhuc  perplures  vetustarum  fabricarum 
ruinae  ,  et  praesertim  piscinarum  sub  undis  ,  et  aedifi- 
ciorum  partes  ,  c{uae  nonnisi  ad  Lucuilum  pertinuerunt. 
Cum  vero  mare  tranquillum  est ,  ea  rudera  integra  ap- 
parent.  Oranes  easdem  fabricas  fuisse  prope  mare  certum 
est ,  easque  ab  ipso  post  plura  saecula  absorptas  ,  aeque 
ac  raontis  partem. 

Praefata  insuper  Seiani  crypta  ,  quae  prope  Luculli 
villara  visitur  ,  ad  ipsum  fortasse  perlinuit ,  vel  eiusdem 
impensis  fuit  excavata.  Ea  parum  differt  a  crypta  Puteo- 
lana  vulgo  dicta  ,  et  fortasse  illa  magnificentior  ,  latior  , 
et  longior  est ,  et  luminibus  passim  in  interiori  eiusdem 
parte ,  uti  videre  cuiqtie  licet  montem  adscendenti.  Ipsa 
tot  abhinc  saeculis  vel  lerrae  aggestionibus  ,  vel  aquarura 
inundationibus  oppleta  videtur  :  sed  anno  prope  elapso 
MDGCCXXV.  cum  via  nova  Pausilypana  ad  Balneola- 
nam  usque  regionem  traheretur ,  factum  est  ,  ut  ea 
quae  usque  ad  nostram  aetatem  obliterata  erat ,  effossa 
pars   fuerit. 

Ad  quem  vero    usum  ea    crypla    inservierit ,    facile 
dignosci  potest  j  cum  yicina  isthaec    regio    passim    aquis 

TomJI,  20 


mineralibus  olim  scaleret ,  inde  totbalnea  aedificala  fuerPy 
Tjt  ex  ruinis  ,  quae  supersunt  videre  est.  Hinc  Lucullus  y 
vel  alii  fortasse  Romani  divites  hanc  cryptam  perfoderunt^ 
quo  a  Pausilypo  monte  ad  mare  descenderent  coramodius, 
et  propius  ,  ut  balneis  mineralibus ,  vel  raarinis  uterea- 
tur ,  vel  etiara  e  crypta  exeunlibus  facile  iter  esset  pe- 
ragendum  ad  Puteolos  ,  et  vicina  loca  per  aliquam  viara 
agrestem ,  vel  lignariaui ,  de  qua  nulla  amplius  exla£ 
apud  auctores  mentio. 

Nesis  insula  ad  eundem  pertinuit  Lucullura;  id  omne 
ex  variisCiceronis  accipitnusauctoritatibus  Orat.  X.  in  Mar- 
cum  Anton.  nura.  4'^  ^^^'  XVL  epist,  2.  ad  Attic.  et 
epist.  3  eiusdem  libri.  Hanc  ad  Luculli  filium  pertinuisse 
satis  elucet  ,  ubi  forsitan  a  parente  villam  heic  habuisse 
aedificatara  crediderim.  Verum  Mazochius  de  Castro  Lu- 
cul.  pag,  21 1  hanc  Lucuili  villam  extensam  usque  ad 
Aniani  lacus  vallem  ,  a  Pausilypo  incipientem,  totamque 
Balneolanara  regionem  cura  vicina  Neside  ad  ipsum  per- 
tinuisse  putat.  Cum  autem  oranes  Luculli  villae  post  fata 
in  alienas  pervenissent  raanus,  eas  sequiori  aevo  Imperator 
Traianus  possedit ,  et  praecipue  Pausilypi  villam,  ut  pro-? 
balur  ex  quodam  iapide  apud  Fabrettum  pag,  CXGIX. 
num,  486. 

Ea  insuper  Nesis  insula,  ut  ex  vlta  S.  Silvestrl  Ro^ 
mani  Pontificis  constat,  a  Magno  Constantino  Neapohtanae 
Ecclesiae  fuit  donata  ,  qui  insulam  (puta  Nesidem}  cum 
Castro  (  nempe  LucuUauo  )  solidis  octoginla  pependit. 
Hinc  reete  existiraat  Mazochius  ,  eam  nullam  aliam  fuisse 
insulam  ,  quam  Nesidem  :  nara  haud  credibile  est ,  Me- 
gariam  utpote  parvam  insulara,  earaqne  scopulosam  tau- 
tam  argenti  quotannis  Neapolitanae  Ecclesiae  pecuniam 
solvere  potuisse  j  hinc  recte  pulandum  est ,  eandem  Ne- 
sidera    ipsam    fuisse. 

Idera  Mazochius  loco  citato  pag,  2.21  Salvatoris  in- 
sulam ,  sive  Nesidera  cum  alia  nomine  Megaria  confusara 
fuisse  scribit  ;  idque  evenisse  circa  saeculum  XII.  probat 
auctorilate  Petri  Ebulensis  ^  qui    'm    Elego    carmine   de 


i5d 

Mollbus  Siculls  inler  Henrlcum  IV.  Imperaforem  ,  et  Re- 
gem  Tangredum  de  liac  agit  insula.  liic  enim  auctor  Me- 
gariara  Salvatoris  insulam  appellat.  Ex  Falconii  etiam  Be- 
neventani  historia  exarala  ante  Ebuleusis  poetae  aevum 
Megariam  cum  Neside  sub  Salvatoris  nomine  confusam 
fuisse  probatur.  Hinc  Rogerii  Ilegis  Neapolim  triumphalem 
ingressum  anno  MCXL.  describens  sic  narrat  :  Inde  na- 
Zfigio  paralo  ,  ad  castellum  S.  Salvaloris  civitati  proxi. 
mum  adscendit^  et  civibus  Neapolitanis  ihi  vocatis,  ne. 
§olia  quaedam  cum  illis  de  lihertate  civitatis  (^  nemr^e 
Neapolitanae  )  et  utilitate  tractavit.  Ex  Actis  quoqne 
SS.  Maxlmi ,  et  luliani  anno  MCCVII.  isthaec  insula 
Salvatoris  appeilatur.  Sequiori  vero  aevo  tamNesis  ,  quain 
Megaria  sub  eodem  nomiue  salutatae  fuere  y  hinc  Nesis 
utpote  Mcgarla  maior  ,  Maior  insula  ,  ut  patet  ex  Di- 
plomatibus  Ecolesiae  S.  Sebastlani ,  quae  afferuntur  a  Ca- 
pacio  bb.  II.  Hist.  Neapol.  et  Megaria  itisula  minor  S.  Sal- 
patoris  fuit  vocata  ,  quae  slc  dicta  per  ea  temjtora  fujt 
respectu  Nesidis.  At  undenam  Megarlae  insulae  Salvatori 
aomen  datum  ?  causam  affert  Fajcus ,  qui  tradit  Iq  ca 
insula  Salvatorls  aedlculam  fuisse ,  unde  insulae  nomen 
Iraposltum. 

Haud  procul  ab  Megaria  insula  locus  adest  prope 
inare  j  isque  in  Plaga  Olymplca,  in  praesentiarura  dictus 
S.  Leonardo  e  regione  Eccleslae  S.  losephi ,  ab  aedicula 
clim  eidem  Divo  dicata.  Hunc  iocum  credltur  parvam 
fuisse  insuiam  ,  ut  plures  etiam  e  nostris  scripioribus  ar- 
bitrantur  :  inter  alios  Celanus  ,  Giorn.  IX.  et  Galianus 
Dissert.  MS.  del  Castro  Lucullano.  Idque  colligunt  ex 
vetustis  nonnullis  scripturis  ,  in  quibus  legitur  :  Ecclesia 
S.  Leonardi  ad  ituulam  :  eaque  etlam  est  piurimorum 
adhuc  nostro  tempore  Neapolitanorum  traditio.  Eadem 
fortassis  esse  potuit  Insxda    Minor  supra  meraorata. 

Prope  hanc  alia  parva  ,  vel  potius  scopuius  fuit.  Ip. 
sum  enim  extitisse  creditur  inter  Neapolitanas  moles  et 
navale  armamentarium  ,  vuigo  Darsena  ,  et  haud  procul 
S.  Vincentii  Turre.  lustinianus  ,  Dizion.    del  Regno     ar- 


s 


j56 

lic.  Megara ,  acl  lioc  probandum  ,  llbrnm  affert  eipen- 
sarum  CaroU  Andegavensis ,  iibi  inter  alia  hoc  habetur ; 
Die  lovis  V,  Iidii  Neapoli  sero  hiiius  diei  comedii 
Dotninus  Rcx  in  insula  S.  p^incentii.  Eaque  temporis 
progressu  adeo  fiilt  dimidiata,  ut  paulatim  defecerit  ^ 
donec  anno  MCCCXLIII.  a  roaris  horrenda  fortuna  in- 
tegra  fuit  absorpla.  Ipsa  tandem  saeculo  VI.  vergcHte 
Insulella  adhuc  dicebatur. 

Ex  quodam  Tnsirumento  Neapoli  exarato  XI.  Kal° 
Maias  Indict.  XIV.  anni  II.  Imperii  Basilii  agitur  de  con~ 
troversia  inter  Theodorum  Pissicellura,  et  Laurentiutn 
Abates  Monasterii  SS.  Sergii  ,  et  Bacchi  de  maris  posseSi- 
sione  dicti  Vivarello  ^^w^  Bibario,  quod  parum  dista- 
bat  ab  insula  S.  Vincentii  ,  et  S.  Barbarae.  In  hoc  igi- 
tur  Instrumento  huiusce  insulae  occurrlt  mentio  his  ver- 
bis  :  Nullo  wKjuam  tempore  ^dare  molestiam  supra- 
scripto  Monaslerio  super  mare  ipsius  ,  quod  est  iuxtx 
insulam  S.  Vincentii ,  quae  et  quod  estipsius  Mona- 
sterii ,  et  iuxta  vocabulo  S.  Barbarae  ,  quae  esi 
prope  Ecclesiam  ipsius  Monasterii  vocabulo  S,  Sergii, 
Hanc  insulam  Claritus  Comraent.  di  Feder.  part.  3^  c.Sj 
et  lustinianus  loco  citato  autumant  intelligendam  esse  pro- 
prie  illam  ,  quae  sub  Minoris  nomine  appellatur  ad  Ma- 
ioris  differentiam ,  quae  fuit  Megaria  ,  quamvis  Mazo- 
chius  De  Eccles.  Neap.  Maiorem  insulam  intelligit  pro- 
prie   Ncsidem. 

Ad  alias  nunc  L.  Luculli  villas  ad  Misenum  posi- 
Jas  veniamus.  Prima  eo  loco  erat  ilia,  quae  quondam  ad  C, 
Marium  pertinebat ,  et  LXXV.  m.llibus  denariorum  Cor- 
neliam  emisse  ,  et  temporis  progressu  L.  Lucullum  quin- 
geniis  millibus,  et  ducentis  licitatura  esse  a  Pularcho  nar- 
ratur  in  Mario.  Plinius  de  hac  Marii  villa  lib.  IX.  c.  S/^ 
soribit  :  Novissimus  villam  in  Aliseno  posuit  C.  Marius, 
Seneca  epist.  LI.  etiara  de  eadem  scribit  .•  Illi  quoque  ad 
quos  primos  fortuna  Romani  populi  puhlicas  opes  trari', 
Jtulit  ,  C.   Marius  ,  et   Qn.  Pompeius  ,  et  Caesar  exstruxe- 


15/' 
ruvt   quidem    villas   iii   fegione  Eaiana ,  sed   illas  imposue- 
runt  summis    iugis   montium.  Mons  hic  sunra  quam   ade- 
rat   C.   Marii    villa  iuxta   Cluerium  Ital.  Ant.  lib.  IV.  c.  2. 
nullns  alius  potest  esse  ,  quara     raons    Prochylae    versns 
occidentem. 

Ahera    Luculli    villa     parum    aberat   ab    illa    nunc 
descripta  ,    eaque    tortasse  parum  distabat  a  Miseni  portu  , 
prope  quem  locum  erat    theatrura ,    cuius    pars    superest 
in   praesentiarum.   Iq  hac   Luculli    villa    Tiberium    extre- 
mam  obiisse   diem   narrat  Suetonius  in  eius  vita   c    73.: 
Sed  et  tempestatibus,  et  ingravescente  vi  morbi  retentus,paulo 
post    obiit    in    villa    Lucullana    octavo  ,    et   septuagesimo 
aetatis   anno.  Et  Tacitus   Annal.  lib.  VI.  c.  5o  sic  etiam 
cle  ipso  confirmat  :  Mutatisque  saepius   locis ,    tandem   in 
promontorium  Miseni  consedit  in  villa  ,  cui  Lucullus  quon- 
dam  dominus  etc.  Et    Phaedrus  etiam    lib.  II.    Fabul.   5' 
eam  Luculli  villam  ia  Miseno  positam  canit  j 

Caesar   Tiberius  cum  petens  Neapotim  , 
\n   Misenensem  villam   uenisset  suam  , 
Quae   monte  summo  posita    Luculli  manu 
Prospectat  Sicw/um,   et  prospicit    Tuscum    mare, 

Post  LucuUi  vero  fatum  eam  villam  possedit  Valeriug 
Asiaticus  ,  ut  Tacilus  narrat  Annal.  lib.  XI.  c.  i.  Narri 
F  alerium  Asiaticum  bis  Consuleni  ,/uisse  quoncJam  adul- 
ierum  eius  credidit  ;  pariferque  hortis'  inhians  ,  quos  ille 
a    Lucvllo    coeptos  insigni  magnificentia   extoUebat. 

Hic  autem  vlr  q-uot  sumptus  ,  quot  magnificentias ,' 
et  argenti  pondera  in  suis  hortis  extruendis  insumpsit  ? 
Nulhis  est  ftntiquOrum  qui  hunc  maximis  haucl  exornet 
laudibus  ;  de  iis  villis  Plutarchus  sic  scribit  in  eius  vita  : 
O"'rrov  xxt  vOv  ,  i-TfiSosiv  Toiaurviv  Tvi^  Tpu^-iis  i-)(^ovcsy\s ,  ot  Aoi*xou/i- 
lixvoi  •ATiTeoi  ,  Ta-v  Bxsiliy.&v  ev  rols  irolvrslst^rxrois  ff.pO/J-ouvrxt  , 
Quando  vel  hac  aetate  ita  gliscente  luxu  ,  horti  Lucul- 
iiani  inter  priucipis  sumptuosissimos  hahentur.  Ex  his  Grae- 
ci  aucloris  verbis  recte  intelligitur,  quam  sumptuosi   esse 


r58  ...  .         r      . 

debueriot  hortl  LuculUani  ,*  qul  pervenerant  in    Prlnclpis 
manus  ,  manseruntque  usque  ad  Traiani  aetatem,  ut  ante 
diximus.  Hic    vero    omnium    Romanorum  ditissinius    to 
pervenit  magnificentiae  ,   ut  nemo   cum  ipso  comparandus 
unquam  fuerit.  Eura  postea  in  villis  exstruendis  magnifi- 
centissimls     plerique    Romanorum     locupleiiores     iraitati 
fuere.  Id  videtur  Tullius  inauere  sic    scribens   De    Offic. 
lib.  I.  c.  39.  Studiose  enim  plerique    praesertim    in   hanc 
partem  facta  princlpum  imitantur  :  ut  Lucii  Luculli  summi 
p^iri  virtutem  quis  /  quarum  quidem    certe  est  adhihendas 
Ttiodus  ,    ad     mediocritatemque    revocandus'.    Ex    hoc   Ci- 
ceronis  testiraonio  satis  elucet,   hunc  praeclarissimum  Vi- 
rum   normaai  in  villis   aedificandis  fuisse  ,   eumque  ad  ul- 
tiniura  perfeclionis   apieem  pervenisse  :  hiuc  est  ,    ut    tot 
alii  Romani  clivites  Lucii  Luculli  exemplura  sectati,  passira 
tot  amoenas  villas  In   nostro  Gampano  aedificarunt  solo  : 
hinc  etiara  Vedius  ille    Pollio    supra    Pausilypum    villam 
cura   nobilissimis   pisclnis,   quarura   adhuc   restant  vesfigia, 
Ilortensius  ,  Vacia  ,  Caesar  ,  aliique  plures  nobiles  Roraani 
Viri  a[)ud  Baias ,    Misenum  ,    ahaque    loca     condiderunt. 
jNoune  ipsi  ex  Lucullo  exemplum  sumpsere  ?     At    procul 
dubio  falendum  est ,    ipsum   multo    magnificentiorem     iu 
eisdem  extruendis    fuisse.  Hic  etiam  praeler  lol  sumptus, 
tot  eliam  arborum  novas   plantas  es  Asia  post   Mithrida- 
tem  devictum  in  nostro  Campano    condidit   solo.    Nonne 
et  cerasos  ,  aliasque  fructuum  plantas    ab  ipso  LucuUo  u- 
troduclas  fuisse  *ex  Plinio  Hist.  Natur.    lib.    XV.   c.    iaS 
liquido  demonslratur  /  Tertulllanus  Apolog.  adversus  Gen- 
tes  num.  11.  Sic    de    Lucull.    tradit  :    LucuUus    primus 
cerasa  ex  Ponto  \taliae  promulgavit.  Et    D.  Hierony- 
mus  lib.    I.    epist.  35  ad  Eustoch.  sic  etiam   scripsit  :  /^e- 
rum  ne  ndear ,  dona  minuisse ,     accepimus    et  Qani- 
strum  cerasis  refertum  ,  talihus  et  tam   virginali  vere- 
cundia  rubentibus ,  nt  ea  nunc  a  hucullo   delata  exi- 
stimarem-  Siquidem  hoc  genus  pomi  Ponto  ,  et  Armc' 
nia   subiugaiis   de     Cerasumo  primus  Romam    pertulit. 
Probabile  igiiur  est  hunc  divilem  Virum  ia    suis    hortis 


i59 
lianc  novam  planiassci  arborera ,  praesertim  in  vil!a  Pau- 
silypaoa  terrartjm  orbis  angulo  feracissimo  ,  unde  ad  nos 
usque  pervenit. 

Usque   raodo  Luculli  villas  mtmoravimns ,  nna  quae 

ISeapoli  ,  duas  alias  qiiae  super  Misenense    aderaot    pro- 

montorium  ,  idque  probavinius  veterum  scriptorura  Grae- 

corum  ,   et  Romanorum  testimoniis.  Paucis    vcro    abhinc 

annis  Italico  sermone  elucubratam  dissertationem   MS.  Cl. 

Yiri   Ferdinandi  Gabani  me  legisse  memini ,  in   qua    doq 

inerudite   probat   auctor,  Lucullum    unam  habuisse  villam, 

eamque    apud    Baias    tantum     eslitisse .-    aheram    Neapoli 

negat :  et  ex  allatis  ante  scriplorum  auctoritatibus  satis  li- 

quet,  Lucullum  eiiam  villam  iuxta  Neapolim  in  Pausilypano 

monte  habuisse.   Miror  interim  huoc  doctum  Yirum    no- 

vam    apud  Baias  reperisse   urbem  ,  eandemque  Neapolim 

appellatam  credit.  Hic  autem  ex  quodam  Slrabouis  Iib.  V. 

Geogr.   textu    satis    corrupto    hanc  urbem    Baias    prope , 

et  ipsas  Baias  eandem  novam   urbem  fuisse   probare  niti- 

tur.  Alios  affert  Graecos     diversorum    scriptorum    textus 

laudatus  Gahanus,  et  praesertim  Dionis    lib,  LVIII.    ex 

quibus  probat ,  eam  urbem  novam  extitisse  apud   Baias  5 

sed  nihil  h6ic  ad  nostram  faciunt  r6m  /  quamvis  vero  iidem 

veteres  auctor6s  hanc  novam  urbem  in  Baiano  sinu  ponant. 

Per   eandera  nihil  aliud  significare  voluerunt ,    quam  ipsas 

Baias,  non  ut  urbem  novam  Nsjcv   WoV.v  ,   sed  ut  pluriraorum 

aedificiorum  frequentlam  Romanorum  aevo:  et  re  sane  vera 

haec  nova  urbs  semper  Baiarum   nomine    fuit  nuncupata 

ab    aliis   cuiuscunque  aetatis   scriptoribus  ,    qui    nunquam 

N^jcv  voli-i)    dixere ,  praeter  unum  citati  Strabonis,  Dionis- 

que    testimonium  ,  qui  aliis  locis  Baias  semper  dixere.  Iri 

Cl.   Galiani  senlenliam   ivit  quoque  Marlorellius  ,  qui  The- 

ea  Calara.  toffj,  II.   pag.  589  eandem  sequituropinionem: 

hi   duo  scriptores   a   suramo  Viro  Pellegrinio  ,    Apparalo 

ect.  Disc.  II.  hanc   auctoritatem  hauserunt ,  qui  sic  scri- 

bit  :    Avendo   egli  troppo  sconveneuolmente   appreso  ,   non 

per  avuta   buona    notizia  di  questi    luoghi,    c/ie   la   nuova 

citth  a  Bauli  vicina  era  Nopoli ,  la  qiiale  come  si  h  ve- 


i6o        ^ 

duto ,  em  Baia.  Ex  hoc  Pellegrinil  testimonio  liquido 
eruitur ,  ipsum  novaru  banc  urbem  N"y  *oX  ^y  apud  Baias 
collocasse ,  cui  equidem  maxime  adsentior. 

Ex  hisce  igitur  ante  dictis    luculenter    eruitur  ,    L. 
LucuUum  plures  habuisse  villas^  unam  Neapoli  supra  Pau- 
silypanum  promontorium  parum  dissitam  ab  alia  Vedii  Pol- 
lionis :  eaque  satis  extensa  esse  debuit ,   cum  Nesis  insula 
ad  ipsum  etiam  LucuUum  pertinuit.   Aliae  duae    villae  , 
eaeque    magnificenlissimae  in  Misenensi  agro   positae  fue- 
re  ,  ut  probavimus  scriptorum  testimoniis.  Nec  valeat  su- 
pra  laudata   Cl.  Galiani    auctoritas  asserenlis  ,    Lucullum 
ad  Baias  villam  possedisse  ,  cum  post    tot    annos  a  Ga- 
liani  ipsius  fato  loca    isthaec   ab    eruditis    receniibus  no- 
stris   scriptoribus  satis  cognita  fuere,  et  examini  subiecta, 
praeter  monumenta  in  iisdem  reperta,  quae    L.  Lucullum 
suas  habuisse  heic  villas  fidem  ^estantur, 


\6i 
A  I  A  T  P  I  B  II     V. 


QUANTUM  ITALTA  .  ET  PRAECTPUE  CAMPA^HA  QUONDAM 

INGENUAS  DIDICERIT  ARTES  ,  ET   STUDIA  :  QUAENAM 

URBES  TANDEM  IN  UIS  rfiECLARIORES  EYASERINT. 


H 


_eic  plura  lectorisob  oculosanimaJvertendaproponeinu';.- 
priraum  quanlum  Italia  quoadam,  ct  praecipue  Canij)aniae 
urbes  ingenuas  coluerint  artes,  atque  lilerarum  studia;  deinde 
quaenam  ex  illis  celebriores  evaserint:  iude  quaenam  in- 
cremenenli ,  tandem  quaenam  decrementi  causae  ,  ut  ar- 
tes  liberales  ,  et  praesertim  literae  ad  barbariera  xMedio 
/E.\0  usque  pervenerint. 

Postquam  Roraana  Respublica  ad  maieslatis  culmen 
pervenit,  cunctis  subactis  ,  et  bello  domilis  popiilis  ,  el 
pace  iam  parta  terra  ,  marique  ,  Roma  ex  Capitolio  g(rn- 
tibus  leges  ,  atque  iura  ferebat ,  populique  turmarim  ex 
longinquis  accurrebant  mundi  reg'onibus  ,  quo  sub  po- 
tentissimi  regiminis  tutamine ,  atque  ope  adforent.  Ex 
his  vero  qui  a  Roroanis  pacati  fuere  ,  quidara  adnume- 
rantur  sapientissimi  ,  ut  ^gyptii ,  et  Graeci  praeserlirn  , 
qui  arles  scientiasque  in  Romanam  urbem  ,  atque  Lati- 
um  ,  ac  subinde  in  alia  loca  intuiere.  Hinc  Venusinus 
poeta  belle  ceciuit  Epist.  lib.  II.  2.  v.   i56 

Graecia   capia  ferum   victorem  cepit ,  et  artes 
Intulit  agresti  Latio. 

Ea  vero  gens  iam  in  Italia  sedem  cbnlocaral  :  temporis 
progressu  Romani  illam  subegerunt  Graiorum  partem  , 
quae  postea  Magna  Graecia  fuit  appellata  ,  quae  quidem 
ia  Italiae  meditullio  a  primaeva  lempestate  sedem  con- 
slituerat ,  ubi  plerasque  etiam  celebres,  nobilesque  urbe» 
T.    II.  21 


l62 

iti  Campano  condlderat  solo.  Romanl  vero  ex  eo  tempore 
Graccornm  singul.is  sibi  artcs  ,  atqiie  scientias  brevi  lem- 
poris  Intervallo  vinJicariint ,  eo  sarie  modo  ,  ut  Itaiia 
illorum  artes  dicliccrit  iuxta  Tullium  qui  haec  scribit  pro 
Archia  Poeta  num.  3  Erat  Italia  tunc  plena  Graeca- 
rum  nrlium ,  ac  disciplinarum  :  studlaque  liaec  el  iii 
Latio  vehementius  tunc  colehantur  ,  quani  nunc  nsdeni 
in  opidis.  Ibidem  Cicero  fuse  narrat ,  hosce  lialos  Grae- 
cos  (  nam  ea  gens  quondam  in  Italiam  adnavigarat  post 
Troiae  excidinm  ,  et  orignem  a  Graccis  orientalibus  trahe- 
bat)  Neapolitanos  Archiae  poelae  suam  civitatem  ,  aliaque 
munia  donasse,  utpote  viro  poeseos  callentissimo.  Nec  vero 
tantum  Tullius  Graecis  artes  tribuit  humanitatis  ,  verum 
fctiam  Mantuanus  vates  sic  canit  iEueid.  VI,  v.  858. 

Excudent  alii  spirantia  mollius   aera  : 
Credo   equidem  ,   vivos  ducent  ds  marmore  vultus  , 
Orabunt  causas   melius ,    coelique  mealus 
Descrihent  radio ,  et  surgentia  sidera   dicent. 
Et  Horatius  etiam   ait   De  Arte    v.   323. 

Graiis  ingenium  ,   Graiis  dedit  ore  rolundo 
Alusa  loqui. 

Cicero  iterum  de  ipsis  sic  loqultur  De  Oraf.  lib.   II.  c,  27 
Referta    quondam   Italia  Pjthagnreorum  fuit. 

Neapolis  vero  urbs  stndiis,  et  certaminibus  literariisj  aileo 
floruitj  ut  una  praeter  ceteras  ahas  evaserit  celeberrima.  Ad 
hanc  rem  dimonstrandam  perplura  adsunt  vetusta  documea 
ta  tx  antiquls  desumpta  scri[jloribus.  Suetonius  in  Aug.c.gp»-, 
mentionem  facit  ciusdam  literarii  certaininis  in  iilius  ho- 
norem  celebrati  ,  quod  quldem  in  hac  urbe  quinto  quo- 
que  anno  peragebatur  :  Mox  NeapoUm  traiificil  .... 
et  Quinquennale  certamen  GjmnLcum  honori  suo  in" 
slitutum  prospeciai'it.  Verum  ipse  Tianquillus  hoc  Gym- 
nicum  tantum  certaraen,  sed  Strabo  iib.  V.  Geogr.  Mn-, 
«icum  ctioin  fuisse  prodit.   Neapolitani  verohoc  ccriameu 


i63 
l  n  Augustl  Iionorem  insliLuJsse  doc.il  etiam  Paterculus 
lib.  11.  c.  2  Interfaturiis  athletarum  certamini  ludicro^ 
<juod  eius  honori  sacratiim  a  Neapolilanis  esl.  Nta- 
poliianos  quoque  imitatus  esl  Hetocles  ludaeorum  Rex  , 
qui  ludos  in  Augusii  honorem  Caesareae  edidit,  ut  rx 
losepho   accepimus  iia  narrante  Anliqq.  ludic  lib-  XVI.  c.  5. 

KarriyysXxe!  (X--)  yyp  iyx-^x  iJ.ovaiy.TiS ,  fxat  yviJfH-A&>  «^Ar.-^ari-y  cc 
^xiXO  ■7!,\i\Tos  ij.nvoa'j.yjx:V ,  -/.xl  ^r,5ixy  ,  C'itTrxv  ~i  Spoy.ov  ,  v.xi  ra  tto- 
XyTsXeaiipx  r"  sv  t-o  Pxiyi],  «ac  irx.p  xXXois  miv  eT:irr\Sevf/y.-<i;v  «v£- 
Tir^c!  Oi  ,  /.xi'  rouroy  tov  ayrov*  Kxijapt  ,  xara,  7rivr:xcrvic;"oy.  'r^j.cy.- 
ax3uxcj,v£vo5  acvjtv  ajrov  :  \ndixit  enim  certamen  musicum  , 
cf  ludos  gjmnicos  :  nam  gladiatorum  magnum  nu- 
merum  ,  et  ferarum  praeparaverat  ,  cursurpie  equorum 
et  fjuid./uid  eiusmodi  studii  pretiosius  erat ,  eL  Romae^ 
et  alihi  uspiam.  Quin  et  Caesari  hoc  cerlamen  con- 
secravil'-  quod  ita  instituit,  ut  per  singula  quinquennia 
insta  uraretur, 

Hi  vero  ludi  in  allcuius  numinis  honorem  iostitne- 
batitur  ,  aiil  eoi'um  homiiuim  ,  qui  quod  virtute,  et  fac- 
tis  miiabilibus  Diis  proximi  fuerant  ,  summis  honoribus 
colebantur.  Laudatus  supra  Sueiouius  Claudiuin  narrat 
Iinperatorem  in  eius  Vila  c.  I(.  Neapoli  in  theatro  reprae- 
sentasse  Graecam  comoediam,  quam  ipse  exararat  ,  quae- 
qiie  iuJicurn  sententia  coroua  fuit  donala.  En  eiusdem 
verba :  Ad  fratris  memoriam  per  omnem  occasio/iem 
celehratam  ,  comoediam  quoque  Graecam  Neapolitano 
cerlamine  dedit  ,  ac  de  sententia  iudicum  coronavit. 
Ex  Dione  autem  compertum  habemus ,  ipsum  Claudium 
tiiu  Ncapoli  fuisse  immoratum,  ut  ipse  ijarrat  bb.  LX. 
Alque  ca  quidem  fuere  illa  exercitia  poetica ,  etcertami- 
n.i  in  ea  urbe  iieri  solita  ,  in  quibus  prae  ceteris  poetis 
saepe  Siaiii  [)ater  ,  et  ipse  filius^  ut  canit  pluribus  locis, 
laureae  coroua  eo  in  Gymuasio  fuere  idcntidem  donati.  At- 
que  ea  etiam  foriassis  fuit  causa  ,  ob  quam  crudeleniNe- 
lo.iem  in  Neapoliiano  certamine  cantasse  memoriae  pro- 
dit  ideru  Trauquillus  iu  eius  Vita  c.  20  Etprodidit  Nea- 
poli  primuni  ,  ac  ne  conuisso  primum  quidem  repente  motu 
Letrat:    Theatro ,   anlea   cantare    destitit ,    qaam    inchoatam 


i6^ 


chsoheret  vop.ov  \hidem  saepius  ,  et  per  coniplures'  dies 
cecinit.  Lletn  Sufcloniiis  loco  citato  tradit  Neroneta  ca- 
ptiim  fuisse  quoruudam  AlexandriQoruin  modiilatis  lau- 
daliotiihus  ,  ac  inde  coronam  quaesisse,  qua  fuit  dona- 
tus.  UDde  vide  quoqne,  quauti  ca  tenapestate  musices 
ars  ,  necnon  et  jjoelices  a  maioriijus  noslris  fuerit  aesti- 
niata.  Hanc  etiam  cb  rem  publicum  condidere  illnd  no- 
bilissimum  aedificium  ,  quod  vulgo  Gymn,isium  erat  nun- 
cn(>atum  ,  de  quo  ante  diximus,  quodque  ad  unum  omnes 
patrii  auctores  ad  literaria  praesertim  cortamina  fuisse 
destinatuai  arbitrantur.  Videsis  quae  ad  rem  fuse  scripse- 
runt  Petrus  Lasena  ,  Ginnasio  di  Nipoli  ,  et  Ignarra  de 
Pjlaeslia  Neapol.  ubi  litterarias  in  hisce  ludis ,  quin  et 
corporeas  exercitationes  actas  olim    fuisse   erudite  narrant, 

Supra  ostendimus  vetustos  Italos-Graecos  in  Italiae 
midituUio  non  solum  ,  vcrum  etiam  in  Campano  solo  in- 
signes ,  nol^ilesque  urhes  condidisse ,  qiiae  maiornm  anti- 
quos  aemulanles  mores  ,  literaria  praeserlim  excrcuere  stu- 
dia.  Hinc  in  quavis  urbe  habuisse  Gymnasia  ,  et  ipsa  Thea- 
tra  comperimus,  ubl  poetices  arli  prae  ceteris  animum 
applicuissc  probabde  est.  lam  fuse  diximns  de  Hercula- 
nensi  effosso  Theatro  ,  necnon  et  Porapeiano  lib.  II.  c.  2 
el  5  in  qua  quidem  urbe  duo  extitere,  ununi  ab  altero 
liaud  procu! ,  ubi  veheraentissimum  studium  ,  atque  de- 
lcctationem  percepisse  cives  non  solum  scenicis,  verum 
eliam  iiierariis  ludis  certum  est.  Praetereo  Theatrum 
Campanura  ,  supia  qnod  tam  belle  disseruit  Vir  Ciaris- 
simus  Mazochius.  Miito  Suessulanum  ,  Minturnense,  Pu- 
teolanum  ,  lotque  alia  passim  aedificata  in  nostra  otiosa, 
ac  studiis  florente  Campania  ,  quarum  vehementi  araore 
adeo  fuere  delectati  veteres  illi  Graeci  ,  Romanique  ,  ut 
ad  furorfm   quasi  devenerint. 

Quid  vero  dicam  de  artibus  ,  nli  Sculptura  ,  Archi- 
tcctura,  aliisque  ,  quae  ad  cxcellentiam  profecto,  quin  ad 
perfeclioncm  a  maioribus  excullae  fuere  ?  Pictura  praeser- 
tim  ,  et  Sculptura  ad  ultimum  perfectionis  gradum  re- 
daclae  fuere.   Et  re  saoe  vera    tantarum    artium    monu- 


menia  eruderala  aJliiic  ostcndunl  aniiquissimarum  aibiura 
ni.Tgniticennam.  Quid  dicam  de  tot  statuis  nobilissirnis 
niiperiinie  efrossis  apud  Ilerculaneum ,  Pornpeios,  Stabias, 
Capuam  ,  aliasquae  urbes  ,  quarum  excellentia  longe  mul- 
tunique  sujierat  omnia  vetuslatis  monumenta  ?  Quid  de 
pictMris  ,  quaruni  intinitum  pretijm  baud  est  aequiparan- 
dum  cum  alia  qnavls  re  ?  et  quaeso  ea  monumenta  ,  quae 
ad  nos  pervenere  cum  Scul;)turae,  tum  Picturae  nonne  ab 
optimis  Graecis  auctpribus  e  saxis  scalpta  fuere  /  Nonne  ct 
Praxiielis  ,  et  Scopae ,  et  x\pellis  opera  ad  nos  usque 
tradita  fuere  /  Nostram  igitur  regionem  ,  quam  Graii  quon- 
dc*m  incoluerunt ,  magnificentissimorum  operum  parentem 
opiimam  ,  et  magistram  fuisse  liquet  ;  banc  quidcm  gen- 
tem  baud  cum  aba  vetusta  ,  vel  bodierna  quam  celeber- 
rima  comparare  auserim. 

Quae  cum  ita  sint ,  inficiandum  baud  est  ,^  quin 
islbaec  studia  ,  atque  bberales  artes  tum  vel  maxime  flo- 
ruerint  ,  cum  Respublica  ad  maiestatis  culmen  pervenit,  vel 
cum  optimi  Viri  Piincipes  Roraanura  rexere  Imperium  : 
et  re  quidem  vera  quis  neget  ,  Augusti  aevo  boraines 
cmnibus  scienliis ,  atque  artibus  apprime  callentissimos 
txtitisse  ,  qui  Pvempublicam  ,  et  Imperium  ad  raagnificen- 
liae  gradum  reduxere  ?  Augnstum  enim  studiorum  aman- 
tissimum  fuisse  ad  unura  omnes  produnl  iliius  temporis 
scriptores,  Ilinc  ipsl  cives  Imperatoris  vesligia  sequentes, 
aniioum  ad  studia  quaeque  adlecere:  bluc  tum  vel  mr.xi- 
nie  libeiales  artes  ad  ultimum  perfectionis  culmen  redac- 
t.ie  fuere  ;  nifiC  esl  etiam  ,  ut  Augusti  aetas  Aurea  pas- 
sim  a  scriplonbus  salutetur.  Ei  forte  fortuna  eo  tem[.ore 
floruere  tot  magui ,  celebresque  bomlnes  virtute  ,  f*!  ar- 
juis  claiissimi,  uti  Tulbus  ^  Uorteuius  ,  Virgibus  ,  Ho- 
ratius  ,  sexceutique  alii  Vlri  insfg^ies  ,  qui  usque  dum 
erunl  literae  ,  ad  sidera  extoUentur.  Rursus  vero  cum 
tyranni  I(nperii  summara  obtinuere  ,  tunc  et  ingenuae 
artes  ,  et  imorua  studia  prorsus  obliterata,  Nara  si  !,)■>{- 
met  tyranni  sapientes  bomines  exllio  rauliarunt ,  et  ad 
iiccem  usqiie  eos  insectati  fuere  :  quid  quaeso  tranqairiuia 


i66  '    ^ 

a!)iinum  ceterl  poleratil  inlendere  >*  Hlnc  Iiaud  negancliim, 
qiiin  bonae  artes  optirautn    reqnirant  gubernamen  ,   alque 
animum  a  curis  avocatum  •  alioqui  baud  ullae  erunt  artes, 
atque  Ilterae.  Apud    alios  vero  Imperatores  studionim  ania- 
tores  ,  horalues  ad  studia  animum  adlung<?baut  ,  nou  v  ero 
H.CUS  apud  alios  bouorum  oppressores.    Ea    per    Inngam 
lenipestatem  eo  iu   statu  perraansere  ,  doncc  per    Birba- 
rorum   incursiones  Italia  misere  depopulata  ,    tandem     ad 
eani   pervenere   ruinnin  ,    ut  haud  amplius    celebres     anti- 
qnilaiis  homiues  alias  adsurrexerint.  Nam  iidfm    Barbari 
tx  !:e|)!eutrionabbus   exeuntes   antris  ,    nidlirumque  rerutn 
finiotof-cs ,   tantum    populationlbus ,   et    caedibiH    auimum 
adlecere  :   ipsi   homlnes   incuUI  ,   raplnis  ,    aique     incendiis 
adsueti  ,   nulbim   sludlorum,   atque  artium  amorem  foveu- 
tes  ,  extemplo  omnla  perdidere.  CiviHa  insupt-r  belli,  quae 
per  ea  tempora  adeo     miseram    lialiae    raclem    antiquim 
configurarunt  ,   ut  haud  amjjhus    recti  mores    alque  artes 
viguerint.    Hinc   Itab  Ipsi  Barbarorum  acniulantes   raores  , 
prae  illis  ferociores,  incultioresque  evasere.   Proh    misera 
Italiae  tunc  temporis  conditio  ! 

Accedit  et  hls  usque  modo  meraoratis  alia  causa  cur- 
nara  literae  ,    ingenuaeque  artes  ab  antiquu  statu  tain  cito 
deriderlnt.  Aeris  cleraentia  niuhura  inttilit  quovis  tempore 
Italiae  ,  quo   raagls  homines  ad  studia  ,   et  artes    aninium 
admovercnt.  Quo  enim  ttmpore  llalia  vel  maxime  vii  tulc, 
et  armis  floreret ,  tunc  amoenissima  aeris  ,     et  coeli    cle- 
inentia  fruebatur.  Haud  tunc  defigurata    erat     elus  fdcles 
tot  nationuni  huc  irrumpentium  assidultate,  atque  ppstl- 
feri  halitus  ( ut  itadlcamj   nondum  pulcherrimarn  adhuc 
hanc  regionem  deforraarant.  Horum  autem  advnuu  eliam 
aer  inversus  :  nam  ante  hoc  tempus  aeris ,   coelique    cle- 
mentla  peramoena  fruebantur  Iiali.  Hinc  per  ea   teuipora 
tot     sapientes    homiues    Rempublicara  sancte    religioscque 
adniinistrabant :   atc[ue  artes  ,  el  studia  ihi  maxluio  omnium 
araore  colebantur.  Nonne  et  temperatus    aer    est    causa  , 
qua  pueri  opiimam  indolem  ,  et  ingeniuni    dijmonstrent  , 
quo  postea  ad  Relpublicae  gradas  facilepossint  adsceudere? 


1^7 

Illnc  TiiUins  cle  naUira  Deor.  lib.  11.  sermonem  ita  insi,i- 
iiilt  ;  Perinde  ntcunque  iemperaius  aer  sit  ^  ita  piieros 
or/enles  animari  ,  alque  Jbrmari  ^   cx   eoque     iiigenia^ 
mores  ,  animum  ,  corpus  ,  actionem  cuiuscunque  Jingi. 
At   liostia  amoena  regio   tcmperato  coeli  aere    semper  est 
IVuiia  :   hinc  niiriim    haucl  est  ,  si  lot  praeclaros  liomines 
virtute  ,    el   armis  usque  genuerit.    HauJ  njemorem    Ar- 
plnatem   eloqueniiae  parentem  optimum    TuUIum  _,    haud 
Ciispum   Sjlluslium   civera  Romanum  ,  et  prirnumiu  Eo« 
mana     hlstoria  scriptorem  ,  haud  Vilruvium    Formianum 
celeberrimum  architectum ,    haud    Horatium    Venusinum 
PinJarici  carminis    imitatorem  ,    haud     Cneium  Naevium 
Campanum  celebrem  poetam  ,   et  Atelianarum  ,  Oscarum- 
que  fiibnlarnm  scriptorem  ,    haud  Ovidium  Sulmonensem 
qui  adeo  ceteros  superavit  poelas  ,  nt    extemporanei  car- 
minis  auctor  fucril  appellatus  ;    haud     mcmorem   celeber- 
rimnm  Maronem  ,  qui   olini   Neapoli  chu   fuit    otiatus,   et 
nbi  sfudia  ^   el  ingenuas  didicit  artes,     ut    ipsw    canii    in 
fine  Georg. 

Illo  Virgilimn  me  tempore  dnlcis  alehat 
Parthenope  j   studiis  Jlorenteni    ignobilis  oti. 

Praetereo  Papinium  Statium  Neapolitanum  poetam  Vir- 
gilii  imltatorem  ,  et  luvenalem  Aquinatem  Satyrarum  va- 
lem.  Mitto  tot  ctleberrimos  ahos  antiquos  scriptores  , 
quorum  opera  posteri  admirabunlur  el  flcxo  poplite  vere- 
rabuntur.  Nec  etiam  sum  praedicaturus  illustres  philoso- 
phos  ,  haud  Architam  Tarentinum,  non  Pylhagoram  Cro- 
tonialem ,  ahosque  sexcentos  ,  qui  tanlum  nostrara  illu- 
strarunt  Italiam  ,  nt  inre  merito  eornm  nomina  ,  et  scri- 
pta  ad  posteros  vekitl  venerandae  antiqnitatis  moiuiraent.i 
jierveneriut.  Haud  tandem  mentionem  faciam  nobillssimae 
Neapoh'tanae  Philosophicae  Scholae  a  Seneca  raaximp  laii- 
datae  Epist.  XCUI.  quo  saepe  adveniebat ,  tit  sa|  icntes 
audiret  philosophos.Hincipse  Metronacten  philosophumcom- 
ineudat ,    a  (juo  multa  ulilia  audiyisse  lestatnr.  IIuc  ciu)- 


cii  e%  Athenis,  Corlntho,  Roma  ,  aliisque  dissitis  urLibus 
commigrantes  conveniebant  quam  saepissime  celebres,  do- 
ctique  Viri  has  regiones  petebant  ,  qao  amoena  colerent 
vehementius  studia.  At  undenam  haec  tanta  huc  commi- 
grandi  amoris  libido  ?  nonne  ex  aeris  ,  coelique  clemen- 
tia,  quae  purius  abundat  ?  Haec  enim  sedes  haud  ces- 
sit  amonissimo  Athenarum  coelo  ,  haud  Alexandriae  , 
quo  olim  tot  nobiles  ,  sapientesque  Viri  convectarunt , 
xit  Pythagoras  ,  Democritus  ,  Plato  ,  aliique.  Nostra  igi- 
tur  Neapolis  ,  aliaeque  Campaniae,  et  Magnae  Graeciae 
urbes  haud  inferiores  praeclarioribus  fuere.  Vide  igitur 
quaeso  ad  quam  pcrfectionis  normam  haec  urbs  olim 
pervenerit ! 


169 
A  I  A  T  P  I  B  H    VI. 


TABULA  HISTOmCA  ,  £T  CHnONOLOGICA  OMNIUIM  VICISSITU- 
DINUM  ,  QUAE  IN  ITALIA  ACCIDERUNT  A  ROMANORUM  ORTU, 
USQUE  AD  ILLORUM  IMPERII  LAPSUM  ,  EX  PRAESERTIM 
MEDIi  AEVI  HISTORIA  DEGUSTATUR. 


r.Adnos..eC,.p....s.Hae  ..,.,...„  Keic 
breviter  lectoris  ob  oculos  cunctas  Italiae  proponemus 
Vicissitudines  ,  et  praecipue  illas  ,  quae  Medio  jEvo 
idendidem  acciderunt.  Compania  pluribus  gentibus  occu- 
pata  fuit  ciiver3's  teraporibus.  lam  de  vetustis  Italiae  po- 
pulis  in  peculiari  diximus  Diatriba,  ubi  de  Etruscls  quon- 
dam  Italiae  dominis  ,  et  de  aliis  antiquissimis  gentibus 
prolocuti  sumus  ,  quae   Campaniam  incoluerunt. 

11.  Romani  temporis  progressu  subactis  gentibus 
cunctam  Italiam  per  plura  tenuerunt  saecula.  lidem  cum 
vicinis  gentibus  quasi  ab  suae  Reipublicae  origine  quo- 
tidianis  armis  pugnarunt.  Samnites  inter  alios  invidiadi- 
cam  ,  an  potius  dominandi  libidine  cum  Romanis  LXXX. 
prope  annis  certarunt.  Plures  deinde  aliaeltaliae  gentes  fero- 
cissimae  ,  fortissimaeque  Romanam  Rempubicam  totis 
viribus  aggredi  conantur.  Inter  alios  enumerantur  GaUi 
Cispadani ,  qui  non  semel ,  atque  iterum  Romanos  ado- 
riuntur.  Anno  enim  tricesimo  postquam  Romam  occu- 
pant ,  ingens  praelium  ad  CoUinam  portam  gestum  est  : 
et  anno  V.  C.  CCCCV.  duodecira  post  annos  a  Camillo 
rursus  caesi  fugatique  ;  posteaque  cum  Romanis  foedus 
initum.  Anno  vero  CCCCL,  Cisalpini  Galli  ,  atque  Tran- 
salpini  cum  Etruscis  Romauorum  agros  populantur.  Ali- 
quod  post  tempus  signis  conlatis  iterum  cnm  iisdem 
bellatum. 

HI.  Successit  deinde  bellum  Epirotioum  anno  V.  C, 
T'  11*  aa 


170 

CCCCtjXXlT.  cum  iinbelles  Tarentini  Romanos  provo- 
cassent;hinc  Pyrrhum  in  Italiam  ad  suppetias  ferendum 
advocant.  Traiecto  in  Italiam  ingenti  exercitu,  maximum 
llagravit  bellum  per  annos  sex.  Romani  Laevino  Con- 
sule  Tarentinos  evertissent ,  illorumque  socios  iterum 
trans  Italiam  adnavigare  slatim  coegissent  ,  nisi  elephan- 
torum  nova  terrlti  specie  fuissent  ;  hinc  fugati  profliga- 
tique.  Iterum  atque  iterum  post  id  temporis  cum  Pyr- 
rho  Romani  congredientes  ,  in  Epirum  cum  copiarum 
reliquiis  ipsum  devictum  ,  Tarentoque  depulsum  redire 
coegerunt. 

IV.  Nihil  heic  memorera  Punicum  primum  bellum, 
quod  anno  V.  C-  CCGGXC.  incoeptum  est ,  et  undecim 
post  annos ,  postquam  Pyrrhus  in  Epirum  remeavit : 
nihil  heic  dicam  de  secundo  ,  quod  post  paucos  evenit 
annos,  quo  tempore  Hannibal  Carthaginiensium  dux  in  Ro- 
manos  maxime  saeviens  ,  in  Italiam  per  Alpes  descen- 
dit.  Norunt  omnes  quoties  hoc  belli  fulmen,  disciplinae- 
que  militaris  ornamentum  cum  strenuissimis  ipsis  Ro- 
manae  Reipublicae  ducibus  non  semel ,  sed  pluries  fue- 
rit  congressus.  Hoc  satis  dictu  est  ,  Hannibalem  per  plu- 
res  annos  ia  Italia  immoratum  ,  eaque  dominatum  fuisse. 
Mutatae  inde  leges  ,  magistratus,  et  cuncla  Romanorum 
politia.  Unius  Ilannibalis  nomen  undique  personabat ,  et 
Carthaginiensium  leges  per  cunctam  vigebant  Italiam.  Ro- 
ma  ipsa  Reipublicae  urbs  princeps  Poenos  cum  ip- 
sorum  duce  ad  moenia  adpropinquantes  tremebunda 
conspexit. 

V.  Fractae  postmodum  Poenorum  paulatim  res  in 
Italia  erant ,  cum  Hannibal  copias  hibernaturas  apud 
Capuam  adduxerat  luxuriantem  longa  felicitate  ,  et  fortu- 
nae  indulgentia  ,  et  paucos  post  annos  in  patriam  cum 
copiarum  reliquiisregredi  coactustRomanituncScipionefor- 
tissimo  duce  bellum  in  ipsam  Africam  gerendum  statue- 
runt.  Sic  Italia  a  Poenis  liberata  ,  et  Carthago  a  funda- 
meatis,  et  Imperium  excisum.Eversa  urbe,  Italia  ex  ea  tem-: 


^'71 

pestate  haud  amplius  turbata  :  bella  exlerna  ubique  gesta , 

et  capta  regna  fortissima  fuerunt.  Sic  una  Italia  cunctis 
tunc  gentibus  dominabatur ,  pace  postmodum  illis  par- 
ta.  Romanorum  vero  Iraperium  per  pliira  stetit  saecula. 
Vigente  Republica  summi  claruerunt  viri  ,  qui  Imperii 
summam  ad  maximum  magnificentiae  adduxerunt  statum. 
Eo  tempore  sanctissimi  ubique  aderant  mores  :  at  po- 
stea  cum  iVsiaticorum  divitiae  in  agrestem  urbem  inla- 
tae  ,  tuDC  mores  omnino  mutati.  Augusto  Romanorum 
moderante  Imperium  ,  eiusque  primis  successoribus,  luxus 
perquam  magnus  Romae  vigebat :  isque  ad  maximum 
perveait  gradum.     Sic    Romanorum  res   sensim    eversae. 

VI.  Post  Antoninorum  splendidissimum  saeculum  Ro- 
manae  res  magis  ac  magis  effractae  :  nam  Imperatores 
effoeminati  ,  et  crudeles  Romam  tunc  temporis  admini- 
strarunt.  Successit  postea  Constantinus  ,  eiusque  filii;  ipse 
Imperium  iisdem  divisit ,  regnique  sedem  in  novam  a 
8U0  nomine  factam  urbem  transtulit.  Barbaris  haec  pri- 
mara  causa  Italiam  invadendi  data.  Hinc  paulatim  ex 
septentrionalibus  iidem  advenientes  partibus  ,  hanc  quon* 
dam  dominam  ,  ac  reginam  totis  occupant   viribus. 

VII.  Roma  maximi  Iraperii  sedes  per  quingentos 
apnos  a  nullis  aliis  gentibus  perturbari  poterat ,  nisi  a 
Persis  ,  quibuscum  tunc  assiduis  pugnabant  bellis  y  qui 
quidem  hostes  fortissimi  per  ea  aestimabantur  tempora: 
attamen  haud  Romanum  Iraperium  occupare  sunt  ausi. 
Germani  non  longe  ab  ItaLa  aderant ,  gens  armis  sem- 
per  adsueta ,  ac  felicissimas  Italas  provincias  expetentes, 
statim  ac  Romanos  inermes ,  Imperium  divisum  ,  et  du- 
ces  inexpertes  sunt  conspicati ,  eosmet  adgrediuntur.  Ro- 
mani  tunc  adversus  Germanorum  irruptiones  in  vioinas 
Italiae  provincias,  opida  validissima  ,  et  muros  ultra 
Danubium  condidere. 

VIII.  Eo  tempore  Aurelianus  Imperii  suramam  oc- 
cupabat.  Is  euim  Barbaros  suas  intra  sedes  habitandos 
cohibuerat    Danubium    ultra.    At  ipsi    collecto    exercilu 

permagno ,  celeriter  Italiae  montes  pervadunt ,  in  eamque 

* 


descendunl.  Dutn  haec  geruntur  _,  Aurelianus  qui  extra 
Itdliam  erat  ,  illuc  cucurrit ,  ubi  j)er!culum  aderat  inimi- 
nens  :  hinc  coaclis  legiouibus  au«<iliiaris  ,  et  Vandaloruna 
equi(ala  ad  Alpes  cum  hostibus  conseruit  palantibus.  Triplici 
pugnatum  cum  ipsis  praelio.  Primum  gestum  Placenlia 
liaud  procul  ,  ubi  Romani  pene  effracli  ;  alterum  ia 
Umbria  apud  Faaum  :  tertium  tandem  apud  Papiam  , 
ubi  Barbari  eversi  ,  caesi  ,  fuL^atique.  Post  id  temporis 
Roraa  ilerum  esl  muro  ducla  ab  Aureliano  ,  ne  in  ho- 
stium  mauus  perveniret  ,  si  rursus  in  Italiam  descea- 
derent. 

IX.  Valentinianus  postea  Imperii  sumraara  adminislra- 
vit ,  iussitque  haud  amplius  operi  instandum.  Marcellia- 
nus  dux  arces  ,  alque  opida  contra  Valentiniani  iussum  in^ 
siaarat  ,  Quadis  obstantibus.  Et  res  eo  rediit,  ul  is  Ga- 
binium  ,  iilorum  Regem  ,  dum  pacem  componit  ,  ci  u- 
deliter  enecarel.  Quadi  lunc  simul  cura  Sarmatis_,  Scyihis, 
aliisque  Barbaris  in  Romanorum  provincias  irrupissent  , 
nisi  idem  Valentinianus  eosdem  ])raelio  fugasset.  lam 
antea  Auioninorum  aevo  cum  ipsis  Germanis  saepe  pu- 
gnatura  ,  at  invictus  illorum  animus  restitit.  Foedus  lunc 
cum  illis  initum.  Aureliano  antea  imperante  Romanorura 
vires  citra  Danubium  coilocatae  ,  Dacia  Barbaris  data,  In- 
tinitum  esset  enarrare  ,  quot  vicibus  Barbari  Italiam  ,  et 
provincias  CQnterminas  aggredi  fuerint  conati  :  eara  lamen 
hisioricam  eoarrationem  silentio  praeterire   fas  est. 

X.  Honorio  postmodum  Imperium  occidentale  raode- 
rante  ,  et  Arcadio  orientale  in  Italiam  Barbari  irrumpunt. 
Summam  tuuc  habebat  potestatem  in  oriente  Rufinus,  ia 
Italia  Stilicho  natione  Vandalus.  Rufinus  summam  expe- 
tebat  Imperii ,  qui  cum  haud  occupare  posset  ,  Gotho- 
rum  Regem  Alaricum  accivit.  Eo  tempore  Stilicho  dux 
fortissimus  Graeciam  illum  invadentem  fugavit.  Paulo 
post  Rufiaus  ab  Arcadio  capite  fuit  plexus. 

XI  Anno  vero  CCCXCV.  Honorio  adhuc  imperitante 
in  Romanas  proviacias  Barbari  excurrerunt  ,  et  eo  res  re- 
diit  ,  ut  Radagaisus  Gothorum  priaceps  cum  quadriagemi* 


mlllibus  cunctam  invas6rlt  Italiam.  Haec  pritna  Barbaro- 
riim  in  iliam  excursio.  At  longe  satis  strenuissimns  dux 
Slilicbo  tolis  Im()erii  occidentabs  viribus  in  Gothos  ad- 
surrexit.  Hinc  eam  omnem  maximam  Barbarorum  mullitu- 
dinem  Fesulanis  inclusam  montibus  ad  internecionem  re- 
degit  ,  ipso  duce  Radagaiso  capto.  Hunc  statim  evertit 
Alaricus  ipsorum  Barbarorura  princeps  Radagaisi  exemplum 
seculus,  Graeciaraque  qua  patet,  invadit.  lam  ipse  in  Epiro 
prius  longe  rnoratus,  postea  Honorio  imperanie,  in  Italiam 
penetrare  cupiebal;  iamque  ipsaminvaserat:  hunc  hostem  ut 
everteret  Honorius  GaUiam,  Hispanicasque  provincias  eidem 
liabitandas  permisit.  At  Alaricus  haud  conientus,  Italiani 
iterura  invasit,  Romara  urbem  Imperii  sanctuarium^  aliasque 
plures  urbes  fortissimas  fame  ,  belloque  expugnavit  ,  po- 
pulaiusque  fuil  anno  CCCXCV. 

XII.  Post  Romae  obsidioncm  ,  et  populationem  , 
Alaricus  magnis  ilineribus  cum  exercitu  triumphante  per 
Italorum  provincias  ad  meridiem  positas  iler  aggrediens  , 
easdem  fuit  populalus.  Capua  Campaniae  urbs  princeps, 
Nola,  aliaeque  plures  fama  ,  caede  ,  necnon  et  populatio- 
nibus  excisae  ,  eversaeque  fuere.  lam  Alaricus  ad  Brutio- 
rum  pervenerat  fines ,  quo  Siciliam  traiiceret ,  atque  inde 
in  Africam  maxima  diviiiarum  pondera  [ler  Itabae  urbes 
direpta  adsportaret  ,  dum  naves  plurimae  Siculum  traa- 
seunt  fretura  ,  submersae  fuere.  Adversa  stalim  forluna 
repulsus  ,  quid  debberandum  foret,  in  Itab*a  ne  maneret, 
an  iterum  in  patriam  isedeundum  ,  iramatura  moritur 
morte  anno   CCCXL. 

XIII.  Alarico  successit  Ataulfus  eius  consaguineus  , 
qui  Romam  revertens  ,  Italiam  iterum  divitiis  spohayit. 
At  Honorius  Imperator  sororem  Placidiam  Gallam  in  nia- 
trimonium  eidem  copulavit.  Ila  ea  gens  pace  cum  Roma- 
nis  composiia  ,  Italiam  in  illorum  resliluit  potestatem. 

XIV.  Post  annum  fere  XL.  Atlila  vulgo  Vei  Fla- 
gelhim  Hunnorum  Rex  Italiam  occupat,  Tartarus  genere: 
yir  dubio  procul    for lissimus ,    habitu    modestus ,    mea- 


saeque  frngalis.  HIc  Golbos  orientales ,  Marcomannos , 
SuevQs,  Quados,  Eriilos  ,  Rugos  ,  aliosque  Barbaros  po- 
pulos  in  su;im  anle  redegerat  |)0testatem.  Eo  ipso  anno 
nempe  CCCCLI.  Visigoihoruro  apudGftilias  occup.U  Re- 
gnura.  Anno  insequenti  Coss.  C.  Sporatio  ,  et  Flavio 
Herculiano  maximo  exercitu  Iialiam  invadit ,  populatis 
pluribus  urbibns  ia  Pannoniam  regreditur.  Norunt  omnes 
quot  hic  sievissimus    vir  Italiae  ailulerit  damna. 

XV.  Anno  vero  CCCCLV.  Geusericus  Vandalornm 
Rex  Eudoxiae  (  uti  fertur  j  precibus  motus  Carthagine 
ubi  Regni  sui  sedem  coulocarat ,  profectus ,  in  Italiara 
pervenit  :  ubi  cum  classe  apud  Tiberina  ostia  non  pro- 
cul  descendit.  Ad  urbem  expugnandam  profectus,  eamque 
iam  a  fundamentis  evertisset  ,  nisi  S.  Leonis  Papae  fuis- 
set  precibus  motus  ,  inceudio  ,  ac  caedibus  abstinuit ,  po- 
pulationem  mililibus  borrendam  permissit  per  dies  XIV. 
sacris  ac  profanis  omnibus  rebus  expoliaiis.  Roma  inde 
proficiscens  per  Samnium  ,  Campaniam  ,  Lucaniara,  Rru- 
tios  ,  omnesque  populos  depopulatos,  eversos  fame^  cae- 
deque  redegit. 

XVL  Odovacer  inde  Rex  Italiara  occupat  annis  cir- 
citer  septem  et  decemantequam  Ostrogothi  Theodorico  Rege 
in  illam  advenirent.Odovacer  enim  Rugus  (uti  perhibenlj  na- 
tione,  nobilibus  ortus  parentibus  ,  vir  fortissimus  ,  qui  an- 
tea  in  Italia  militaverat ,  posteaque  in  patriam  receptus  , 
llaliam  ipsam  est  afjgressus  permagno  Herulcrum  ,  Rugo- 
rum  ,  Scytharnm  ,  Gothorum  ,  aliorunique  Barbarorum  , 
agmine  ,  quo  Oresti  iret  obviam  ,  quem  ad  Papiam  repe- 
rit  ^  praelioque  vicit,  atque  necavit  Augusto  mense  exeunte 
anni  CCCCLXXVI.  Ita  Romanum  occidentale  Imperium 
excisum  cum  Augustolo  potrerao  Romanorum  Imperatore, 
qui  in  Lucullanum  fuit  Castrum  relegatus.  Italia  igitur 
cuncta  nullo  amplius  resistente  iu  Odovacris  cecidit  pote- 
statem. 

XVIL  Post  illum  regnavit  Ostrogothorura  in  Italia  Rex 
Theodoricus  vir  magoispraeditus  virtutibus,sive  rei  mililaris, 
«ive  politjces  speclemus  ariem.  Aqdo  enim  CCCGLXXXIX. 


bic  Zenonis  orlentis  Imperatoris  horlatu  in  Italiam  descen- 
dit  ,  ubi  Odovacrem  gemlno  vicit  praelio  haud  prociil  ab 
Isontio  flumine  ,  et  Verona.  Tertio  vero  praelio  apud  Du- 
cam  amnem  triplici  victoria  ,  teriium  supeiatum  ,  cura 
hostlum  reh"quiis  Ravennam  fugiendum  coegit  ;  quam  ter- 
tium  post  annum  obsidione  cinctam  occupayit.  Eo  tera- 
pore  cum  Odovacre  Theodoricus  pacem  fraudulenter  com- 
ponens  ,  ipsum  hospitali  adhibitum  meusa  crudeliter  ene- 
cavit.  lia  de  Odovacre  ,  eiusque  conclamatum  Regno , 
novoque  per  Theodoricum  ausj)icato  anno  CCCCXCHI. 
ipsi  Itahci  Regni  fuit  initium.  Ex  eo  tempore  mutata  fuit 
Itahae  facies :  ea  enim  quae  per  tot  saecula  cuncto  ter- 
rarum  orbe  fuerat  dominata,  Barbarorum  legibus  fuit  su- 
biecta.  Tunc  magistratus  ,  mores  ,  habitus  _,  et  quidquid 
ad  vifae  formam  speclat,  fuit  mutatum.  Nova  prorsus  ad- 
«jinistrandi  gubernaminis  fuit  forma.  ltah"s  ita  nomen 
tantum   rehctum. 

XVlIf.  Ita  firmato  florentissimo  per  Theodoricum  in 
Ilalia  regno  ,  externa  saepe  bella  per  ipsum  fuere  gesla. 
Kinc  bellum  conflagravit  apud  Dalmatas ^  Suevos  ,  ahosque 
Germaniae  populos  ,  quos  omnes  in  sui  redegit  potestatem. 
Praetereo  Hispaniam,  GaUiamque  ,  quarum  regionum  par- 
ttm  suo  adiecit  Begno.  Dum  haec  geruntur  ,  Anastasiui 
Orientis  Imperator  Theodoricura  Regera  novum  Itahae 
dominum  negre  fert  :  hinc  quo  iniuriis  ulcisceretur  de  Ita- 
liae  amissione  ,  classera  fortissimam  ad  Brulias  oras  ad- 
venientem  mittit.  Regionem  parum  mihtibus  nninitam 
hostes  inveniunt  ;  inde  facta  direptione  ,  atque  caede  ubi- 
que  praedonura  instar  in  patriam  remcant.  Theodoiicus 
Uindem  cum  ad  senectutem  pervenisset  ,  ItaUs  pace  data 
R.egnoque  firmato  cunctis  dilectus,  bonoque  popiilorum 
natus  cura  ad  annura  XXXI.  sui  Regui  pervenisset  , 
mortem  oppeiiit  anno  post  natum  Christura    DXXVI. 

XIX.  Theodorici  fatum  Regni  sui  excidii  fuit  causa  : 
T>ullus  eidera  fuit  filius  ,  nisi  Amalasuntha  ,  quam  susce- 
pit  ex  Audephelda  de  Clodovei  Francorura  Regis  germa- 
na.  Filiani  optimis  educalam  discipliais  anuo  DXV.  pater 


?76    ^ 

Eutarlco  cognomento  Cillica  in  malrimonium  conlocarat , 
qui  soceris  vicem  in  Regno  halico  erat  occupaturus  ,  et 
quem  piaeni.-itura  niors  fato  abstulit.  Suscepla  iara  pro- 
ies  erat  ex  i!\.rjialHSuntha  :  hinc  genitus  Athalaricus  ex  x\a>a- 
lorum  stir[  e  ,  qui  sub  matris  Amalasunthae  fuit  tutela  , 
qui  annos  natus  Vfll.  ad  usque  duodevigesimum  suae 
aetatis   Regnum   Italicum  admiuistravit. 

XX.     Amalasuntha  interim   regnandi  sempcr  h*hidine 

capta  ,   mortuo  eius  filio     Athalarico ,    in   eiusdem    locum, 

Theodatum   sufTecit  Anialaphridae    Theodorici    sororis   fi- 

lium  anno  DXXXIV.  Vir   hic  ad  solium  evectus  ,  eadem 

vitia   ,    quae    iamdiu    habuerat ,    attulit :   nam    pecuniae 

niaxime  fuit  cupidus  ,  rerumque  omnium  ignarus  praeter 

Plaionicae  philoso[)hiae  amorem  ,  quem  usque  coluit  :  sed 

arlis  niilitaris  inscius.  Foeminani  optiraam  ,  deque  se  me- 

ritara  ,  ne  in  Regno    haberet    partem  ,   an    ob    lustiniani 

Orienlis  Imperatoris    amicitiara  ,   an     aliam     ob    causam  j 

crudeliter  occidit ,  quam  antea    exilio  multaverat. 

XXI.  Amalasunthae  mors  Gothorum  iu  Italia  excidium 

fuit.  lustiuianus  enim  quo  eiusdem  mortem  ulcisceretur,  sub 

Ileligionis  specie  ^  Belisarium  in   llaliam  prinio  ad  Siculas 

oias  appetentem  raittit      insulam  fertilissimam   primum  a 

Gothorum  ipse   manibus  eripuit.    Gothorum  Rex  eo  tcm- 

pore  Everraorera  suum  propinquum    ad  meridionales  Re- 

gni   provinclas  defendendas  magno  copiarum  agmine  raittit. 

Iia   Belisarins   anno   DXXXVT.   ex  Sicdia  in   Itflliam  pene- 

travit   :    Brutios ,     Lucanos   ,    Campanos  ,     aliosque  po- 

pulos    in     orienlaiis    Imperii    partem  a(hunxit  ,    occupatis 

urbibus  ,  atque   opidis  ,    praeler    Neapolim  ,    Curnasque , 

quas   vi  expugnavit. 

XXII.  lam  morientis  Gotbici  in  Italia  Regni  supere- 
rant  reliquiae  ;  cum  Theodatus  ipsis  Gothis  invisus  ,  Vi- 
ligem  qui  Mathasuntham  Anialasunthae  liliam  in  matri- 
monium  duxerat,  Regem  proclamant ,  Theodato  occiso  , 
exilioque  mullato,  Theodegildo  Theodati  filio.  Belisarius 
vero  iam  pene  cunclara  Italiam  in  sui  fecerat  potestatem 
B.omam ,  aliasque   urbes  fortissimas  occuparat.  Is  in  Ila- 


.  '77 

lla  diu    moralus  ,  quotldianis  armls   cum    Golliis  pugnans 

prospera,   et   adversa  saepe   fortuna  :  nam   [)aucis  railitlbus 

contra  Gothorum  innumeras  phalanges  pugnanlibus  B.lisa- 

rii  aniraus  satis  fuit  :   et   eo   res    rediit  ,   ut    Theodebertus 

Francornm  Kex  per  eam  tempeslalem    maximls    coplislta- 

liam    invaderet  ,  qui  saepe   ciim    Gothls  ,    et   ipso    Belis?i- 

110   pugnavlt   Ilaliam  de[)Oj)ulante  ,   In   Regnum     poslea  in- 

columls  reJiit.   Acclsae    hinc  Belisarii    ipsius  res  iam  erant, 

et  Vitiges   qno   ipsnm    Italia   expelleret   Chosroam    Persa~ 

rum  Regem   rogavit ,   ul  arma  in   luslinianum    verteret. 

XXIII.  At  res  siatlm  mutatae  fuere  :  hlnc  Belisailus 
Begni  Gothici  Ravennam  urbem  princlpera  modicls  occu- 
pat  praesidiis.  Vitiges  tunc  captus  ,  qui  statim  Re- 
gnum  abdicavit  ,  in  cuius  locum  Ildlbaldns  fiiit  snf- 
feclns.  Goihurum  Hegnum  ultia  Padiim  haud  extendeba- 
lur  :  adeo  res  erant  conchimatae!  Bebsarlus  i-im  Constan- 
liuopolim  erat  profectus  ,  quo  Persis  iret  obviara  :  Alexan- 
der  interea  Italiam  administravit ,  homo  argenti  maxime 
cupidus,  qul  paucos  regnavii  annos  :  ipse  enim  Vraiae  conlu» 
gis  pulcritudinls  fortasse  causa  fult  necatus  anno  DXLI. 
ul  perhibent sciiptores.  Successlt  postea  Eraricus,  qui  [)aulo 
post  fuit  enecatus.  Ad  regnum  hinc  evectus  est  Totiias 
prince[is  0[)tlmus^  qiii  conia[)sam  Gothorum  rem  resli- 
tuit  anno  DXLVI.  hic  tum  Romam  urbem  vi  ceplt  ,  to- 
tamque  peoe  Italiam  in  Golhicam  redegit  potestatem  : 
Belisarius  cum  Persis  belbim  tunc  gerebat  ,  et  iterum  in 
Italiam  advenlt  ,  quo  Totdae  triumphanti  iret  obviam  ; 
Itaij  eo  tem[)ore  fortunae  liidibrium  facti  ;  dum  Graios 
inter  ,  Gothosque  illorum  regiones  assidue  armis  conscin- 
debantur:  utraque  hinc  [)arte  captae  eversaeque  urbes,  ci- 
ves   fame,    belloque  enectl :   argenti  pondera  abrepta. 

XXIV.  Po.st  hoc  tempus  Gothorum  res  per  Totllam 
restauratae  ,  donec  Narsts  Eunuchus  Persa  genere  anno 
DLII.  ab  luslinlano  in  Itallam  raissus ,  cuncta  mutavit. 
Hic  prae  ter  magnas  argenti  divltias  in  iilam  allatas,  quo 
bellum  susilneret  ,  magnls  militum  delectibus  habitis 
Graiomm,   Italorum,  aliarumque  gentium,  quibus  adiunxil 

T.  II.  23 


V 


^7' 


uno  miliia,  el  CC.  ex  [ja.ngdbardis  ah  Albnino  ill^rurn 
Kege  stjppedas  fereotibns.  Gorjlia  bos  Toiilas  Tcialn  tlu- 
eem  com  dnobus  millibn'?  horninnm  non  proco!  a  Vero- 
li;i  i;ji&if,  quo  Nrjrseli  i  tm  triinlnjij^iiiiro  orciirrfrc!.  BHlurn 
liihc  !m;.^inse  H.i.g!al:jnt  :  hij'*c  irjvB  Tutihis  nU-ibcns  ^;iih 
Rfgnuni  sustineret  ,  catictis  urb  b'is  in  Graecorunri  mani- 
bns  reclnctis  ,  Cninas  nrbem  tntic  validissimani ,  ar,  moe- 
iiiis  satis  manitam  ,  coningem  ,  filios  ,  et  immonsa  divi- 
tiarum  pondera  adsportanda  ciir.ivit.  Ad  Engnbium  acri- 
ter  [)ngnatnm  :  cx  Gothis  ad  sex  miliia  ,  et  amplins  trn- 
cidali :  pars  alia  per  raoates  palantes  obsessa  ,  aliiqne  ca- 
pti  :  Totilas  eo  praelio  occisns.  Snnt  qui  scribunt,  eo 
bello  Langobardjs  victoria  iam  pntta,  adeo  ia  urbes  sae- 
viisse ,  ut  pluribus  illirum  ab  iisdem  excisis  ,  civibns  ca- 
ptis  ,  alque  capife  obtruncatis ,  N«rses  iterum  eosdera  in 
patriam  restituendos  cnrarit  ,  ne  Itali  rursus  fame,  po- 
pulationibns  ,  caedibusqne    enecii  Barbaris    praeda    forenl. 

XXV.  Diim  haec  g(;rtintnr,  accidit  ,  nt  ea  Gothornm 
pars  ,  qnae  post  praelium  fngae  se  ei  ipuerat  ,  apud  Pa- 
]dam  collecta  Phridigerni  filium  in  Totilae  loctim  siiffecerit 
virum  fortissimum  ,  quo  conlabenlem  reln  sustineiet.  Teia 
hinc  colleclis  Gothorum  reliquiis  magnis  itineribus  (X  Pa- 
pia  proficiscens ,  in  Catnpaniam  pervenit  ,  et  non  procul 
a  Vesuvio  ,  Sjrnoqne  fliivio  castra  posuit.  Pdtilo  post 
Teias  raovet  ,  et  ad  Lactarium  montem  suas  collocat  co- 
pias.  Variae  tum  excursiones  ulrinque  factae.  Praelium 
inde  persaevum  gestum  inter  Graecos  ,  Gothosque  ,  do- 
nec  Teias  dux  strcnuissiraus  pluribus  gladiorum  ictibus 
confectus ,  andentem  animam  expiravit.  Huius  Golhorum 
Regis  mors  Regni  excidii  fuit  causa  :  Narses  enim  Gotho- 
rum  reliquias  in  Italia  ad  i)iteruecionem  redegit.  Cumffte 
tantum  urbs  muuitissima  ipsis  supererat ,  quam  Narses 
Teiae  ingentes  thesauros  servantem  ,  e  fundaraentis  ever- 
tit.  Ita  bellum  confeclum  Gotblcum  in  Italia  annum  post 
duodevicesimum    quo  accidit,    nerape   DLIII. 

XXVI.  Ea  interim  Gothornm  pars  ,  guae  superstes 
fuerat  ,  Alcminuorum  ,  Francorumquc  opem  imploraral , 


qu!  anno  inNeqncnti  ducibus  Leulhaii,  Bulilinoqiie  Itjliam, 
adoriuntur.  INarses   qni   cnin   omnibus  co^^iis   Rouiae   erat, 
band  Barbarornm   borrendas  copias     ex     septt-nlrionulibus 
advenientes   partibns ,  atqne  depopulantes   nrbes   fame,  cae- 
deque    cohibere   putuil.   Adeo    gentes     innumerae     Italiara 
xniseram  occnpaverani  !    Ea   t;ens   in  Samnium    usqv.e   lue- 
rat  progiessa  :   ibi    copias   dividunt   Leulharis,  Buliliniisque 
fralres.    Primus   A[)uliam  ,   Cabbriamque     percnrrit  :   alter 
per  Ty.-^rhcna    pio^rediens  iitora  ,     ad   fretum    usque   per- 
venerat  Siculum.  Leulharis    facta     ingenli    praeda     Padum 
Iransgressus   in   palriam    remeandum   slalnerat.  At  Butihnn^ 
reguandi   captus   hbiditie  ,    novum    in    IlaHa   Regnum   con- 
slituendiim    in  animo   habebal.    Hinc   faclum   est  ,   ut   ipse 
cum   Narsele  congressus  anuJ   Cisihnum  ,    atque    inde   ad 
interuecionem  cum  omnibns  suis  copiis    redicfus    occisus 
fueril.   Sic  ea  clade  per  iNarsetem  acla  ,   Itaha    a    Barba- 
rorum  manibus  hbeiatnr, 

XXVII.     Ipsa    post   hoc    tempus    pluribus    annis    in 
Graecoruui   fuii  pote^taiem  ,  Narsete    Jj)SO     patricio    eam 
provinciam    administranle  ,    partaque    Barbarls  pace    post 
iueda  ,    telerrimaqne  belia.   Gotljorum   leges  exinde   mnta- 
tae    fuere  vigente  Graecoruai  poHiia.     lustinianus    interim 
ad  senectutcm     pervenerat    Barbaris     semper    infensus.   In 
demoriui   orientis  Imperatoris  h)Cum  Conslantinopoli   pubji- 
C3S  suffiagiis  sororis   fiiium    Inslinnm   II.    proCr>re.s  consalu- 
tarunt,   Sub  huius   novi  Imperatoris  initio    Lingobardi    ex 
sej  J...iU(ione  advenienlesludi.im  invadunt  subiilboino  illorum 
Ut,ge.   Causa  h>i.et  curnam   ea  gens  efiera   in   nostr;is    irru- 
perii.  proviocias.  lustinus  homo  divitiarnm     cupidus  ,    an 
jNjrses  fuerit  causa   islhuec  ,   ob  quain   Barbari   in    Italiam 
adve^iient  ,  incertnm   pioiecto  est.   At  qui   hnius    tempo- 
JiS   miserae  ^lliiis  status  ^   hoc  lautum  .norunt   lUi    qui    in- 
luna  ,  jiocturnaqne   inanu  versant   iMedii    Jf^vi     historiam. 
IJoc  unum  saiis  dictu   est  ,   hunc  universi   terrarmii  orbis 
»iigulum  quondam  llorentissimum,  tunc  adeo  vexatnm  essB, 
lU   nihd  aliud  snperesset  ,   quam    nomen.   Toto  enim   tem- 
iiore  ,  quo  floruii  Gothorum  Rtgnnm  ,  quod  dni   jicrdu- 


i8o 

ravit,  orientis  Imperalores  bellnm  qnoliilianiHn  cnrn  Gotliis, 
Italisque  gc.ssernnt  ;  hocque  tum  vel  inaxime  fiagravii  , 
curn  Theodatus  ,  Teias  aliique  Reges  apnd  Gothos  domi- 
nium  obtiauerunt.  lode  urbes  ,  pagique  florentissimi  solo 
aequati  fuere  :  quorum  nonnulli  si  qui  superfuerunt,  hor- 
rida  ferarum  lustra  veluti  cohabitati  fuerunt:  sic  Itali  fe- 
rociores  evasere.  Literarum  studia  tunc  prorsus  oblilera- 
ta  ,  mutata  omuino  magistraiuum  politia,rei  militaris  dl- 
sciplina  prprsus  destituta  :  ingenuae  artes  exilio  multatae. 
Sequiori  aevo  orania  statim  versa  ,  et  peiorem  in  statum 
redacta.  Langobardi  de  quorum  dicemus  in  Itaba  novo 
Regno  mox  efformando ,  deleriorem,  quin  imo  miserara 
Ilab'am  in  squalidiorem  rediixerunt  gradura.  Eo  igitur  res 
fuerant  conclamatae  ,  cum  Longinus  patricius,  et  Exar- 
chus  (  Narses  iam  Coustantinopubm  fuerat  profectus  ) 
Raveunam  pervenit  anno  DLXVIII.  lustino  II.  im]>erante, 
dum  ex  Septentrione  Langobardi  Itab'am  occupant  militi- 
bus  vacuam  ,  qtiibus  adiuuota  Suevorum  ,  Sarmatarum  , 
Bulgarorum  ,  Norlcorum  manus  ,  aliaeque  efferatae  gen- 
tes  cum  coniugibus  ,  filiis  ,  propinquisque  ,  orania  secum 
portantes.  Alboinus  illorum  Rex  his  omnibus  praeerat,  Eae 
omnes  gentes  Kalendis  Aprilis  anno  DLXVIII.  ex  Pan- 
nonia  ,  vicinisque  locis  proficiscuntur ,  quo  Italiam  iu- 
vaderent. 

XXVIII.  His  ita  dispositis  Barbarorura  hoc  maximum 
agmen  ad  Venetorum  primum  fines  adpropinquat  ,  Ligu- 
riaque  statim  occupata ,  nemine  ipsis  resistente,  Papiam 
tanlum  urbera  mibtibus  munitara  reperit  ,  quara  obsidio- 
ne  cinctam  paulo  post  occupat.  Hinc  luiii  Forum  Alboi- 
nus  Gisulpho  fratris  filio  tradit  ,  qui  slatim  novo  princi- 
patu  erecto  Dux  fuit  salutatus.  Alboinus  interim  cum  hoc 
ingenti  Barbarorum  exercitu  provinciis  tfitra  ,ultraque  Pa- 
tium  captis  ,  Italiae  a  suis  Rex  procliimatur 

XXIX.  Anno  sequenti  dura  Langobardi  raagls  gras- 
santur  ,  Etruria  ,  ^milia  ,  Vmbriaque  cum  opidis  fortis- 
•simis  potiuntur,  quae  cuncia  dura  aggrediuntur ,  credi- 
'bile  est.,  Italos    omnes  terrare    perculso*    alio   aufu^isse , 


i8i 
cunctis  relictis :  nam  Capuam  ,  Caielam  ,  Neapolim  ,  et 
Rhegium  usqrie  jiervaserant  Itali  ,  quo  Langobardorura 
elTugcrent  iram  ,  praeda  ingenti  a  Barbaris  facta,  Longi- 
nus  Ravennae  Exarclius  haud  ips^is  resistere  poterat :  vix 
enim   pauci   milites  illi  superfuerant. 

XXX.  Barbarorura  iude  decursionibus  cuncta  pene 
Iiaha  direpta  ,  Zotho  illorum  Dux  modicis  vaslalum 
Samniura  praesidiis  «ccupat ,  et  ad  Beneventum  perrexit 
«rbem  raoeniis  munitam,  quam  obsessara  paulo  post  vi 
capit.  Qui  loci  amoenitate  illectus  ,  sui  Ducatus  sedem 
ligit ,  quaravis  alii  hunc  anlea   erectum  credunt. 

XXXL  Anno  vero  DLXXIII.  Alboinus  pridie  No- 
nas  Septembres  ferro  fuit  extinctus  ,  dum  ia  Italia  regna- 
verat  tres  annos  ,  et  sex  menses.  Eius  mors  per  coniu- 
geni  Rosmundam  Regis  Gepidorum  filiam  fuit  patrata  : 
ca  enim  ad  epulas  invitala  dura  Veronae  esset ,  ut  in  sui 
parentis  calvaria  biberet  ,  rogata  ,  iuxta  Barbarorum  mo- 
■res  ,  offeusa  uxor  ,  iniuriara  ulciscitur  ,  Peridaei  familia- 
ris  sui  brachio  utens  ,  Regem  vino  sepultum  gladio  con- 
fodit.  Rosmunda  interim  ne  a  Longobardis  morti  esset  tra- 
dita  ,  ad  Longinum  qui  erat  Ravennae  ,  confugit,  cum 
abre[)ti  coniugis  ingentibus  opibus  ;  hic  venenum  Elmeglso 
ex  balneo  prodeunti  propinat  ,  quod  eadem  ad  blbendura 
fuerat  coacta  ,  siraul  emoriiintur.  Longinus  postea  Con- 
stinopolim  thesauros ,  ct  Alboini  interfectorem  Peridae- 
um  misit. 

XXXII.  Huic  Regi  successit  Clefus  ex  Balaeorura  ge- 
nere  ,  qni  uxorem  duxerat  Massanam  nomine.  Hic  non 
^mplius ,  quam  sex  et  decera  regnavit  menses  ,  a  suis 
•ipsis  ferro  obtruncatus.  Post  hunc  interregno  facto  ,  eius. 
•dem  fitius  Autaris  XIL  anno  a  natris  fato  ,  Langobardo- 
rtim  Rex  eligitur.  Interea  Mauritius  orientis  Imperator, 
quo  Langobardos  Itiilia  expelleret^  cura  Childeberto  Fran- 
corum  Rege  foedus  iniit,  qui  paulo  post  magno  cura  exer- 
■  -citu  in  Italas  irrumpit  provincias.  At  Francorum  Rex, 
■qui  donis  ,  et  diviliarura  ihesauris  a  Mauritio  fuerat  cu- 
mulalu^ ,  quo   in   Italiam  adveairet ,    a    Langobardis    «0- 


l82 

dem  moJo  fult  excepius  :  quare  in  parilam  i-evcrtilur. 
Anrio  sequeiili  ia  Italiam  iterum  advciiit  ,  quo  (ein[ior« 
Aiitaris,  qui  cuui  Graecii  aliquandiu  pugnaverat,  paccm 
per  triennium  composuit  quo  exeiiute  tertinm  reveriu.Uur 
quo  cum  Ljangoiiardis  mcinus  conserereut  :  et  faetum  est, 
ul  Francorum  Rex  cum  cxercltu  fuerit  fusus  ,  el  ad  in- 
lcuecloncm    rcdacius. 

XXXIII.  Langoiiardorum  in  Iialia  Reguum  iam  eiat 
firmatum,  Graecorum  reli(|uiae  pluribus  abhinc  anriis  sa- 
pereiant  :  tunc  [laucas  occu[>ab;uit  urbes  niaritimas  Infe- 
ri ,  Su[)erlque  maris  apud  Calabros  ,  .Appulos  ,  Cumpa- 
Dosque.  Adeo  in  Iialia  Graiorum  iam  Im[)eiium  eral 
•omuino  ca.surum!  Sic  Iialia  cuncta  Langubardi  tiomma- 
baniur  ,  qui  assidue  cum  Grae.cis  pugnabant,  urbibus 
aique  vicis  a  Harbaris  eversis.  Ilalarum  provinciae  per 
ea  tempora  peiorem  in  statum  redactae  fuerunt  ,  cura 
Liingcbardi   suos   undique   rnores   introduxissent, 

XXXIV.  A;nno  OXG.  Autaris  moritur:  eius  uxor  Theo- 
deliuda  ne  regnandi  libidine  prrvar-etur  ,  Agilulphum  Au- 
gnstye  Ttturinorum   Ducem  -Regno    sociat.     Huic    successtl 

-Adaloaldus  cura  XIII.  esset  annorum  ,  quein  Theudelinda 
«procrearat.  l|)se  paucls  regnavit  aunis  ,  a  suis  i[)sis  tbro- 
no  exaclus  ,  quod  subiectos  male  sibi  poj)ulos  exciperet ; 
hinc  Arioaldus  Augustae  Taurinorum  Rex  sahilatur  anno 
DCXXV.  Hulc  successit  duodecim  pos  annos  I5avariae  Uux 
Vrotarius  ,  seu  Rotharis  ,  qui  plenis  LangoL-arcf^ie  geutis 
suffragiis  Rex  debgitur  ,  piinceps  oplimus.  C+-lebie  est 
?per  ea  tempora  Roibaris  Eclicium,  quud  tulit  aDuoDCXLlIL 
Langobardi  qui  Itaba  p!urii>us  abbinc  atinis  degebant  , 
et  exleges  usque  tum  fuerant  ,  [novideDtissimi  Regis  Ro- 
tharis  novls  legibus  vivere  coe[)erunt  ,  per  quus  [tohtio- 
rem   fuerunl  in  statum  redacti. 

XXXV.  Ita  ad  maxi.mum  pervenerat  sidendarem 
LangQbardorum  Regnum  eo  lempore ,  pace  llahs  dala  , 
Graccis  ad  extremuni  reJactis  ,  et  multis  novis  [)er  Ita- 
liam  principatibiis  erectis  ,  Ducatu  Spoletino  ,  RdiseTenta- 
noque  satis  fiimato.  AricLi':  qui  Beacveoli  Dux  erat,  pro«- 


iS3 
pinqnis  occiinatis  provinciis ,  vicirifsque  Graecis  fxaciis , 
BtfoeventJin.im  anxerat  dorninatiofienii. 

XXXVI.  Moituo  Rothaii  siiccessit  einsdcni  fiiias 
Roiloaiiius  aniio  DCLIf.  Hu-  anniis  celebr.itnr  oh  Sari- 
<ji;nornm  in  Siciiiam  adverituin  ,  coiilra  qnos  CMyrapiiis 
Kxarchiis  orieiitis  iu*su  cnin  classe  inittiliir  :  al  Grafci 
fiisi  ,  c.aesique  fuere  cnm  ij)SO  Oiympio.  Saraceni  eo  t(;»n- 
pore  Sicilia  cuncla  direpta  ,  in  Afrlcam  redlernnt.  Post 
sei  tnenses  Pvoioaldns  iniuriae  ulciscendae  causa  ,  et  ob 
raptam  cninsdani  nxorem  occidilur  ,  luiic  successit  Aii- 
berlns  Catliolicorum  fantor. 

XXXVII.  Mortuo  inde  anno  DCLXI.  Ariberto,  eius- 
clem  duo  filii  Bertaridus  ,  el  Guadebertus  simul  paternum 
occuparunt  solinm  ,  dominand'  libidine  capti.  Mediolanen- 
seni  primus  Ducatum  rexit  :  alter  Papiensem.  Sic  Italia 
post  diuturna  bella  ,  post  caedes  ,  et  eversas  ,  incensasque 
urbes  ,  post  Barbarorum  irrnptiones  ,  ad  ultimum  infeli- 
ciratis  pervenerat  gradum.  Mutata  sic  omnia  fuere  ;  Itaba 
incnltior  ipsis  Barbaris  facta  ,  bngua  omnino  rautata  ,  €t 
Latina  vix  ,  quin  ad  extremum  redacta.  Lilerae  ,  et  in- 
genaae  artes  oranino  deperditae ;  commercium  cum  exteris 
gentibus  propter  Graiorum  reliquias,  quae  iugitur  cum 
Barbaris  manus  conserebanl  ,  omnino  relictum.  Talis  erat 
Iialiae  status  sepiimo  ineunte  saeculo  ad  undecimum  usque: 
sic  fortunatissirna  quondam  Itab'a  tunc  in  miserum  per- 
venerat  slatum  !  Silentio  praeterire  fas  est  omnes  illas 
regiones  tnnc  adeo  habitatoribus  vacnas  fuisse  ,  ut  pauci 
y\x  fier  urbes,  villasque  supererint.  Pinrirai  enim  farae , 
caedibus  ,    bellisque  assiduis  mortem    oppetierant. 

XXXVIII.  lam  ante  diximus  ,  Langobardorum  aevo 
eorum  Regnum  per  totam  pene  Italiam  extensum  fuisse, 
praeter  paucas  regiones,  quae  Graiorum  parebant  aucto- 
ritati.  Tunc  gentis  Langobardae  primOres  principatus  p!u- 
res  erexerunt  sub  Ducatus  nomine  ,  eosque  ad  XXX.  cir- 
citer  ,  quorum  duo  Spoletinum,  et  Benevenlanum  prae- 
sertim  maxime  extendebantur,  magnamque  Italiae  meridio- 
salis  partem    occupabaat.  Frincipes    sub  Ducum  DOmin« 


i8i 

celeberrimi  per  secuta  deinde  tempora  easmet  fenuemnt 
regiones  ,  dum  saepe  cum  Graecis  in  Italia  bellura  ges« 
serunl.  Grimoaldum  Beneventi  Ducem  cum  Constante 
orientis  Imperalore  pugnasse  ( qui  tum  in  Italiam  cum 
classe  advenerat  fortissiraa  ,  et  Beneventum  obsidione 
cinxerat  ]  eumque  ad  internecionem  redegisse  constat. 
Temporis  progressu  abi  Ducalus  erecti  fuere  ,  quamvis 
minores.  Memoratur  Neapolitanus  ,  qui  nrbes  plur<s  ba- 
bebat ,  nempe  Liternum  ,  Cumas  ,  Misenum  ,  Puieolos  , 
Stabias  cum  insul's  adiacentibus.  Surrentum  urbs  etiamin 
ducatum  conversa  fuit.  Formianus  vero  Ducatus  Formias 
ipsas  possidebat ,  aliasque  vicinas  urbes.  Memorantur  alii 
Ducatus  ,  Campanus   nempe  ,  Caietmus  ,   aliique. 

XXXIX.  Dum  haec  geruntur,  et  dum  Italia  eo  fuerat 
redacta,  accidit  ,  ut  Bulgari  (  gens  isthaec  Euxini  maris 
propinquas  incolebat  regiones)sub  Alczeco  Duce  in  Ita- 
liam  advenirent  anno  DCLXX.  Ea  olim  gens  vigente  Ko- 
manorum  fortuna  identidem  Illyricas  fuerat  populata  pro- 
vincia$.  Ex  historia  insuper  compertum  habemus  ,  illo- 
rum  ducem  Alczecum  Grimoaldum  Langobardorum  Re- 
gem  ccnvenisse  ,  quo  Italiae  partem  cum  saa  gente  ad 
incolendam  permitteret.  Hinc  factum  est ,  ut  Langobar- 
dorum  princeps  Rodoaldum  Beneventi  Ducem  rogaret  , 
ut  iisdem  Samnii  partem  habitatoribus  vacuam  cum  ur- 
bibus  Saepino,  Boviano  ,  ^sernia  ,  aliisque  ad  incolen^ 
dum  permitteret.  Sic  ea  gens  Samnii  partem  per  plures 
occupavit  annos.  Italia  tunc  tot  gentibus  barbaris  habi- 
tata  ,  lingua,  moribus  tot  coelo  differentibus  ,  antiquos 
mores  adeo  mutavit,  ut  illi  nonnisi  nomen  superfuerit. 
Nam  tunc  Graeci  ,  Gothi,  Langobardi ,  aliaeque  efferae 
gentes  amoenissimas  incolentes  provincias  Laiinam  liii- 
guam  adeo  corruperant  ,  ut  ad  ultimum  redegerint  sta- 
tum.  Ex  eo  tempore  Italorum  lingua  vetnsia  in  novam 
sensim  mutata  ,  vulgaris  ex  tot  Barbarorum  verbis 
fuit  orta. 

XL,  Anno  interim  qui  fuit  secutus,  Grimcmldus  fato 
fuit   functus ,  cui  successerat  Garibaldus  Hlius  ,  et    Ber- 


i85 

taridus  qul  dum  erat  ia  Pannonia,  la  Ifcaliam  reversus  ,  e 
throno  exacto  Grimoaldi  filio  ,  in  eius  locum  restituitur, 
pace  Italis  data  ,  et  praesertim  Graiorum  reliquiis  ,  qui 
adhuc  plures  occupabant  urbes.  At  post  decennium  re- 
gnavit  Cunibertus  filius.  Hinc  Luitbertus  anno  DCG.  et 
paulo  post  Ragumbertus  ,  et  Aribertus  II.  successere. 
Quatuordecim  post  annos  Saraceni  ,  qui  antea  in  Siciliam 
advenerant  ,  ad  Calabras  oras  cum  classe  accedunt ,  ple- 
rasque  populantur  urbes  sub  Farichio  ipsosum  immanis- 
simo  duce. 

XLI.  Luitprandus  autem  qui  iHebrandum  in  Regno 
sociarat,  moritur  omnibus  Italis  defletus.  Princeps  enim 
optimus  is  fuerat ,  reique  militaris  peritissimus  ,  et  Chri- 
stianarum  virtutum  ad  unguem  factus.  Cum  Beneventa- 
no ,  Spoletinoque  Ducibus  diu  bellaverat ,  quippe  quod 
iidem  Graecorum  partes  in  Italia  susceperant  Hinc  cum 
exercitu  ingenti  ad  Spoletium  primum  _,  inde  Beneventum 
perrexit :  pugnatum  utrinque  fuit.  Ducum  agmina  effracta, 
et  fusa  fuere.  Ildericus  hinc  ,  et  Trasimundus  ex  Ducatu 
expulsi ,  et  eius  in  locum  alii  principes  suffecti.  Pax  inde 
cum  Spoletinis  ,  Beneventanisque  composita.  lam  plu- 
res  annos  Luitprandus  Regnum  administraverat  cum  II- 
debrando  (  ut  diximus)qui  solus  post  illius  obitum  thro- 
num  occupavit  ,  et  septem  post  menses  virtutibus  carens 
solio  fuit  eiectus.  Langobardi  anno  DCCXLIV,  Rachim 
Foroiuh"ensis  Ducem  Italiae  Regem  consalutarunt  ;  et 
quiutum  post  annum  dum  bellum  gerit  cum  Spoletinis  , 
Beneventano  Duce  ,  aliisque  populis  ,  et  iam  eius  exerci- 
tus  ad  Perusiam  tendebat,  cum  Zaccharias  Romanus  Pon- 
tifex  Roma  profectus  ,  ut  Rachim  persuaderet  ad  pacem 
cum  hosiibus  componendam  ,  extemplo  Rex  non  solum 
pacem  iisdem  dat  ,  et  Regnum  abdicat  ,  verum  etiam  ex 
Bege  Casinatium  monachus  factus,  et  Aystulfum  fratrem 
Regni  hab    ;us,  ut  aociperet,  rogat:quod  actum  subito  fuit. 

XLIJ    Sub    hoc  principe  Graecorum    res  in    Italia 
tandem    post  tot    saecula     omnino     conclamatae.    Anno 
eijim  DCCLII-  dum  Aystulfus  ipsis  bellum  infett    (  iam 
Tom.  //.  a4 


i86 

a  plurimis  annis,ut  antedictum,iiclem  adextremum  redacti) 
Italiamque  omnem  sub  unius  gubernaminis  formam  re- 
digeie  meditatur ,  Ravennam  maximis  advenit  copiis  : 
urbe  sic  capta,  Eutychius  Graecorum  Exarchus  postre- 
inus  fugam  arripit.  Sic  ea  Italiae  pars,  quae  iam  a  cen- 
tum  octoginta  novem  annis  Graiorum  Exarcho  paruerat, 
Langobardorum  sub  dominium  iransiit.  Benevenlani  lunc, 
Spoletinique  Duces  cum  aliis  princijubus  ad  unum  omnes 
per  Aystulfum  sub  eiusdem  potestalem  redacti.  Ita  Itab"a 
cuncta  ,  qua  patet,  in  Langobardorum  potestatem  pervenit. 

XLIII.  Aystulfus  tandem  septimum  postannum,dum  in 
venatione  aprura  insequitur,  equo  deoidens,  paulopost  mori- 
tur.  Nulius  ei  erat  filius:  proceres  hinc  regui  alium  ad  solium 
evehendura  curant ;  unus  inter  fomnes  Desiderius  Hislriae 
Dux,  qui  tunc  in  Etrtiria  Langobardorum  copiis  praeerat, 
Kexsalutalur.Rachis  qui  tunc  monachus  Casinales  apud  fue- 
rat  receptus  ,  iterum  Regnuni  abdicatum  cupiebat  ,  quod 
obtinuisset  ,  nisi  Romani  Pontificis  hortatu  ,  et  Desiderii 
ipsius  auctoritate  foret  compulsus.  Ita  Desiderius  Itah'de 
dominationi  praeficitur :  at  is  j)auco  regnavit  tempore. 
Invidia  Romani  Pontificis  ,  et  Beneventi  ,  Spoletiique 
Ducum  faclnm  est  ,  ut  Francorum  Regem  Caiohim  Ma- 
gnum  ad  Itaham  invadendam  invitarent.  Ita  Rex  istean- 
r»o  DCCLXXIII.  magno  copiarum  agmine  per  montem 
quem  appellanl  Cenisium  ,  in  Itah'am  descendit  ,  ubi  De- 
siderii  Regis  exercitus  occurrerat,  Praphum  inde  gestura  : 
Langobardi  fugati  cum  Rcge  ad  Papiam  urbem  confugi- 
nnt.  Postea  Carolus  Veronani  occupat  ,  el  inde  Iia- 
lia  cuncta  in  eiusdem  potestalem  pervenit  .•  ita  Lau- 
gobardorum  Regnum  ,  quod  per  annos  plus  minusve  cen- 
tum  ,  et  sex  exiiterat  ,  fuit  dcletuin.  Desiderius  ciim  uxore 
caplus  in  Galliara  fuit  missus,  et  monachus  ex  Rege  fac- 
tus  :  itaque  ItaUa  ab  Langobardorum  oppressione  hberata. 

XLIV.  Ipsa  in  Caroli  manus  pervenerst,  praeter  Re- 
neventi  Ducatum  ,  cui  tunc  praeerat  Arechis  Desiderii 
sanguine  coniunctus.  Vnus  hic  Carolo  obstitit ,  qui  Rene- 
yenlanura  Ducatum   per  ea  adeo   auxit  tenipora  ,  ut  vici- 


187 

nas  eliam  occuparlt  urbes.   Hinc  dominium  extendit ,  ur- 
bes   validissimas  munivit  ,   quo  Carolo  iret  obviam.  At  Ca- 
rohis  ipse  dominandi  magis  cupidus  ,    belliim  Arechi    in- 
lolit  ;    victus  hic  jiacem  ab  Rege    supplex  petiit    ca     cou- 
ditione,  ut  filios  obsides,  et  ingentes  argenti  daret  lliesauros, 
etBeneventanusDucatus  sub  Francorum  foret  proteciionem. 
XLV.   Multum    post  tempus    moritur    Cirolus    Ma- 
gnus  ,  cuius  gesta  salis  uorunt^    qui  illius  aevi  legunt  hi- 
storiam.  Eiusdem  mors  accidit  anno  DCCCXIV.  cui  suc- 
ressit  eius  filius  Ludovicus   cognonaento   Pius    Imperator. 
Grimoaldus  qui  tum  usque  cum  Pipino  Italiae  Rege  bel- 
lumgesserat,  cum   Ludovico  pacem,  componit  ,  qua  inita 
Grimoaldus  Neapolitanis    bellum     infert ,     qui   Dauferium 
exceperant  Salernitanum  civem.  Hinc  statim  Beneventanus 
princeps  cum   exercitu  Neapolim  adpropinquavji  :  Neapo- 
litani  illi  ohviam    fiunt  :    praelium     horrendum     utrinque 
ortum  :  at  ex  iisdem  ad  quinque  millia    eo    die  cecidere. 
Grimoaldus    Iriumphans  Benevenlum    rediit    Neapoliianis 
pace  reddiia  ,  Dauferioque   in  pristinum  slatura  restituto. 

XLVI.  Grimoaldus  deinde  a  Radelchisio  crudeliter 
interemptus  ,  et  paulo  post  Sico  principatum  occupatBe- 
neventanum.  Sui  principatus  inilio  ab  omnibus  amatus  ; 
at  hinc  ab  illis  ipsis ,  a  quibus  ad  solium  fuerat  eve- 
ctus  ,  se  exiraens,  Benevantanis  crudeliter  imperavit.  Tunc 
bellum  maxime  flagrabat  cum  Neapolitanis  ,  et  sexdecim 
per  annos  iugiter  pugnatum  :  at  Beneventani  haud  unquam 
urbem    moenibus  validam  capiunt. 

XLVII.  Sicardus  Siconis  filius  ,  qui  parenli  suo  ia 
Beneventano  successerat  principatu  diu  cum  Neapolitanis 
pugnam  pugnaverat.  Sub  eo  principe  plura  evenisse  nar- 
rat  historia,  et  praesertim  Saracenorura  memoratur  in  Ita- 
liam  adventus.  Ea  enira  gens  ,  quae  iamdiu  in  Sicilia  se- 
dem  conlocarat,  in  Italas  oras  magna  cura  classe  anno 
DCCCXXXVIII.  pervenit,  et  Brundusium  occupat.  Vrbs 
eo  tempore  ad  Beneventanos  pertinebat ,  qui  siatim  cum 
exerciiu  ad  opidum  defendendum  adcurrunt ;  at  faclum 
t%Xj  ut  Saraceni  cum  ipsis  armis  fuerint  congressi.  Mulli 


j8S  ^  ^ 

prirao  praelio  fugatl  ,  et  paulo  post  iterum  Sicardus  cura 
illis  praeliatur  ••  inde  interfecti  ad  unura  oranes  ex  B^ne- 
venianis.  lam  Saraceni  in  Italia  ex  eo  teropore  posv  de- 
bellatos  Beneventanos  sedem  figere  constituerant  ,  cum  et 
orieutis  Imperator  Theophilus  ,  aliique  Italiae  principes 
contra  Barbaros  permagnas  apparabant  copias  ,  et  classes, 
quo  ipsos  ex  Italis  averterent  oris  ,  cum  Sicardus  occi- 
ditur  ,  cui  successit  Radelchisius.  Siniculfus  Salerni  prin- 
ceps  ob  huisce  odium  ,  diviso  Beneventano  principatu  , 
Salernitanoque ,  bellum  eidem  infert  ,  quod  luno  maxi- 
nie  flagravit.  Nam  Radelchisius  Saracenos  ex  Sicilia  »up- 
petias  ei  ferentes  advocavit,  Urbes  captae,atque  incensae 
fuere,  inter  quas  Gapua  fatum  subisl.  Et  paulo  post  anno 
nempe  DCCCXLII.  eaedem  efferae  gentes  iterum  ex  Si- 
cilia  ,  Afrlcaque  in  Italas  perveniunt  oras  :  liine  Barium 
primum  ,  Tarentum  ,  deinde  Beneventanl  principatus 
urbes  fortissimas  occnpant  Duce  sub  Calfo. 

XLVIII.  Radelchisius  vero  BeneventiDux  eas  gentes 
acclvit ,  quo  contra  Siniculfurn  Salernitanum  Ducera  bel- 
lum  inferret.  Varii  tunc  eventus  accidere  ;  Saraceni  enim 
nunc  Beneveritanorura  ,  nunc  Salernitanorum  partes  su- 
scipiebant.  Hinc  beilum  magis  etfervebat  ;  Saraceni  inte- 
rlm  Radelchlsio  opltulantur  :  copiis  hinc  cuui  eiusdem 
collectls  contra  Siaiculfum  pergunt.  lam  casira  parum  ab 
Suessula  aberant  praelium  gestum  apud  Furculas  Gau- 
dinas.  Beneventanl ,  et  Saraceoi  cuni  duce  Apollofare 
a  Siniculfo  fugati  ,  et  ad  extreniam  redacti  :  eorum  urbs 
obsidione  fuit  cincta  ,  at  post  praelium  utrisque  pax 
data. 

XLIX.  Ex  eo  tempore  perpetuum  bellum  fuit  iater  Be- 
neventanum  ,  Salernitanumque  Ducem  ;  Saraceni  Bj- 
rium  ,  Tarentura,  viclaasque  habcbant  urbes  ,  qui  nunc 
Beneventanorum  ,  nunc  Salernilanorum  partes  suscipie- 
hant.  li  vero  principatus  tuuc  ob  assidua  praeha  gesta 
iam  raorientes  erant.  Et  Ludovicus  Francorum  Impera- 
lor,  et  Itahae  Rex  ,  qui  Benevenlanis  tunc  erat  infensjis, 
maxijue  sluduit ,  quo  horum  res  perderet ,    donec  beUia 


i89 
IntestlQis  Saracenorum  ,  et  vlcinorum  principum  iDvidia  , 
et  causa  Beneventani  ad  extremum  redacli  fuerunt.  Ate- 
nuHus  lunc  Campanus  princeps  cum  vicinis  populis  usque 
fuit  praeliatus ,  et  praecipue  cum  Beneventanis  j  qul 
principatum  Campano  ex  eo  tempore  coniunxit.  Eius  duo 
filii  Aienulfus  ,  et  Landolfus  palre  mortuo  Cr  j  panum  , 
Beoeventanumque  principatura  simul  rexere,  ab  anno  sci- 
licet  DCCCCXI. 

L.  Circa  annum  MXVII,  vel  MXVIIL  ab  Medii 
jEvi  scriptoribus  Normannorum  in  Italiam  memoratur 
adventus :  quidam  illorum  ex  Oriente  in  patriam  redeun- 
les ,  ad  Salernitanas  oras  adpropinquarunt.  Salernitano- 
rum  tunc  Dux  erat  Guaimariiis  III.  qui  Graecis  ,  et  Sa- 
racenis  maxime  erat  infensns.  la  palriam  redeunt  Nor- 
iiianni  j  hinc  eiusdem  principis  ,  et  praecipue  Salernita- 
norum  hortaiu  adveuiunt.  Graiorum  res  in  Itaiia  ,  et 
Langobardorum  tunc  penitus  extinctae  fuere  per  Nor- 
mannus  ,  qui  Salernitanorum  auxibo  contra  Grtiios  ,  Sa- 
racenosque  saepe  arrais  conseruere.  Memoratur  circa  an- 
num  MXXIX.  novae  urbis  aedificatio  ,  Aversa  nempe  ab 
iisdem  Normannis  condita.  Eorum  Dux  Robertus  Gui- 
scardus  vir  animo  acerriraus  ,  ceieritate  l)ellandi  fortuna- 
tus  ,  et  virtute  exiraius  anno  MLIX.  Apuliae  Dux  eligi- 
tur  ,  qui  teinporis  progressu  totara  Italiam  raeridionalem 
armis  devicit. 

LI.  Rogerius  interim  Roberli  frater  cum  in  Siciliam 
traiecisset  ,  qurim  Saraceni  pluribus  abhinc  annis  occupa- 
baut  ,  parva  militum  manu  effecit  ,  ut  iidem  armis  con- 
latis  insula  abioiint,  lotamque  in  suara  redegerit  poie- 
staiem  arino  MLXtl.  et  Siciliae  Comes  fuerit  salutatus. 
Postea  ciijs  filius  Rogerius  eiusdem  nominis  ,  cum  etiam 
Apuliae  Ducatus  ei  datus  esset ,  quippe  quod  Robertus 
Guiscardus  cum  nullum  susceperat  filium  ,  tunc  Regis  ti- 
tulo  fuit  iosignitus  anno  MCXXX.  atque  Neapolitanum 
Regnum  duariim  Siciliarum  nomine  fuit  decoratum.  Ipse 
etiani  urbem  Neapolim  sibi  fecit  vectigalem  ,  qnae  antea 
Ducalum  efficiebat,  Post  flogerium    ^egnarunt  Gulielmu» 


190 

I.  Malus  nomlne  ,  Galielmus  11.  Bonus ,  Tangrefllus ,  et 
Guliilraus  III.  At  Imperalor  Henricus  IV^.  Suevus  ,  quL 
Constanliam  Rogerii  Regis  filiam  in  matrimonium  sibl 
copularal ,  Neapolitano  Regno  MCXCiV.  fuit  potitus. 
Neapolilani  tunc  sub  Suevorum  dominium  fuerunt  reda- 
cti.  Hinc  post  Henricum  huiusce  Regni  h:ibenas  suscepe. 
re  Federicus  II.  Imperator,  deinde  Conradus,  postearjue 
Manfredius  ,  cui  ablatum  fult  Ri^gnuru  anuo  MGCLXVI. 
a  Carolo  I.  x\ndegavensi  S.  A.loysH  Galllarum  Regls  fra- 
tre.  Tunc  Sicilla  fuit  divisa  anno  MGCLXVI.  et  in  Ara- 
gonensium  pervenit  manus.  Apuliae  Rcgnum  ,  vel  Nea- 
pulilanum  Andegavenslbus  parebat.  Eorum  Reges  fuere 
Carolus  I,  Carolus  II.  Robertus  ,  et  loanna  II.  Haec  Re- 
gina  (  de  qua  historla  plura  narrat  ,  cum  nuUus  ei  es- 
set  filiusj  Alphonsum  Aragonlae  Regem  ,  Siciliae  ,  Sardi- 
niaeque  adoptavit.  At  paulo  poot  cum  in  suramum  eius  o- 
diura  incidisset  ,  Aloyslum  Andegavensem  Ducem  ado- 
ptavit  ,  qni  falo  functus  ,  Regnum  elus  fratrl  Renato 
douo  dedit.  Post  loannae  Reglnae  obitum  ,  qul  accidit 
auno  MCCCCXXXV.  Alphonsus  regno  Neapolitano  fuit 
j)Otitus:  inde  longum  ,  perpeluumque  bellum  ,  quod  cum 
ReDato  gesslt ,  per  suos  successores  fult  extensum. 

LII.  Post  Alphonsum  Slcilla  fratris  loannls  Arago- 
nlae  Regls  in  potestatem  cecldlt ,  et  NeapoHlano  Regno 
fuit  dominatus  Ferdlnandus  I.  inde  Alphonsus  II.  postea 
Ferdinandus  II.  et  taudem  Federicus.  Ferdinanihis  dein- 
de  CiiLholicus  Aragoniae  Rex  cum  Ludovico  simul  XII. 
GaUiarum  Rege  NeapoHtarium  occupavit  Rec^num  auno 
MDL  et  pauio  post  Gallis  eiectis  MDIV".  Sicihae  fuit 
adiuncium. 

LIII.  Successit  Carolus  V.  anno  MDXVI.  Germa- 
Dorum  Imperator ,  fihus  Ferdlnandi  Regis  :  post  ipsum 
dominall  fuere  Hispaniae  Reges  successores  Phliipjms  II  , 
Phihppus  III.  Phihppus  IV.  et  Carolus  II.  qui  cum  nul- 
lum  haberet  fihum  circa  annum  MDCC  reguum  ad  Au- 
stros  iransiit ,  et  post  XXXiV.  annos  in  Borboniorum 
pervenii  manus  nuQC  feljciter  regnanlium. 


A  I  A  T  P  I  B  il    VII. 


DE  CAMPANIAE  FELICIS  ANTIQUIS  VIIS. 


R< 


,omani  quonJam  rerum  domlni  celeberriraa  aedificia 
ubique  terrarum  erigenda  curarunt:  capla  Graecia  ,  artes 
in  Laiiura  inlatae  fuere :  immensos  hinc  thesauros  ad 
publica  opera  extruenda  adhibuerunt.  Magnifica  exinde 
templa  ,  ah'aque  publica  opera ,  quorum  adhuc  rudera 
adspectantur  ,  condiderunt.  Ea  vero  urbi  Romae  magno 
fuerunt  uiique  decori  ,  al  non  necessaria.  Viae  procul 
dubio  siiicibus  constratae  profecto  Romanae  reipubhcae 
ad  commercium  augendum  ultro  citroque  cum  vicinis 
dissitisque    gentibns  commodo  ,  et   utiiitati  potius  fuere. 

liciem  ab  suae  urbis  incunabulis  haud  itineribus  pe- 
ragendis  operam  insumpsere,  dum  vicinae  gentes  effera- 
tae  perpetuis  fere  bellis  cum  iisdem  decertarunt.  At  ni- 
hil  obstantibus  belhs  ,  et  subactis  vicinis  ,  ac  longinquis 
nationibus  ,  Itaham  j>ene  cunctam  sub  suam  fecerunt  po- 
testalem.  Appius  Clauuius  cognomento  CoecusCLXXXVIII. 
annos  post  exaclos  Reges  viam  prinium  a  suo  factam  no- 
mine  aperuit.  Aliae  vero  temporis  progressu  lapidibns 
raunitae  fuere  ,  uti  Flaminia  anno  ab  V.  C.  DXXXIII. 
Aiirelia  ab  Caio  Aureho  Cotta  anno  DXII.  aliaeque  prae- 
cluriores. 

Nos  poslquam  Campaniae  Felicis  inlustrandam  origi- 
ncm  suscepimiis  ,  de  ipsius  nunc  singuhs  vetustis  dicemus 
Viis.  A  qui!)ns  illae  fuerint  silicibus  stratae  y  vel  restau- 
raiae,  quinam  illarum  cursus  ,  qnaenam  praeclariores  eve- 
nerint  ,  a  quibnsnam  eversae  ,  quinam  illarum  tandem  re- 
cens    status  ,  heic  adiuvante  Deo  O.  M.  describemus. 

De  Appia  [irimwm   viarum  regina  ,    qnae  Campaniae   V'»  *pp'«- 
partem   occupavit ,  sermo  producendus.     Anoo  ab    V.   C. 
DCCXIII.  et  XLI.  ante  natum  Christum    Marcus    Anto- 
oius  Cleopatram  iEgypti  Reginani  deseruil ,  quo  OcUvia:: 


's 


192 

no  Auguslo  Iriumphaotl  bbviam  iret  ,  cul  nihil  io  Italia 
obstabat.  Domitianus  Oenobarbus  cum  Antonio  cojHas 
coniunxii,  et  stalim  ad  Brundusium  oppugnandura  per- 
rexit  ,  dum  Sextus  Pompeius  bellum  alio  gerebat.  Moece- 
natis  familiares  Pollio  ,  et  Cocceius  Biiindusium  iter  in» 
stituerunt ,  quo  Antonium  inter  ,  et  Oclaviaoum  pacem 
componerent  ,  quae  staiim  reapse  fiiit  [leracttt.  Horatius 
qui  istorum  sibi  amicitian»  conciliarat  ,  se  itineris  comi- 
tem  adiunxit :  ita  ipse  statim  urbe  fuit  profectus  cum 
liclioJoro  Graio  Rhetore  ,  quo  Moecenatem  Terracinae 
expectaret.  Id  omne  ediscimus  ex  eodem  haec  narraote 
lib.  I,  Satyra  5.  Nos  huiusce  parlem  afferemus,  quae  ad 
Appiam  inlustrandam  viam  satis  erit. 

Antequam  de  Appia  via  sermonem  ''nstituamus ,  de 
templo  quodam  eruderato  super  eadem  III,  ab  Ronia  la- 
pide  niultis  abhinc  annis  dicemus.  Hoc  erectum  fuit  ab 
■Ilerode  Attico  ,  qui  Romae  Consulatum  gessit  ,  quique 
villam  heic  possedit  ,  templumque  coodidit  marraoreis  e- 
Kornatum  columnis ,  in  quarum  quibusdam  insculpti  erant 
Graeci  characteres  ;  a  nonnuliis  interpretati  fuere  ,  et 
et  praesertim  a  Cl.  Viro  Viscontio  Romauo  ;  horum  fa- 
cit  mentionem  loannes  Albertus  Fabritius  Bibliolh.  Graec. 
tora.XIII.Eaedem  cclumnae  ibidera  repertae  olim  extabant 
Romae  in  aedibus  Farnesianis  ,  et  nunc  Neapob  in  Rcgio 
Museo  Borbonio. 

Siatim  ac  Iloratius  Roma  discessit  ,  Arlciam  perve- 
nit  \  ea  parum  ah  urbe  distabat  ,  nempe  CXX.  sladia 
iuxla  Slraboiiem  iib,  V.  Geogr.  quae  circiter  sunt  mil- 
liaria  XV.  In  eo  loco  celebratur  Diauae  templum  erectura. 

Egressiim  magna  me  excepit  Aricia   Roma 
Hospilio    modico  :    Rhetor  comes   Ueliodorus 
Graecorum  longe  doctissimus  :inde     forum  Appi 
Dljfertum   nautis  ,  caupouibus    atque  maiignis. 

Hoc   Appii  Fnrum  ita  dictura    a    ;'iibusdara    fnisse  credi- 
luv  iliud  ipsura  ,  cui  nunc  Domeu   le  Ca.se    Nere,    Hue 


fuit  in  agro  Setiuo  iuxta  paludes  Pomptinas ,  et  eo  in 
ioco  )  ubi  dicitur  il  Casarillo  di  S.  Maria  inter  lapi- 
dem  XLIIL  et  XLIV.  iuxta  Antonioi  Odeporicum.  Appii 
Forum  fuit  condituni  circa  annum  ab  V.  C.  CCCXIIL 
ob  Claudii  Appii  memoriam  super  eandem  viam.  Eiusdem 
loci  occurrit  mentio  in  Actibus  Apostolorura  c.  28  cum 
Romam  advenit  D.  Paulus  gentium  Doctor.  Horatius  in- 
terim  (  uli  patet  )  parvis  incedebat  itineribus  ,  et  pedi- 
bus  illum  Roma  profectura  esse  usque  ad  eum  locura 
putatur.  En  ut  ipse  ait ; 

Hoc    iter    ignavi  divisinms ,  altiiis  ac  nos 
Praecincds  unum:  minus  est  gravis  Appia  lardis, 

Idem  stomacbo  bellum  indixit  propter  aquam  ,  quae  eo 
loci  Poraptiuas  ob   paludes  dubio  procul  erat  pessiraa. 

Hic  ego  propler  aquam^  quod  erat  teterrima^  ventri 
Indico  bellum. 

Paulo  post  nautarum  convicia  poeta  cum  servis  describit, 
qui  haud  unquam  contenti ,  multos  in  navem  excipientes, 
et  praetereuntium  periculo  id  efficiebant.  Eo  loci  Hora- 
tlus  Appiam  viam  deseruit  parumper  ,  et  vicinos  praeter- 
navigare  lacus   (ij   fuit  coactus  ,  qui  sunt  iuxta  Appiam  : 

(1)  Ex  Strabone  lib,  V.  Geogr.  compertum  h;ibemus  ,  ab 
Ansure  haud  prociil,  cx  quo  loco  viator  Roraatn  pergebut,  mxta 
viaro  Appiam  lorigam  escavaiam  fuisse  fossam  ,  quae  vicinarura 
paludium  Pomptinarum  aquas  excipiebal  ,  et  per  hanc  vialores 
noctu  naveni  conscendebant ,  Appiam  relinquentes  ,  qiiac  fortasse 
ibi  hauii  commoda  erat.  Haec  Gcographi  enarratio  recte  concor- 
dat  cuni  illa  H^ratii»,  qui  heic  viam  rehquit,quo  navem  adscen- 
deret,  Hacc  vero  fossa  longura  etriciebai  fluviuni  iuxta  Appiam  , 
qui  milliaria  circiter  XV.  cxtendebatur.  Huiusce  fossae  ancloreni 
fuisse  Augustum  constat  ,  eamque  ab  Nerone  produclam  aiictor 
est  Suetonius  in  eins  Vita  c.  9.  Hodiedum  de  hac  nihil  aliud 
existit ,  quura  aquac  paludium  Pomptinarura  stagnantes  candeni 
perdiderint. 

T.  II.  25 


^p4. 

et  vitare  haud  valuit  naolarum  iurgia ,  et  eonimclem  can- 
tiim  ,  qui  ebrii  totam  canlant  nociem  abseutem  amicara; 
nec  malos  cullces ,  neque  ranas  paius^tres ,  quae  somnuai 
ocnlis  av^^.Ttunc. 

Paludes  Pomptinas  postquam  praetergressus  est  Ho- 
ralius ,  Terracinam  pervenil,  cum  ante  sacro  Feroniae 
fonti  (i  j  se  lavisset  : 

....   Qiiarta  visc  demum  exponimur  hora. 
Ora  manusque  tua  lavimus  ,   Feronia  ,    lympha, 
Millia   tum  pransi  tria  repimus  ,    atquc  suhimus 
Impositum  saxis   late  candentihus  Anxur. 

Ex  liac  urbe  Horatlus  FunJos  pervenit  ,  apucl  quam  se 
correptum  esse  narrat  Praetoris  Aufidii  Lusci  fastu  ,  et 
arrogantia  ,  dum  purpura  induebatur  ,  et  magnis  heic 
honoribus  se  functum  studebat ; 

Fundos  Aiifidio   Lusco  praetore  lihenler 
\Linquimus  ,   insani   ridentes  praemia   scrihae  , 
Praetextam ,  et  latum  clavum,  prunaerpte  batillam. 

Hinc  Formias  pervenlunt   Mamurrarum    urbem    a    poeta 


(i)  IIoc  Feroniae  dcae  lemplum,  et  fons  fih  Anxure  III. 
circiler  dislabat  milliaria.  Tacitiis  lib.  III.  c.  76  Hislor.  ila  eius- 
dem  divae  apud  Terracinam  cultae  meminit:  Filellius  positis  u- 
pud  Feroniam  castris  ^  excidio  Terracinae  imminebal,  ILt  Vjrgi- 
lius  iEneid,  V.  v.  ^\o  sic  canit  : 

Queis  lupiter  Jnxunis  arvis 

Praesidet^  et  viridi  gaudens  Fero?ua  Iticii, 

Haec  dea  non  solura  heic  ,  verum  eliam  alibi  colcbalur  ,  at  a- 
pud  Sabinos  ,  ubi  urbs  eiusdera  nominis  erat  sacrata.  Ipsa  ne- 
niorura  ,  et  frngum  pairona  erat  ,  unde  Feronia  a  frugibus  fe- 
rendis  fuit  appellata.  Tandem  lutelare  liberlorum  numcn  eral  , 
in  cuius  teraplo  capite  abraso  pileuni  ipsi  capiebant. 


sic  appellatam  a.nobili   farailia  ,  et  Don  ab  urbe  iMarnur- 
ra  j   quae  nuaquam  e:clitit  : 

( 
Tn  MamwTarum  lassl  cleinde  urhe  manemiis. 

A  Formiis  Horalius  Minturnas  pervenit  ,  nunc  Sca~ 
fa  del  Garigliano  ,  quae  quidcm  urbs  III.  circiter  niil- 
liaria  a  Formiis  aberat.  Liris  Minturnas  ioterfluebat :  per 
hanc  etiam  Appia  perveniebat.  Super  flumen  pons  Tuit  ^ 
cuius  adhuc  rudera  supersiint.  Cicero  hunc  nemorat  ad 
Atticum  hb.  XVI.  epist.  7  hoc  modo  :  O  casum  ma~ 
gnijicum  ,  cum  ante  luceni  de  Sinuessano  surrexlssem, 
venissemque  diluculo  ad  pontem  Tiretium ,  qui  esl 
Minturnis  ,  in  quo  Jlexus  est  ad  iter  Arpinas  ,  ohviam 
mihi  fuit  tahellarius  ....  Appiam  ad  sinistrdm  ha- 
hentem. 

Pratdlius  Via  Appia  lib.  II.  c.  4  inter  Formias  ,  et 
Caietam  parvam  fuisse  quOQdam  viam  arbitratur  ,  idque 
arguit  ex  ruderibus  pluribus  ,  quae  supersunt.  Haec  via 
Appiae  ramus  procul  dubio  fuit  ,  quae  a  Formiis  ad  Ca- 
ietam  usque  exteudebatur  per  VI.  circiter  M.  P,  Eandem 
viam  a  Caietanis  accohs  apertam  credilur  ,  quamvis  a!ii 
Vespasianum  eiusdem  auctorem  fuisse  opinantur  ,  quo- 
niam  ipsa  ab  eodem  fuit  restaurata,  ut  ex  columais  pro- 
batur  milliariis. 

Ad  Horatium  autem  redeamus  :  hic  iter  instituens 
Sinuessam  pervenit  ^  ubi  Virgiiium  ,  Plotium  ,  et  Varinm 
sibi  in  amicitiam  coniunciissimos  reperit  :  et  ipse  quaa- 
tum  laetatus  fuit  ,  cum    ipsos  adspexit  : 

Postera  lux  oritur  multo  gratissima  :  namqne 
Plotius  ,   et   Varius    Sinuessae  ,   iKirgihusque 
Occurrunt ,   animae  quales  neque  candidiores 
Terra  tulit ,   neque  queis   me  sit  devinctior    alter. 
O  qui  complexus  ,  et  gaudia  quanta  fuerunt  1 

Inde  Capuam  adveniunt ,    ubi   hominem    reperiunt ,    qui 


i§6 

omnia  ,  quae  ad   illorum  iter  erant  necgssaria  ,    praebere 

debcbat. 

Proxima   Campano  ponti ,   quae  mllula    tectum 
Pruehuit  y  etparochi,  qnae  dehent  ligna.,  salcmijae 
Hinc  nxidi  Capuae   clilellas    tempore  pomuiL 

Hanc  villulam  a  poela  raennoratam  creditur  hand  dissl" 
tam  ab  eo  fuissc  loco  ,  qui  dicilur  Ciamhrisco.  Pons  ve- 
ro  Garopanus  ,  qui  nuuc  Sua  dicitur  ,  supra  Savonern  e- 
rat  fhiviuni  ,  sub  quo  Appia  exiendebatur  ;  huinsce  pon- 
tis  hodiedum  reslant  adhuc  rehqui  ".  A  ponte  Campano. 
Casilinum  usque  XII.  distabant  miUiaria  ,  et  ab  eadera 
urbe  ad  Capuam   II.  circiter. 

A  Capua  vero  Appia  via  ad  orienlem  ex  Beneventi 
parte  flectebat ,  et  Caudium  pervenit;bat  ,  nunc  Arpajay 
opidum  nobile  prope  Caudinas  Furculas  situm  ,  et  ob 
Romanorura  dcdecus  memorandum  anno  V.G.CCCCXXXIL 
Paiavinus  auctor  id  otune   euarrat  hij.  IX.  cap.  2- 

Hinc  nos    Cocceii  recipit  plenissima  vilta  , 
Quae  super  est  Caudi  cauponas. 

Apud  Caudium  accidisse  narrat  Venusinus  vates  celebrem 
rixam  Messium  inter,  et  Sarraentum  scurras,  quoad  nata- 
lium  originem  :  nos  eandem  silentio  praeterimus,  utpote 
longiusculam. 

Ex  hoc  loco  Horatius  ,  et  socii  Beneventum  recta 
letenderunt ,  qua  in  urbe  a  quodarn  excepti  fuere  ,  qui 
eosdera  turdis  donavit  :  at  parum  adfuit  ,  quin  tota  do- 
mus  exarderet  5  hiac  ita  narrat : 

Tendimus  Jiinc  recta  Beneventum,  uhi  sedulus  hospes 
Pene  arsit  ,  macros  duni   turdos  versat   in   igne  : 
Namque  vaga  per  veterem  dilapso  Jlamma  culinam 
Vulcano  ,  summum  properabat  lamhere  iectiim. 


^97 

Haec  Appia  vlarum  regitia    ubl  ad  Beueventura   per- 

veniebat,  in  dLio9  seiungebatar  ramos,  qiii  ainbo  Brundu- 
sium  diicebant,  longissimae  vsae  metam.  Unus  ex  hisce 
ramis  per  interiorem  Apuliae  partem  perveniebat  :  al- 
ter  sem|)er  mare  versus.  Ambae  viae  a  Stiabone  descri» 
bnntur  b"b.  V.  Geogr.  et  a  quibusdam  scriptoribus  con- 
fusae  fiicre  ,  cum  easJem  ambas  Appiam  simal  existima« 
rint.  Via  igitur  raaritma  erat  illa  ,  quae  Egnatia  voca- 
batur  ,  quippe  quae  ad  uibem  Egnatiam  ,  nuac  Torre 
(V  Agnazzo  veniebat  XX.  circiler  M.  P.  a  Brnndusio. 
Haec  via  etiam  Traiana  dicta  fuit ,  a  Traiano  nomea 
desumens  ,  qui  eandem  restauravit.  AUera  interior,  quae 
proprie  Appia  est  dicenda  ,  non  quod  ab  eodem  Appio 
Claudio  heic  loci  fuerit  extensa  ,  sed  quia  eiusdem  erat 
continuatio.  Eandera  via  maritraa  antiquiorem  fuisse  exi- 
stimatur.  Haec  viatorem  per  Irpinos  ducebat  ad  Aufi- 
dum  usque  flumen,:  hinc  per  latus  dexterum  Apub*ae 
Venusium  veuiebat  :  Inde  per  Apennlnorum  monlium 
dexteram  per  Messapios,  et  Tarentinos,  et  landerc  Brun- 
dusium  quod  opidum  extrema  erat  meta,  Strabo  (  ut 
diximus  j  de  hisce  viis  sermonem  instituens,  easdero  recte 
distinguit  ,  Appiam  mediterraneam  appellans  ,  quippe 
quae  per  inleriora  Apuhae  loca  produceretur.  Per  E- 
gnatiam  vero  viam  idem  marilimam  intelHgitj  quae  a 
Traiano  silicibus  fuit  constrata  ,  et  miUiariis  columnis 
exornaia.  Per  hanc  Horalius  cum  amicis  iter  iustituit  , 
quippe  quod  Trivici  ,  jEquotutici ,  Canusii  ,  et  Ilubo- 
rum  menriouem  facit,  quae  opida  super  hac  aderant  via. 
Hinc  sotios  ne  desereret,  per  viam  longiorera  roare  ver- 
sus  est  progressus  ,  ne  per  Appiam  raediterraneam  pro- 
prie  dictam  pergeret.  Prout  vero  narrat  idem  Veuusinus 
vates  ,  exploratum  haberaus ,  hanc  viam  salis  incommo- 
dam  ,  coenosam  ,  et  longiorem  esse  y  quandoquidem  pcr 
Egnatiam  ,  aut  Traianam  a  Benevento  si  quis  esset  pro» 
fectus  ,  Brundusium  usque  CCXV.  M.  P.  nuraerantur  , 
et  per  Appiam,  seu  mediterraneara  CLXX.  circiter  sunt. 
Tullius  vero  Atticg  scribens  hb.  XVI.  ep.  II,  ubi  de  hac 


mediterranea  via  sermonem  facit,  jEclannm,vel  ^ciilanum, 
et  Veiiusiuin  memorat,  quae  urbessuper  hac  aderant  via, 
quam  Af^iam  compellat:  en  eiusdem  verba  :  Brundusium 

cogito in  Ponipeianum  V .  Kal.  cogllaham  ; 

ijide  JEculanum  ;  nosti  j^eliqua,  Paulo  infra  snbiungit : 
Tantujji  scito  nos  F^enusia  mane  projiciscentes  has 
dedisse  ....  Censeo  via  Appia  iter  facias  ,  ei  ce- 
leriter  Brundusinni   venias. 

Inde  Benevento  profectus  est  Horatius ,  et  comites , 
qua  ex  urbe  Apuliae  montes  apparere  incipiunt ,  el  ubL 
venti  efflant  illi ,  qiws  Atahalos  appellat,  quosque  iti- 
neris  difficultate  superare  haud  potuisset,  nisi  paululum 
temporis  Trivici  immorati  fuissent :  haec  urbs  haud  Be- 
nevento  distabat  : 

Incipit  ex  illo  montes  Apulia  notos 
Ostentai^e  viihi' ,  fjuos  torret    Atahalus     el  quos 
Numquam   et^psemus  ,  nisi  nos    vicina    Trivici 
Villa  recepissel. 

Haec  via  igitur  Trivicum  recte  ducebat  orieutem 
iater  ,  et  septeutrionem  ,  et  per  Apenninoruni  montium 
oppositum  latus  jLquotuticum  ibat.  A  Trivico  postea  a- 
beuntcs  iEquotuticum  binc  parvam  adveniunl  urbem , 
quam  poeta  versu  exprimere  haud  valuit  .- 

Quatiuor  hinc  rapimur  viginti ,  el  millia  rhedis  , 
Mansuri  oppidulo  ,  quod  versu  dicej'e  non  ,  est , 
Signis  perfacile  est. 

Eo  loco  aqua  est  pessima  ,  quaeque  pluris  yenit : 
at  panis  optimus  ,  quem  diligentes  vialores  super  hume- 
ros  porlantes  emunt,  quibus  longum  adhuc  iter  facien- 
dum  reslat  ,  cum  Cauusii  panis  saxo  durior  venum- 
delur. 

.. .,  .  .  .  .  Venit  vilissima  rerunx 


199 
Ilic  aqua  ,  sed  panis  longe  pulcherrimus  ,    idtro 
Cnllidus  ut  soLeat  humeris  portare  viator  ; 
Nam   Canusi  lapidosus' 

Hinc  Rubos  perveniunt  urbem  a  Barlo  paulo  dissi- 
tatn  longissimo  itinere  ,,  et  imbce  fessi.  Postridie  Barium 
veniunt  ,    et  inde  Egnatiam  : 

Inde  Ruhos  fessi  pervenimus  ,  vtpote  longuni 
Carpentes  iter ,   et  factum   corruptius    imhri. 
Postera  tempestas   melior  y  via  peior ,   ad  usqne 
Bari   moenia  piscosi.   Deliinc  Gnatia  »  Ijmpliis 
Iralis     exstructa. 

Tandcm  Brundusium  fuit  longissimae  viae  mela^i 
ubi  Appiae  finis  erat ; 

Brundusium  longae  Jinis  ,  chataeque  ,  vlaeque, 

Hic  omnis  Appiae  cursus  erat  CCCXL.  circiter  M. 
P.  quoniam  a  Roma  Terracinam  usque  railliaria  sunt 
LX.  ab  eadcm  usque  Beneventum  XGVIL  a  Benevento 
Brundusium  CLXXX. 

Haec  via  igitur  fuit  omnium  Romajiorum  operum 
nobilissimum  ,  et  antiquissimum,  quoniam  Appius  Clau- 
dius  eandera  aperuit  ,  et  silicibus  stravit  anno  V.  C. 
CCCCXLL  Constat  vero  eandera  a  principio  apertam  a 
Capena  porta  ,  nunc  »5".  Sehastiano  ab  eodem  Appio 
Claudio  Capuam  usque  productam  ,  et  non  usque  Brua- 
dnsium  ,  ut  nonnulli  scribunt*  Ad  hanc  rem  demonslraa- 
dam  legenda  sunt  veterum  scriptorum  teslimonia.  Fron- 
tinus  de  Aquaeduct.  sic  de  Apj)ia  via  loquitur  :  Appia 
aqua  inducta  est  ah  Appio  Claudio  Censore  ,  qui  et 
viam  Appiam  a  porta  Capena  usque  ad  urhem  Ca- 
puam  curavit.  Cracchum  vero  fuisse  putatur  ,  qui  ean- 
dem  Brundusium  nsque  exlendit ,  iuxta  Plutarchum  in 
eius  viia.   Octavianus  Aagustus  lapide    stravit    a    Capua 


200 

fortasse  usque  Beneventum. "  Illustrlssimus  Lupolus  Iter 
Venus.  pag.  3o2.  lapides  plures  legisse  scribit ;  inler 
filios  hunc  affert  : 

IMP  .  CAESAR  .  DIVI  .  F  . 
AUGUSTUS.  CAES    XI. 
TRIB  .  POTEST  .  YII  . 

S.     C. 

XIV. 

Alii  etiam  Imperatores  id  etiam  effecerunt.  Notatu 
yero  dignum  est,  eandem  viara  ab  aliis  extensam,  et  re- 
restauratam  idem  habuisse  nomen.  lure  merito  Statius 
Silv.  lib.  II.  c.  2  V.  12  eandem  appellat  viarum  Regi- 
nam ,  quae  inter  omnes  alias  una  celeberriraa  ^  et  nobi- 
lissima  fuit  y 

........   Qua  limite   noto 

Appia  longarum  teritur  Regina  viarum. 

Procopius  de  Bello   Golh.  lib.    i.  c,    i4  hanc  miran- 

dura  in    modum  describit  ,  omniumque  spectabilem  fuis- 

se  ait  y  quae  molares  lapides    adeo     praeduros    habebat  , 

ut  sua  aetate  post  tot    saecula  adhuc  iuiegri   viderentur  , 

nihil  obstantibus   curribus  ,     ac     plaustris    aeraiis  ,    quae 

frequentissime  ibant ,  redibantque.  Guicciardinius  Mercur. 

Camp.   pag.  268  postquam   de  Minturnarum   ruinis    satis 

belle  fuit  locutus ,  apud  quara   urbem      Appia    pervenie- 

bat ,  ita  de  eadem    subiungit :    Longus  post    illas  ,     ad 

V^III,   M,   P.  procurrens  Appiae    sese   ojfert   trames. 

Romanorum    potentiam  ,  utut  a    magnitudine  imperii , 

aut   ah  aedificiorum     laxitale    coniicere    possis ,     ad 

aspecium  ,    crede  mihi ,   unius  Appiae  ,    non     poten- 

tiae  ,  sed  fas  sit  dicere ,   omnipotentiae  tibi  argumen- 

tum   ohveniet,   Quot  montes  eviscerati ,  quoi  omnium, 


201 

€l  iumentoriim  mjriades  pro  iina  sternenda  Appia  , 
defatigatae  ,  consumptae  ?  ut  vero  ,  nec  a  plaustro- 
rum  ,  nec  a  iunienlorum  ,  liominumrpie  atlritu  ,  vi- 
cena  posl  saecula  ,  consnmptos  ,  aut  loco  molos  si- 
lices  observahis.f  nobile  ad  rabiem  temporis  retun- 
dendani  coniicies  excogitatum  ab  arte  trophoeum  ; 
praecipue  cum  ea  sit  Appiae  compago  ,  et  strnclu- 
ra  ,  ut  ahscjue  calce  in  soium  impacta  sint  saxa. 
Praegravans  illorum  pondus  ,  et  cjuod  e  jjarte  infe- 
7-iori  in  jnodum  pjramidis  tenuentur ,  talem  contuUt 
ei  Jirmilatem. 

Haec  via  tanclem  iuxta  Pratillium  pap;.  271  lata  est 
quibusdam  in  locis  palmos  Neapolitanos  XXXIV.  in  aliis 
XXV.  Atque  haec  de  Appia  degustasse  satis  sit.  Si  quis 
aulem  plura  cupiat^  iau<laium  adeat  auctorem  ,  qui  li- 
brum  eroditum  elucubravit^  et  Illustriss.  Lu|)oiura  in  ope- 
re  quod  inscripsit-  Iler  Veiiusinum  ,  ubi  tot  praeclaris- 
sima  affert  tle  Appia  Via  monumeDta  ,  ct  Gesualdium  , 
Sulle  note  Critiche  della  Via  Appia  ,  qui  etiam  plura  de 
eadem  scripsit  via.  ]Nos  intcrim  ad  alias  desribendas  aC- 
cedimus, 

Unus  Appiae  ramus  ,  qui  in  interiorem  Campa- App.ae  ramns, 
niae  partem  pervenicbat^  fuit  ille  qui  a  Minturnis  ad  Sues  nu  ^d^Siier 
sam  Auriincorum,  et  Teanum  inde  Sidicinum  viatorem  sam  Aiuii;i- 
ducebat.  lioc  iler  ad  XVI.  circiter  M.  P.  extendebatur,  ""bai. 
et  a  Rliniurnis  incipiebat  ,  qao  in  loco  clivus  aderat  ad 
montes  Auruncos  ,  et  hiac  per  dexterum  mo.itis  Massici 
latus  descendebat.  Non  longe  a  Foro  Appii  ,  et  sub  eo- 
dem  monte  ex  orienlali  latere  coniungebatur  prope  Ur- 
banam  urbeni  cum  eadem  Appia ,  quae  recte  a  Sinues- 
sa  ad  Casilinum  ,  et  inde  Capuara  viatorem  perducebat. 
Ita  etiam  scribit  Pratillius  lib.  II.  c.  9  :  binc  mentio- 
nem  facit  vetustarum  ruiaarum  ,  qnae  prope  hanc  viam 
adhuc  supersunt.  Imperatorem  vero  Hadrianum  tertium 
Consulem  eandem  viamsilice  raunivisse  compertum  habe- 
Kius   ex  quodam    marmore,    quod    prostat    adhuc     apud 

Totyi.     II.  26 


202 

Suessam,  Ad  VIL  lapidem  circiter  a  Minturnis  adsurge- 
bat  Siiessa  Auruncoruin  opiduui  satis  celebre  in  Roma- 
nis  faslis.  Hodiedum  niliil  aliud  de  eodem  superest , 
qoam  vix   Amphitheatri ,   Theatrique  rudera. 

A  Siiessa  vero  Anninca  iuxta  ipsum  Pratiliium  loco 
citato  ,  duae  prodibant  viae ,    quarum  priraa  per  montes 
Auruneos  ,  quac  satis  incommoda  erat ,     et    ad    Teanum 
perveniebat,  Altera  vero    laiior  ,   sed     longior     etiam     ad 
ipsura  Teanum  ibat  Sidicinum.  Eadem  paulo  a  Suessa  di- 
stabat  eo   in  loco  ,     ubi    adhuc    vestigia    visuntur     prope 
locum  vulgo  dictum   Ostena  dellrt   Posta.     Ubi    radices 
vero    seplentrionales   Massici  montis  quis  transgrediebatur, 
vicus  aderat  ,  nunc  dictus    Cascano.    A     sinistra    autem 
eiusdem     pagi      ipsa      deflectens  ,    per     collium     radices 
ad  Teanum  usque  extendebatur. 
<-urs'"T,^el"d?.         Haud     longe    ab  hoc     loco     via     aderat      Latina  .• 
scj.piio.         ipga     ita      fuit    appellata  ,      quippe      quod     per     Latii ,, 
et    Lalinorum  populorum    agros    introducebatur.    A    Ro- 
rna    etiam  initium   sumebat  a  porta,    quae  Latina    diceba- 
lur:  hinc  per  Tusculum,  hinc  per  Algidum,  per  Auagniam  , 
etinde  per  Ferentinos.  Per  Latjnos  vero  campos  late  excur- 
rens  ,    ct   hinc  per   Volscorura   agros    ad  Fregellas  ,     po- 
stea  Aquinum  ,  et  hinc  post   VL  M.  P.     Casinum  ibat  , 
a   qua  urbe  parum    Marci     Varronis   distabat     villa ,   vel 
Museum.   Ad  Teanum  hinc  perveniebat ,  apud    quem  lo- 
cum  viae  pnrs  integra    adhuc     restat  :     inde    ad  Suessam 
Auruncorum  :  hoc  ia  loco  Lalina   cum    i\.ppia  coniunge- 
batur.    At  iterum  Teanum  rediens   viator  ,  Cales  reperie- 
bat  ,  ubi  alius    Latinae   raraus   aderat.   Apud  Cales   eo  ia 
loco  ,    quem     incolae      appellant      Pezza    Secca    paucis 
abhinc  annis  fuisse    repertam  huiusce  viae  partem,  cuias 
siliees  alio  translati    fuere  ,   aoctor  est  Zona  ,     Storia    di 
Calvi  c.  9.  A  Calibas  aatem  acl  Casiiinum   nbi  pervenie- 
bat  ,  cura  Appia  iterura   coniungebatar.    A  Teano     alius 
Laiinae  viae  ramus  exibat ,  qaae  ad    Alifas    post  XVIH. 
M.  P.  perveniebat.  Ab  eo  loco  ,   qai  vulgo  dieitur    Pia- 
no   Liscio  ^  ali   ex  silicibus   apparet  ,  qui  adhuc  adsuntj, 
ad  anirqaam  opidum  Telesiam,    et  postea    ad   Beneven' 


tum  post  XVIII.  milliaria  perveniebat.  Strabo  lib.  V. 
Geogr.  eandem  Latinam  viam  iiohilissimam  appellat  ; 
prostat  adhuc  antiquum  marmor^  in  quo  huiusce  occur- 
rit  mentio.  Cicero  Orat.  pro  Cluent.  c.  Sp  eandem  e- 
tiam  memorat ,  et  Livius  lib.  IX.  c.  89.  Suetonius  ve- 
ro  Domitianum  Imperatorem  ,  postquam  fuit  necatus  , 
iuxta  Latinam  vJam  fuisse  sepultum  narrat  in  eius  Vi- 
ta  c.    17. 

Ex  eo  vero  Latinae  viae  ramo ,  qui  Teanum  apud 
viatorem  perducebat ,  eodem  itinere ,  rectoque  tramite 
post  plura  millia  passuum  ad  Alifas  adibatur.  Praeter 
existentes  passim  ruinas  extat  etiam  in  Antonini  Itine- 
rario  memoria  : 

TEANUM  M  .  P  .  XVIII  . 

ALIFAS  M  .  P  .  XVII  . 

TELEblAM  M  .  P  .  XV  . 

BENEVENTUM  M  .  P  .   XVIII 

Latinam  vero  viam  per  Alifas  transisse  certissimum 
est.  Praeter  citatum  Antonini  Odeporicum  ,  CI.  Trutta, 
Antich,  d'  Alife,  Dissert.  XVllI.  pag.  245  :  sic  eandem 
describit  :  Seguitando  intanto  il  camino  per  questo  ra- 
ino  della  via  Latina  ,  le  selci  della  stessa  vedremo 
delle  quali  ,ne  restano  ancora  dentro  d'  Alife^  e  pre- 
cisamente  alV  uscita  della  porta  Beneventana^  ora  det- 
ta  del  Ponte  ,  e  iirando  dritto  a  scirocco  per  lo 
nominato  luogo  di  S.  Simeone^  quasi  a  riva  del  V^ol- 
turno ,  si  passa  a  traverso  della  selva  Alifana  ,  ed 
alV  uscire  cli  essa  ,  il  dirulo  castello  di  Merione  a 
destra  lasciando ,  pel  feudo  di  Piano  Lisci ,  e  per 
la  Torre  di  Mara.fi ,  che  e  un  anlico  hastions  (jna- 
dralo  ,  e  per  lo  villaggio  di  Puglianello  si  viene  alV  an- 
tica   Telese. 

Constat  vero  j  Appiam  viam  cum  ad  Sinuessam 
perveniebat  ,  per  Casilinum  ,  et  inde  Capuam  per- 
gentem  ,  aliae  viae  ramum  reliqaisse  ,  qui  Puteolos  usque 


2C4 

deflectebat  per  XXXIII.  circiter  M.  P.  et  hinc  a  Puteo- 
lis  Nolam  usque.  liaec  via  supra  tres  Iluvios  transibaf,, 
Savonem  scilicet ,  Vulturnum  ,  et  Gianium  ,  supra  quo- 
rum  quemque  pons  (  ut  infra  dicemus  )  adsurgebat. 
Hic  ramus  Domitiana  via  fait  compellatus  a  ponte , 
quem  idem  Imperator  exstruxit  supra  Savonem  ,  qui  e- 
tiam  viam  eandem  restauravit.  Usque  sd  boc  tempus 
nullum  eidem  nomen  erat  ,  et  creditur  satis  antiqua  ,  et 
Dpmitiani  aevo  anterior  ,  quoniam  eiusdem  occurrit 
mentio  iam  e  secundi  Punici  belli  terapore.  Re  sane 
vera  Patavinus  auctor  lib.  XXIII.  c.  6.  eam  Innuere  vi- 
detur,  cumTitus  Sempronius  Ilomanorum  duK  per  banc 
viam  cum  exercitu  iter  instituit  ;  en  eiusdem  verba  :  Si- 
nuessae  ,  qno  ad  conveniendum  diem  edirerat  , 
exercilu  lustrato ,  transgressus  Vullurnnm  flumen  ^ 
circa  Lilernum  caslra  posuil.  Sempronius  autem  quo 
totum  hoc  faceret.  iter,  et  Liternum  perveniret  ,  hanc 
viam  C  de  qua  lo  quimur  )  commodam  reperire  debuit,  ut 
eam   cum  E.omanis  adveniret  legionibus. 

Statius  Domitianam  viani  ab  Imperatore  lapide 
constratam  perbelle  describit  anno  ab  V.  C.  DCCCXLII. 
et  XCV.  post  natum  Christum  :  hlac  sic  canit  Silv.  lib. 
IV.   c.  IIL 

Quis     duri   silicis  ,  gravisque  ferri 
Immanis  sonus  ?   aequori  propinquam 
Saxosae   lalus  Appiae  replevit. 

Haec  via  Appiae  instar  sih"ces  habebat  adeo  prae- 
grandes  ,  atque  perduros  ,  ut  ferratis  resisterent  plau- 
stris,  sicuii  post  tantam  saeculorum  longaevitatem  adhuc 
in   huius  ruinis  saepe    ipse  ego  oculis  adspectavi  , 

Certe  non  Libjcis  sonant  catervae  , 
Nec  dux    advena  peierare  hello ,, 
Campanos  quatit  inquietus   agros. 
ISec  frangit  vada  ,    montibusque  caesis 


2  05 

Inducit  Nero   sordidas  pahides. 

et  paulo  post  subiungit : 

Ific  scenis   ■populi  vias  gravatas  , 

Et  campis  iter  amne  detinentes  , 

Longos  eximit  aTnbitus,  novoque 

Iniectu  solidat   graves   orenas. 

Haec  via  quam  Doraitianus  restauraveral  ,  adeo  e- 
rat  {josI  lol  anuos  perdita  ,  ut  vicinorum  fluviornm  Sa- 
vonis ,  aique  Vulturni  aquae  paludem  quasi  effecerint  ; 
hinc   poela  canit  ; 

Hic  quondam  piger     axe  vectus  uno 
Nutahai  cruce  pendula   viator  , 
Rodehatque  rotas  maligna   tellus  : 
Et  plebs  in  mediis  Latina  campis 
Horrehat   mala  navigationis. 

At  emphatice  poetam  viam  commodiorem  redditam 
Domitiani  industria  describentem  audiamus  : 

At  nunc  quae  solidum  diem  terehat , 

Horarum  via  facta   vix    duarimi. 

Non  tensae  volucrum  per  astra  pennae  , 

Nec  velocius  ihitis  carinae. 

Idem  poeta  Marcello  scribens  Silv.  lib.  IV.  in  PrSe- 
fat.  Tertio  viam  Domilianam  miratus  sum ,  quae  gra- 
vissimam  arenarum  morani  exemit  :  cuius  henejicio 
tu  quoque  maturius  epistolam  meam  accipies  ,  quani 
lihi  in  hoc  lihro  a  Neapoli  scriho.  Xiphilinus  eandem 
etiam  a  Domitiano  lapidibus  stratara  narrat  libi  XXVII. 
Domit.  c.  12:  Ev  Touro  t6  yao-^Si  vi  ohoz^  Kffo  Sivoisavis  ns  ITo- 
unoXous  ayouora  Xi^ois  hxKo^r^^-^  .  Jfsdem  temporibus  ea  via, 
quae  inter  Sinuessam  ,  et  Puteolos ,  silicihus  strata 
fuit.  Ea  vero  a  Sinuessa  incipiebat  prope  mare  :  hinc 
supra  Vulturnum  ^  Savonem  ,  et  Clanium  fluvios  exten- 
debatur;  inde  per  Liternum ,  hinc  per  lacus  Lucrinum, 
et  Avernura  viatorem  prius  Cumas  ,  et  inde  Puteolos 
perducebat.  Ad  XIV.  a  Sinuessa  lapidem  aderat  supra 
Vulturnum  pons  nobilis  ab  eodem  Domitiano    erectus  , 


2o6 

vel  ab  Ipso  restauratus ,    cuius   adhucdum    existunt    rn- 

dera ,  cuiusque  mentionem  facit  idera  Statius  ibidem  : 

T^iilturnus   leval  ora ,   maximoqiie 
Ponlis  Caesarei  reclinis  arcu  , 
Pandis   talia  faucibus  redundat. 

Ibidem  fuit  Vulturnura  opidum  ,  de  quo  plurcs  me- 
morant :  nunc  temporis  locus  hic  innuitur  alla  Civita , 
et  Castell  a  Mare  di  VoUurno.  Cicero  etiara  facit 
mentionem  lib.  XV.  epist.  23, ,  et  AQtonini  Odepori- 
cum  hoc  modo  : 

SINUESSAM  M  .  P  .  XLIII. 

LITERNUM  M.  P  .  XXIV. 

PUTEOLOS  M  .  P  .    ni  . 

NEAPOLIM  M  .    P  .   X  . 

Ad  II.  lapidem  huiusce  viae  Pratillius  lib.  II.  c.  7 
villara  ponit  nomine  Petrinum  ,  cuius  meminit  Horatius 
lib.  r  ep.  5.  Ex  vetusto  marraore  prostante  apud  Vi- 
cum  Pantanum  accipimus  ,  Antoninum  Pium  Imperato- 
rem  eandem  restaurasse  viara.  Pratillius  loco  citato  idem 
arbitratur  ad  Campanam  pertinuisse  viam  ,  quam  etiam 
Imperatcr  ille  silice  munivit; 

XVII. 

IMP  .  CAES  .  ANTONINUS 

PIUS  .  AUG  .   COS  .  III  .   P  .  P  . 

EEFIC  .  CUR  . 

Haec  via  per  XXXIII.  M.  P.  ab  Appia  se  divi- 
dens ,  ut  diximus  ,  extendebatur  ,  parum  distans  a  Mas- 
sico  monte ,  ubi  nunc  dictitatur  la  Rocca  di  Mon- 
tragone :  hinc  Appia  parum  deflectens  ad  laevam  per 
Casilinum ,  et  postea  Capuam  ibat.  A  Massico  morrte 
via  isthaec  Domitiana  initium  sumebat :  hinc  merito 
Statius  canit  loco  citato  : 

Illic  Appia  se  dolet  relinqui. 


20/ 

et  idem  saepe  citatus  poeta  Marcello  scribens  Carm.  4 
eiusd,  libri  ita  liquido  Appiae  divisionern  pingit  cum 
Bomitiana  : 

Curre  per  Enboicos^    non  segnis  epistola,  campos: 
Hac   ingressa  vias  ,  fjua  nobiiis   Appia    crescit. 
In   lalus,  et  molles  solidus  premitagger  arenas, 

Ptatillius  lib.  II.  e.  7  duo  recitat  marmora  ,  quo- 
rum  primum  ad  XVII.  alterura  ad  XIX.  pertinuit  mil- 
liarium  ,  et  aliud  affert ,  ex  quo  coUigitur ,  M.  Arrium, 
€t  M.  Sextium  Duumviros  (  quorum  alter  fuit  ^Edilis 
anno  post  Urbem  condilam  DLI.  ]  hanc  viam  restau- 
rasse. 

Haud  procul  a  Cumis,  et  ab  eo  loco  ,  quem  acc6- 
lae  vocitant  Arco  Felice ,  supersunt  adhuc  huiusce  viae 
plura  vestigia,  nec  eo  loci  solum^  verum  etiam  in  omni 
eiusdem  cursu  :  alia  viae  pars  semisepuha  iacet  sub  vici- 
nis  laciibus.  Ea  exlendebatur  per  Gauri  montis  radices  ^ 
nt  Statius  testatur  ibid. 

El  inde  fractam 

Gauro  Massicus  uvifer  remitlit. 

Parum  vero  a  Vuhurno  distabat  triumphaUs  arcus 
in  Domiiiani  honorem  erectus  ,  de  quo  loquitur  Statius 
idem  ,  at  quo  in  loco  ,  incertura  adhuc  est :  crederem 
tamen  haud  dissitum  ab  hac  fuisse  via.  Ita  ipsum  de- 
scribit  Papinius  ibid. 

Huius   ianua  ,  prospenimque  limen 
Arcus   belligeri  ducis  trophoeis  , 
Et  totis  Ligurum  nitens  metallis  , 
Quantus  nubila ,   qui    coronat  imbri. 

Hunc  memorat  quoque  Martialls  lib.  VIII.  epigr.  65. 
Nos  interim  lectorem  eruditura    ad    eundem    remittimus 


aea. 


208 

poetara,  qui  viam  banc  amoenam  ,  atque  ni.'ignificani  de- 
scribit  ,  quae  posqaam  huc  perveniebat  ,  cuni  Neapoli- 
tana  ,  et  Nolana  coniungebatur  ,  de  qua  infra  prodibit 
sermo. 

Non  longe  a  Domitlana  via  duo  cxistunt  lacus  Lii- 
crinus  scilicet  ,  et  Avernus  gaiis  Rcmanoniin  aevo  cele- 
brati  ^  et  a  scriptoribus  saepissime  nuinorati  ,  sive  pisces 
exquisitos  ,  sive  loci  amoenitatem  respicies. 

Herculaneum  iter  fuit  illud  ipsum  _,  quod  qnondatxi 

super  Baiauo  extendebatur  mari  ,    quodque    ab    Hercule 

Via  Hercuia-fuit  apertum  ,  et  nomen  ab  ipso  desuin{)sit  ,  cum  "victor 

ab  Hispania  ad  isthaec  pervenit  loca  ,    Geryonis    tyranni 

boves  abducens.  Symmacbus    huius    facinoris  mentionem 

facit  lib.   I.  epist,    i. 

Herculanea  igitur  via  erat  prope    Baias,    et    Baulos 
haud  procul  a  Lucrino  ,   et  mari  (i)^     et    extendebatur 


(i)  Supra  diximus  Herculaneam    viam  fuisse    prope    niare  : 

Iiodiedum  euisdem  vestigia  adliuc  suh   undis  iacent.   Re   saiieve- 

ra  cum  mare  tranquilhun  est  ,     ad  litoris  Baiani  latus    via  silici- 

bus    munita    sub     aquis  adspicitur.  Quonam  modo  hoc  acciderit, 

inquirendum  paulo  npbis  est.  Fiiisse  cjiioddara    tempus  constat  , 

in  quo  niare  fuit  depressura.  Hoc  phoenomenum     dubio     piocnl 

in  tota  Mediterranei  maris  superficie  evenit  ,     et  pracserlim     su- 

per  Neapolitano  Cratere ,  Biianoque;     quae  res     evidenter    com- 

probatur.  Et  primum  via  islhaec    Herculanea  ,    quae     sub     nndis 

restat  ,  quonam  raodo  silice  sternenda  erat ,   nisi   tenipus   cxlitis- 

se  credamus,  in  quo  veteres  locum  luinc  noudum  maiinis    aquis 

coopertuui  reperientes  ,  viam  hanc    cond-endam    Misenum    usque 

cogitarint  ?  Totum  vero  Baianum  ,    Puteolanumque  lilus  omniiio 

mutatura ,  et  mare  fuit  elevalura ,  et  vicinas     inira     tenas    viam 

aperuit.  Phoenomanum  islud  post  Romani    Imperii  lapsum    eve- 

nit  ,  quandoquidem  veterum  fabricarum  sub    undis  rudcra    qua- 

quaversus  visuntur.  Re  sane  vera   in   niari  ,  quod  ad  Novi  Mon- 

tis  radices  est ,  sub     fluctibus    quaedam   colBmnae    ex     marmore 

supesunt  ,  quas  quondara  sd  Njmpharum   tempium    peilinuisse 

certum  est.  Apud  porlura   vero  luliura  Romanorum  aedificioruui 

reliquiae  perplures  sunt ;  Api*d  Capreas  insuper  prope    litus  Ti- 

berii  Cacsaris  villarura  adhiic  visuntur  ruinae ,    quae    sub    undis 


209 

usqne.  Ea  vero  utpote  satls  vetustate  senescens  erat  adeo 
es.cisa  lemporuin  iniuria  j  el  vicini  maris  casibus  ,  ut 
Romanorum  vigente  forluna  vix  exstiterit.  Tullius  contra 
RuUum  num.  i/j.  de  ea  sermouem  sic  inslituit :  Accedet 
eo  inons  Gaurus  ,  accedent  salicta  ad  3Iinturnas  : 
adiungetur  etiani  illa  via  vendibilis  Herculanea  mul- 
tarum  deliciarum  ,  et  multae  pecuniae.  Ea  verba  ven- 
dihilis  j  et  magnae  pecuniae  a  Cicerone  memorata  de 
locatione  sunt  intelligenda  ,  et  piscalione  ,  quae  in  hoc 
toto  maris  tractu  fiebant ,  ubi  pisccs  exquisili  semper  pi- 
scabantur  ,  et  praesertim  Baiani  maris,  et  Lucrini  lacas 
ostrea.  Haec  vero  via  satis  amoena  esse  debebat  ,  ut  ex 
citato  colligitur  textu.  Sunt  qui  scribunt  ad  Herculaneuni 


prostant.  Raisns  vcro  credeiulum  est  ,  olim  tempus  extitisse  ,  in 
quo  maie  ipsum  fuit  satis  clevatum  ,  quara  nunc  est.  Reipsa 
Serapidis  templum  ,  quod  Puleolis  auuo  MDCCL.  fuit  eruden- 
lum  ,  olini  sub  uudis  fuit.  Columtiae  ires  ,  quae  adhuc  estant, 
marinis  pisciculis  perforatae  nunc  videntur  ,  quos  olini  iu  liisce 
tnarmoribus  nidlficasse  certum  est.  Adbaec  ad  INovi  Monlis  ra- 
dices  eliam  velustae  adsuni  Romanorum  fabricae  ,  quae  forlassa 
ad  lulium  porliim  pertinuernnt  ,  sub  quarum  siiperficie  ad  al- 
litudiuem  usque  quinque  ,  vel  sex  pedum  supra  praesentis  ma- 
risaititudinem  ipsam  adspeclanlur  conchylia,  et  marinorum  corpo- 
rumspolia.  Horum  vero  lestaceorum  plura  suas  sedes  efFecerunt  in 
tofis  ,  ct  murorum  calce.  Doctissimus  Winckelmannus ,  Leltre 
sur  la  decouverte  d'Herculaniim ,  pag-  112  lioc  phoenouienum 
non  solum  in  tolo  Medilerraneo  niari  evenissc  probat  ,  verum 
etiam  aliis  in  locis,  ut  rnari  Hollandiae  ,  ubi  quondam  eiiaiQ 
fuit  valde  elevatum. 

Totum  vero  litus  ,  quod  a  Mivervae  inclpit  promontorio  us- 
qiie  ad  Misenum  ,  magnis  vicibus  subiectura  fuit,  Campanurn 
laaxiiue  soluni  subterraneis  ignibus  fuit  eversum.  Ex  Strabone 
lib.  V.  Geogr.  compertum  habemus ,  Horculaneum  supra  pro- 
montorium  fuisse  aedificatum ,  quae  urbs  portum  a  venlis  tuturu 
habeba!.  Quin  imo  Pompeios  portum  etiam  habuisse  scimus,qui 
commune  erat  navale  INolae  ,  et  Nuceriae  Sarno  amne  interflii- 
ente  :  et  Neapolim  tandem  portura  quoque  habuisse  interioiem , 
quam  uunc  est  ,  tradunt  historici.  En  igitur  quot  rerutu  vicibus 
loca  isthaec  usque  raodo  memorata  subiecta  fuerint. 
Tom.  II,  a/ 


210 

usque  fuisse  porrectara  ;  at  hoc  falsum,  cum  via  isihaec, 
de  qua  loquimur  ,  a  Baiis  ad  Miscnum  perveniebat.  Alia 
exslitit  Herculanea  via  ,  quae  a  Neapoli  ad  HercLilaneum 
viatorem  ducebat  ,  quae  a  Nolana  fortasse  porta  inci- 
piebat  j  de  hac  inferius  diceinus. 

Fama  vero  est,  Herculem  hanc  viam  apernlsse  VIII* 
siadloruni  longltudine  ,  ut  scrlblt  Strabo  Ilb.  V.  Gtogr. 
et  tanta  latitudlne,  quanlum  currus  orbila  occupare  pos- 
set.  Hoc  opus  Hercule  dignum  laudibus  commendat  Pro- 
pertlus  lib.  III.  Eleg.  17.  Strabo  loco  citato  eandem  a 
M.  Agrippa  Augusti  genero  lapidlbus  munitam  fuisse 
scribit  ^    cum    portum  lullum  construxit. 

Gesualdius  ,  Osserv.  sulla  Via  Appia  ,  pag.  ^Sj  ,  et 
seqq.  praeter  descrlptara  Herculaueam  prope  Balas  ,  aii- 
am  eodem  nomine  extltisse  prope  Caietam  prodlt.  Hinc 
probat  cltatura  ante  TulIIi  textum  de  Herculanea  via  a- 
llter  Intelligendum  ;  cura  ipse  Minturnarum  mentionem 
facit  ,  ostendit  eandem  Herculaneam  esse  debere  omnino 
ab  illa  differentem.  Haec  igitur  luxta  Gesualdium  ,  eti- 
am  Herculanea  dicta  Inclpiebat  a  laeva  Appiae  parte , 
non  longe  a  loco  qui  dicilur  Ponte  diS.  Croce,  vlatorem 
ad  urbem  Ausonlam  ducebat  ,  et  nunc  in  eum  locum, 
qui  adpellatur  Terra  delle  Fratte  ,  et  hinc  ad  S.  Ger- 
manum  ,  ubi  cum  Laiina  conlougebatur  vla-  luxta  ipsum 
Gesualdium  dicta  fult  Herculanea  ab  HercuIIs  templo^ 
quod  scilicet  exsurgebat  In  urbe  Ausonia  :  huiusce  tem- 
pli  extant  duae  ex  marraore  bases  ,  quae  nunc  vldentur 
in  Ecclesia  Capltulari  Terrae  delle  Frutte  ,  in  quarum 
una  basi  legliur  adhuc  iuscrlptio  ab  eodem  auctore  cita- 
ta,  Extat  vetustus  lapls  apud  Cl.  Venutum,  Scoperta  d'  Er- 
colano,  Roma  1748  pag.  16  in  quo  eiusdem  Fabll  Maxl- 
ml  occurrit  mentio^  qul  Herculaneam  viam  motlbus  ter- 
rae  conlapsam  restitult.  Quo  tempore  id  acclderit ,  nulla 
extat  memoria :  at  utrum  haec  ,  an  aha  fuerit  Hercula- 
nea  vla  ab  eodem  Fabio  MaximO  restaurata  ,  Incertum 
procul  dubio  est. 


21  I 

Nunc  de  alia  via  panim  cognita  verba  faciemus,  ea-^''^  ^'"'"- 
que    Vicana  t\iil  vocata,  quae  a   Doraitiana   procul    disla- 
bat.  Haec  igitLir   Vicana  dicebalur,  quippe  quae  a    Vico, 
vuloo    Pantano  ,    et  a   Literno    aberat.    Gonstat  eandem 
a  Capua  initium  sumpsisse  ,  et  per  Vulturnum  transisse. 
Nullus  alius  praeter  Pellegrinium_,  Discorso    ii.   pag.    192 
eandem  belle  descripsit  :  ea   iuxta  ijjsum    a    Curais,    ubi 
alius   erat  ramus  ,  describitcr  j  en    eius  verba  ;  Parla  di 
qnesta  via    J^icana  una   comun  fama  ,   clie  n"  e  fra  le 
genti   clel  paese  ,  e  ne  fan   molto  pih   certo   argomen- 
to   alcuni  suoi  vestigi  ,  che  se    ne  veggono    per    qnei 
luoghi  ,  per  i  quali  apparisce ,  ch^  ella  uscita  da  Cu- 
ma  ,  e  sempre  piii  ,  e  piiL   verso  settentrione  allonta- 
nandosi  dal  mare  ,  lasciaim  a  sinistra  il  suddetlo   la- 
go  ,  conducendo  a   qnella  parte    della   riva    del  Jiuhie 
Polturno  ,    in  cni  ora    giace  il  nostro  casale  chiama- 
to   Arnone  ,   dal  qual  luogo  ,  poi   di  la  del  medesimo 
Jinme  ,  do\'e  e  nn  altro    nostro    casale^  che    si    chia- 
ma    Cancello  ,  s'  incontrava  nelV  Appia  ,    che    veniva 
da  Sinuessa  in    Capua  :  ne    saprei   giudicar ,    se     nel 
luogo  notato  nelV  Itinerario  del  Peutingero  con  questo^ 
nome  ad   Octamnii    o    vero    in    quelV  altro    detto    ad 
Nonwu  3    do'  rjuali  ragionerb  ,   dove   sara   piii     oppor- 
tuno.   De  bac  via  clarum  extat    monumentum    in    Chro- 
nico     Monasterii  S.  Vincentii    ad   Vulturnum     elucubrato 
ab  anonyrao  Cassinensi  ,    et     apud  luannem     Diaconum  , 
qui  vixit  aevo  Paschalis  II,  Pouiiticis    Maximi.  Hic    affert 
lib.  li.   donatiqnem   ipsi    iMonasterio    a  Gisulfo     Beneven- 
tano  Duce  factam  ,  in  qua   inter  alia  ,   baec  extant  verba 
de   Vicana  via  :     Fia    publica ,    quae    dicitur    Vicana  ^ 
et  pergit  nd  Cumas.   Hiec  ad   Capuam    veniebat.  Pratil- 
lius  lib.  III.  c.   3   tcribit    prope    vicos    Savignanum  ,    et 
S.  Tammarum  videri  adhuc  eiusdem  pkira    vestigia^   quo 
loco   ait,    adservari   etiara     nonnulb    sepulchreta  ,    aeque 
ruinosa  ,   et  plura  columnarum  ,  et    sialuarura  ,  lapidum- 
que  frusta  per  agros  reperta.    Einsdera    longitudo    a  Ca- 


212 

ptia  ad  Cumas  erat  XXVI.  circlter  M.  P.  in  duos  sedi- 

videns   ramos. 

Ab  ista  haud  procul  aberat  Campana  via.    lara  sa- 
A  ;  Gaaipana.  pj,^   diximus  ,  Domitianam  Puteolos  pervenire  iuxta  Tyr- 

rheni  maris  litus.  Eo  loci  Domitiana  in  Campanani  per- 
gebat  viam  non  ara[)lius,  quam  paucos  passus  usque  ad 
eum  locum)  ubl  adsurgit  SS.  Vlrginis  Mariae  ab  Ange- 
lo  salutntae  aedes  a  Peiro  Toleiauo  condita  post  JNovj 
Moniis  eruplionem.  Hinc  Dcmitiana  recte  per  Gauru-n 
ibat  montem,  el  Campana  per  locum  ,  quem  incolaeap- 
peliant  S.  J^ito  qui  distat  III.  a  Puteoijs  miHiaria.  Campaua 
vero  via  initium  sumebat  a  porta  Campana  ,  quae  pa- 
rum  distat  ab  Ampbitbeatro  ,  quod  nunc  reslat  jirope 
S.  lacobi  x\postoli  Ecclesiam.  Dlcla  fuir  Campana  (ij  , 
quod  a  Puleolis  Capuam  viatorem  perduceret,  eaque 
dictitata  fuit  etiam  Consularis  ,  quip[)equae  Reiptiblicae 
aevo  fuit  aperla  ,  at  quando,  incertum  est.  Eiusdem  lon- 
gitudo  a  Puteolis  Ca[>uam  usque  XX.  circlter  M.  P.  et 
a  Cspua  ad  Cumas  XX.  quoque  :  quandoquldem  ea 
cum  ad  carapos  perveniebat  Leborios  ,  in  duos  divide- 
baiur  ramos  ,  quorura  aher  Curoas  ,  aUer  Puteolos 
ibat. 

iEx   vetusta    milliaria  columna    Xtll.    indicata    nume- 


,i)  Haec  non  aliaca  oh  causam  Campana  fiiit  appellata  ,  ni- 
si  quod  Capuam  pergcret  ,  noraine  ab  eo  desumpto.  Hand 
quemvis  fallit  ,  apud  antiqiios  usuvenisse  raagna  itinera  a  Ro- 
raanis  aperta  vel  ReipuWicae ,  vel  Caesarum  aevo  ,  nomeii  de- 
sumpsisse  ab  urbibus,  ad  quas  pergebant  ,  vel  ab  auctoribus  , 
a  qnibus  vcl  apertae,  vcl  silice  constralae  fuerunt.  Hinc  primum 
certii.simum  est ,  Campanam  a  Capua  nomen  sumpsisse ,  Eg^na- 
tiam  ab  urbe  ad  quara  eundum  erat  ,  Tiburlinam  a  Tibure  , 
Atellanara  ab  Ateilis.  Constat  autem  fuisse  alias  vias  quae  ab 
auctoribus  nomen  acceperunt  ,  qui  eas  vel  suis  aperuerunt  im- 
pensis,  vel  silicibus  muniverunt ,  quo  tempore  Reipubbcae  prae- 
erant  ,  ut  Appia  ,  Flaminia  ,  Aureiia  ,  aiiaeque  quae  ab  earutu 
auctoribus  nomen  mutuatae  sunt. 


2l3 

ro  ,  et   apud  Aversam  aJhuc  extanle  ,    Campanam  \iara 
Seoatus  impensis   silicibus  sttatam  fuisse  liquet : 

XIII. 
SENATUS  .  POPULUSQUE  .  ROMANUS  . 

Haec  vero  via  ia  dnos  ,  lU  diximns  ,  seiungebatur 
ramos,  qiii  postca  unum  elficitbant.  Prinius  a  Futeolis 
incipiebat  Capuam  pergens  :  aher  a  Cumis  parum  di- 
stans  a  Domitiana,  Ramus  hic  a  Cumis  postquam  plura 
perrexerat  milharia  ,  cum  aho  coniuugebatur  unum  eflici- 
ens  Capuam  usque. 

Via  vero  isthaec  satis  celebrata  erat  Romana  vigen- 
t€  foi  tQoa.  Phnius  liist.  Natur.  lib.  XVIII.  c.  2  de  cam- 
pis  Ltboriis  sermonem  inslituens  ,  de  Campana  sic  scri  - 
bii  :  Finiuntur  ab  ulroqae  latere  Consnlari ,  quae  a 
Puteolis  ,  et  quae  a  Cuf7iis  ,  Gapuam  ducit.  Suetonius 
narrat,  Augusto  in  eius  c.  94,  dum  ad  IV.  Campanae 
viae  hapidem  esset,  aquilam  panem  ex  eius  manibus  eri* 
puisse  5  Ad  IJ^.  lapidem  Campanae  viae  in  nemore 
prandenti ,  ex  improviso  aquila  panem  ei  e  manu  ra- 
puit ,  et  cum  altissinie  volasset ,  rursus  ex  improviso 
leniter  delapsa  reddidit.  Ad  hanc  rem  Patavinus  auctor 
Tarquinio  Prisco  idem  accidisse  prodit  ,  cum  primum 
Romam  venit,-  aquila  ex  eius  capile  pileum  ob^fuht  ,  qua- 
si  futurae  ipsius  regiae    dignitatis    omen    nuntians  ,    hb. 

I.  c   7. 

Campanae  viae  cursus  hic  erat  :  a  Puteolis  incipie- 
!)at  a  porta  Campana  prope  Amphitheatrura  ,  ut  innui- 
mus  :  hinc  per  campos  Leborios  pergebat ,  ubi  hodier 
dum  adsurgunt  pagi  Maranus ,  et  Quartus  parum  ab 
Aversa  urbe  distantes.  Inde  per  occidentale  latus  luliani 
vici  recta  ibat ,  et  haud  procul  ab  alio  Melito  dicto. 
Prostat  adhuc  mutilum  marmor  a    PratilHo    allatum    lib. 

II.  c.  8  ^    ex  quo  Imperatorem    Antoninum     Pium    hanc 
suo  tempore  Campanam  viani  restaurasse     coUigitur. 


214 

Ubi  nunc  adsurgit  S.  Laurentii  aedes  cxtra  Aver- 
sam  VII.  aderat  milliariura  Gampanae  \'ue  ,  a  quo  loco 
ad  Capuam  usque  Vlf,  M.  P.  supererant.  Ad  banc  rem 
probandam  buiusce  Ecclesiae  extat  privilegium  ,  in  quo 
sic  legitur  :  YjCclesia  S.  Laurentii  ad  Sepiimum.  Haud 
longe  ab  ipsa  Aversa  per  eandem  viam  j  qua  Cajiuam 
eundura  est,  pons  supia  Cianium  adbuc  est,  qucm  Pon- 
tejn  a  ^ilice  appellant  accolae,  curn  per  eam  partemvia 
pergeret  Campana  ,  quae  silicibus  strata  erat  instar  Ap- 
piae ,     quo  loci   nunc  etiam  supersunt  lapides. 

Probabile  est ,  D.  Paulum  per  banc  viam  ,  vel  sal- 
tem  per  Doniiiianam  iter  instituisse,  cum  e  ludaea  Ro- 
mam  advenit.  Is  e  navi  egrediens  Puteolos  venit  ,  ubi 
septem  mansit  dies  a  fratribus  benfgne  exceptus.  Per  banc 
inde  Romam  fuit  profectus.  In  Actibus  Apostolorum  c. 
28  V.  i3  Fori  Appii  j  et  Trium  Tabernarum  occurrit 
mentio.  Tullius  saepe  easdera  memorat  Atlico  scribens 
lib.   n.  epist.   10  ,  et  lib.   i.  ep.   12,. 

Antequam  ad  PuLeolanam  veniamus  viam  ,  sepulcbra 
breviter ,  quae  iuxta  eandem  erant  viam  ,  describemus. 
Romani  mortuos  extra  urbem  sepeliebant  ,  lege  a  Grae- 
cis  accepta.  Hinc  in  XII.  Tabularum  fragmenlis  occurrit; 
apud  Ciceronem  De  legibus  lib.  II.  c.  23  ; 

HOMINEM  .  MORTUUM  .  INTRA  .    URBEM  .    NE- 
VE  .  SEPELLITO  .  NEVE  .  URITO  . 

Lex  istbaec  apud  Romanos  adeo  erat  vetusta  ,  ut 
paulo  post  urbis  exordia  fueril  peracta.  Re  sane  vera  Nu- 
ma  Pompilius  iuxta  Plinii  auctoritatera  Hist.  Natur.  lib. 
XIII*  c.  i3  in  monte  laniculo  fuit  tumulatus  ,  qui  eo 
lempore  erat  extra  pomoerium.  Lex  eadem  ab  iisdem 
sanciissirae  fiiii  servata  toto  terapore  ,  quo  Romanorum 
yiguit  Imperium  _,  eaque  ad  ultimum  ipsius  lapsnm  exti- 
tit.  At  quamvis  eadem  recte  servata  ,  tamen  Hadriani 
imperatoris  aevo  paululum  erat  mutata.  Hinc  ipse  illos  , 
qui  ictra  urbem  mortuos  humabant  ,    pecunia    multavit ; 


ai5 

eaqu/i  fiscum  donavit  ,  ut  scrlbit  Capitolinus  in  eius  Vi- 
la.  Imperalor  Anloninus  raoriuos  intra  urbem  sepeliri 
vetuit  lex  lata  etiam  ab  Imperaloribus  Diocletiano  ,  et 
Maximiano  ,  ne  quisqnam  in  urbe  sepeliretur  :  hinc  legi- 
tur  :  Mortuorum  reliquias ,  ne  sanctum  mancipiorum 
ius  polluatur ,  intra  civitatem  condi  ,  iampridem  ve- 
tiium  est.  Kirckmannus  De  Funer.  Rom.  lib.  XIII.  c. 
i3  haud  obstante  antiquissima  lege,  nihilominus  aliquan- 
do  Romanos  suos  mortuos  intra  urbem  tumulasse  scribit; 
hoc  nonnisi  viris  nobihssimis  ,  vel  de  patria  optime  me- 
ritis  concessum  fuit. 

Romani  igitur  nullum  intra  urbem  (ij  condebanl , 
sed  extra  :  ea  sepuchra  nonnisi  supra  vias  publicas  aedi- 
ficanda  apud  ipsos  in  more    fuit  positum.    Hinc    scimus 


(i)  Supra  diximus  Rotnanos  apud  usuvenisse,  neminera  in- 
Ira  urbem  sepeliri,  sed  extra.  Hinc  mortuoium  cadavera  humabant 
aut  iusta  publicas  vias  ,  aut  in  agris  aperlis  estra  opida.  Prae- 
ter  tot  sepulchra  ,  quae  ubique  terrarum  reslant,  Neapoli  ,  ut 
Graeca  urbe  hic  etiam  mos  fuit  seivatus.  Extant  adhuc  in  Vir- 
ginum  suburbio  ,  apud  S.  Mariam  ad  Vitam,  S.  Mariam  ad  Sa- 
nitalem  ,  et  apud  vicina  loca  sepulchreta  ideiiiidem  reperla.  Ce- 
lebre  est  Aristouis  monumentum  Graeci  pueruli  repertum  anno 
MDCCX.C.  sub  aedibus  Congregalionis  PP.  Missionis  S.  Vin- 
centii  a  Paulo.  Haud  parum  vero  est,  nempe  anno  MDGCCX. 
mense  Suxstili  cum  Graecum  ,  et  Romanum  simul  sepulchrelum 
fuit  eruderatiim  co  loco,  quo  exlant  PP.  Theresianorum  horti 
prope  Regium  Museum  13otbonium.  IIoc  sepulchretnm  anliqnissi- 
nuim  existimalur,  ct  nnnc  temporis  illud  subterra  reslat,  dum  olim  ad 
viaeplanum  essc  debebat:  eruclatae  vulcanicae  materiac  a  Vesuvio 
forlasse  loci  faciem  heic  verterunt  ,  illam<|ue  partem  penltus  op- 
pleverunt.  Hoc  sepulchrelum  prout  patet  ,  ad  Graecos,  el  ad 
Romanos  pertinuit  ,  ul  ex  lapidibus  ,  et  nummis  in  ore  mortuo- 
rum  reperlis  colligitur.  Cl.  lustinianus  in  iibro  quem  elucubra- 
vit  Italico  sermone  ,  Memorie  sopra  i  Sepolcri  trovati  nell'  anno 
1810  erudiiissime  hanc  maleriara  Iractavit.  Exhis  ergo  clare  intel- 
ligitur  ,  apud  antiquos  usuvenisse,  morluos  exlra  urbes  sepelire  , 
eosque  iaxia  vias  tumulasse.  Hoc  sepulchrelum  iuxta  viam  Pu- 
leolanam  cxtitisse  probat  idem  luslinianus. 


2l6 

Appiam  ,  Flaminiam  ,    et    Campanam    ipsam  ^    de    qua 
heic  serrao  ,   fuisse   oHm    horum    fepulchrorum    plenam. 
Huiusce  rei  tot  adhuc  monumenta  praesertim  supra  Cam- 
panam  extantia  fidem  testanlur.  Duae  urbes    nobiles  Ca- 
pua ,  et  Puteoli  hanc  adeo  locupletarunt  viam  ,  ut  plura 
etiam    integra    advenientium    admiratione  extantia  in    eo 
praesertim  loco  ,  qui  dicitur  S.   f^itiis  ,  qui  locus  a  Pu- 
teolis  tria  circiter  distat  miJliaria.     Ea    sepulchra    hodie- 
dum  ab  incohs  Columharia  dicuntur.  Inler  aha  duo  pri- 
mum    occupant  locuin ,  quae  describuniur  a  P.  Paulo  in 
Dcscriplione  Puteol  et  a  CL  Ancora,  Guida  di  Pozzuo- 
H  c.  3.  Horum  unum  duos  habet  ordines,  cuius  interior 
pars  adeo  recte  servaiur  ,    ut    adhuc    plura    anaglyptica 
supersint  opera.  Restant  quoque  locuU  ad  ollas    cinerari- 
as  excipiendas.  Identidem  inscriptiones  eruderatae  fuerunt, 
praesertim  apud    pagos    Maranum  _,    et    Quartum  ,    quas 
reciiat  CL  lustinianus  ,  Dizion.  deJ  Regno  ,  artic.   Mara- 
no ,   e  Quarto.  la  loco  vero  ,  quem  accolae  dictitant    a 
Campana  ia  hortis  PP.  Chartusianorum    olim  inscripJJo 
fuit  reperta,  quam  affert  Antoninius  Lucan.  IUuslr.  [)art,  II. 
disc.  XI.  Noa  solum  vero  via  isthaec  ,  sed    plures    allae 
etiam    sepulchretis    abundabanl  :    tot  vetera   monumenta 
adhuc  extantia  id  testantur.    Via    Salaria  ,  Flaminia  ,    et 
Latina  sepulchris  passim    exornabantur.  In    Appia    etiam 
innumera  oceurrebant  sepulchra,  de  quibus  Pratillium  vi- 
desis  ,  qui  ia  toto  opere  tOt  eiusmodi  affert  monnmenla. 
In  hac  ipsa  via  Viri  clarissimi    praesertim    sepeiicbantur. 
Cornelius  Nepos  Pomponium  Atticum   V.  ab  urbe  lapide 
iuxta  viam  Appiam  ia    monumento  (i}^Q-  Caecilii  avun- 
culi  sui  fuisse  sepultum  narrat  ia  eius   Vita    c    sa.    In 


(i)  Quid  sibi  velit  monumentnm  ,  explicat  Varro  lib,  V.  de 
li.  L.  c.  6.  sic  scribens :  Moimmenta  eo  auod  pmeiercnntes  ad- 
monerent  ,  se  fuisse  ,  et  illos  esse  morlales.  Et  S.  Isi.dorus  sic 
etiatu  prodit.  lib.  XIV.  c.  II,  Eo  quod  meniem  moneant  acl 
defuncti  memoriam. 


'     2 17 

eadem  vla  fiiisse  ellam  liumalum  laipcralorem  Severuin 
{irodit  Lam[)ridius  in  eius  Vita  ,  ibique  Gallierunn  scri- 
bit    xVurelius    Viclor    in   eius     Vila 

Apud  Christianos  eliara  suos  morluos  iuxia  publi- 
cas  vias  condendos  in  niore  luit  positum.  Apud  \iam 
NomeRtanam  supersunt  adhuc  IMarlyrum  supulchra,  quae 
Coemeteria  ab  iisdem  sabitata  fuere.  At  quo  lempore 
Chi'istiani  SS-  MM-  corpora  publicas  iuxta  vias  tumuia- 
rint  ,  iilrum  persecutionum  tempore  ,  au  postea  ,  incer- 
tum  quidem  est.  Vide  Kirckniannum  de  Funer.  Rom. 
qui  statis  bulle  hanc  ebicubravit  materiam.  Haclenus  de 
Campana    via  :   nunc  ad    Puteolanam    veniamus  via  Pmeobna , 

V.  1  -    ■•  1      «.T  !•  I        '"'    Neapoli- 

Puteol£H}a   via.  ad    Neapobm   usque    post    tot  saecula   una. 
advenientium   admiratione    inlegra    quasi     manet.     Prope 
Puteolos  ,   quae   urbs  paululum    ab  vetusta  distat  ,     quae 
montis    iu  supercilio    quondam   erat     aedificata  ^    adspici- 
untur   adhuc    praegrandes   silices   x\ppiae   instar,   qui  viam 
sternebant.  Hinc    per  Vulcani  Forum  ,  sive   Sulphurariam 
viator  adsceudebat,  quo    in   loco   pars   integra  restaf.  Haud 
procul  ab    8.   lacobi    Ecclesia  piscina    maxima    adhuc    vi- 
situr  ,   quae   ad  quemnara    pertinuerit  ,    incertnm  :    extat 
etiam   eo  loco  aquaeductus   pars  ^  qui  aquam    huc   fortas- 
se  inferebat.    Puteolana  vero,  vcl  Neapolitaua  via  per  S  la. 
uuarii  aedem   perveniebat  ,  ubi  pars   alia  superest  :     iuxta 
qua  m  Ecclesiam  visuntur  adhuc  plura   sepulchrela ,  quae 
ad   eandem  pertinueruut    viam  :   borum  pars  integra  ma- 
net  picturis  exornata' cura  loculis  ad  cineres  reponendos. 
Certum  vero  est,  alia  nunc  infossa  manere,  quae  terrae  agee- 
stionibus  _,   cineribus  ,  et    litpidibns     Vulcani  Fori  replec- 
tur^   Iia  postcjuam  via  islhaec  ad  buuc    pervenerat  locum, 
per  Leucogaeos  colles  descendere  incipiebat  :     ibi    videlur 
inlegra  ,    et  salis  adscensu    difficiiis   propter  montem.  Quo 
impendentis  monlis    altitudini    obviam   iretur,  ponles   pas- 
sim   eriscndos  curatum   est.  Extant  adhuc  illorum  ruinae; 
unus  vetustate  satis  collabens     superest  ,     ubi    adsurfjunt 
borti  Spinelliaui  :  buuc  pontera  accolae    appellant     Cltm' 
chieUf>  ,  seu   Aniani-  Alius  magnifioicnliur    esl   il!e ,   qui 


21-8 

nunc  ad  Anianl  lacus  adsurgit  lalus  ,  cuius  supersunt 
tres  areus  opere  laleritio ;  superior,  et  inferior  pars  vul- 
canicis  lapidibus  est  aedificata.  Supra  hunc  pontem  via 
pergebat  Puteolana.  Ita  ex  Leucogaeis  descendens  colii- 
bus  per  dexterum  latus  Olibani  montis  ,  Monte  Spina 
in  Aniani  lacus  vallem  perveniebat ,  eiusdem  partem  a- 
bradens- 

Haec  via  insuper  Aniani  lacus  dexterum  latus  (i) 
traiiciebat,  recta  Neapoiim  pergens  per  vicinorum  mori' 
tium  ,  atque  vallium  radices.  Eo  loco  extat  integra  Pu- 
teoiana  via  ,  quamvis  aggestionibus  oppleta  ob  magnas 
temporum  ,  inundationum ,  motuum  terrarum  ,  et  Bar- 
fcarorum  vices.  Ita  per  hortos  ibat ,  qui  nuftc  vulgo  au- 
diuntur  de  Signori  Dentice-Accadia  ,  quique  parum 
distant  a  crypta  Neapolitana  (aj.  Heic  Puteolanae    viae 


(i)  Pratillius  Via  Appia  lib.  II.  c.  7  Iiaiic  viam  asserit 
(stalim  ac  a  Puleolispergebat)  per  laevuin  Anianilacus  lauis,  pep 
monles  Astrunos  ,  vicinosque  colles  iler  arripuisse.  Quod  qui- 
deia  falsum  omnino  est  ,  quoniam  satis  apparel  ,  eandem  per 
eam  ipsam  parlem  (  ul  diximus  )  advenlsse.  Sic  iter  longnm  s.i- 
tis  fuisset,  et  grave ,  et  viatores  nuuc  adscendere  ,  et  nnnc  do- 
scendere  vicitios  per  monles  saepe  debuissent.  Guleltus,  Ret^io- 
ne  Brugiata  ,  pag.  18^  aliique  palrii  scriptoies  iu  eandem  Pratil- 
lii     iverunt  sententiam. 

(2)  Seneca  Epist.  LVII.  viam  describens  a  Baiis  Neapolim, 
se  lcrreslre  potius  iter  instituisse  narrat,  ne  mare  navigaret  pro- 
eellosum;  hinc  ipse  ne  viain  hauc  facciet ,  per  Neapolitanain  ciy- 
ptam  voluit  potius  ire  ^,^  al  eandeni  coenosam  ,  et  iiipleslain  re- 
perit.  Is  liaud  scribit  Puleolanam  viani  fuisse  coenosam,  sed  ciy- 
ptam  ,  per  quani  perrexit,  quae  'jtpole  suo  aevo  paucis  abhinc 
aniiis  erat  aperta  ,  liinc  viatoribus  satis  erat  gravis,  quippe  quae 
satis  erat  gravis  et  tenebricosa.  At  mihi  persuadere  haud  possum». 
qua  ralione  Seneca  polius  viam  incommodam  voluit  facere,  quam 
aiteraiii  Puleolanam  amocnam,  eamque  salis  cornmodam  rclqiiit,. 
urbi  viciniorem.  Crediderim  fortasse,  ipsum  hac  parte  itii  111- 
slituisse  fortasse  ob  cyriosilatis  causam,  vel  ob  aliatu  nobis  iii- 
eog^iiitami 


*I9 
nihil  alind  superest ,  quam  vlx  vestigia  ,  et  praegrandes 
silices  hac  illac  disiecti  per  agros.  Iidem  fortasse  ad 
hanc  sternendam  ex  Vesuvianis  (i)  eraptionibus  eruti 
fuere  ,  quibas  Romani  saepissime  utebantur  ,  ut  videri 
potest  ex  vetustarum  viarum  vestigiis  ,  quae  adhuc  eX' 
tant  in  Campania.  Eo  loco  ,  de  quo  heic  quaestio ,  via 
vetu&ta   (ij   integra  manet ,  ut  ante    diximus. 


(i)  Quaestio  magna  inter  erndlios  viros  est  ,  ut  decernafur 
quonam  ex  loco  Koniani  eiusmodi  lapides  eruerint  ad  vias  pu- 
blicas  muniendas.  Procopius  lib.  I.  c.  i/[  de  bello  Goth.  de  Ap- 
pia  sermonera  instituens  ,  quibus  terris  eosdem  repertos  haud  di- 
cit,  cura  vicini  agri  nullos  huiusmodi  silices  ferant.  Idera  auctor 
Appium  credit  eo  tempore  ,  quo  Appiam  lapide  stravit,  eosdera 
longinquis  e  terris  convectasse.  Panvinius  vero  de  Republ.  Ro- 
man.  lib.  I.  illos  duobus  montibus  desumplos  esse  ait  :  horum 
alterum  extitisse  existimat  prope  Sinuessam  ,  qui  Massicus  est  , 
aherum  Neapolim  inter  ,  et  Puteolos,  At  mons  Massicus  fert  po- 
tius  lapides  in  calcem  redactos  ,  qui  haud  tam  duri  sunt  instar 
Appiae.  Quoad  vero  Vnlcani  Foriim  apud  Puteolos  dicendum , 
idem  verum  Vulcanum  esse  Vesuvii  instar.  Hanc  igitur  ob  ratio- 
nem  existimandum ,  antiquos  hisce  silicibus  usos  fuisse  ad  vias 
sternendas.  Pralillius  putat  hos  desumptos  a  Vesuvio  ,  et  Latii 
montibus.  Breisilakius  vero ,  Topogr ,  pag.  ^4  eosdem  ex  'Sues- 
sanis  montibus  colleclos  arbitratur,  idque  probat  evidenter,  atque 
physicis  experimentis.  Hinc  concludendum  potius  cum  eodem , 
Appium  Claudium  ,  cum  viam  hanc  constravit  ,  ex  hisce  Suessa- 
nis  monlibus  lapides  sumpsisse.  Aliae  vero  viae  ,  uti  Consularis , 
et  Puteolana  stratae  fortassc  fuerunt  vicinae  Sulphurariae  sili- 
eibus. 

(i)  Via  isthacc  vetusta  exfabat  adhuc  circa  annura  MDLXVnf, 
sed  tot  saeculis  vctustale  labefactata  ,  et  inospita  praesertira  ob 
latrones,  qui  viatores  saepe  vexabant.  Hanc  Neapolim  cum  adve- 
nisset  Parafanus  Ribera  Regnum  Neapolitanum  admlnislrans  pro 
Phihppo  n.  hanc  viam  interclusit,  quo  aliara  novam  apenret 
maritiiBam  ,  quae  ad  Balneolanam  regionem  perducit.  H.iec  tum 
fuit  appellata  via  Nova  ,  aut  Rivera,  Hinc  monumenlum  oroxit 
ad  huiusce  Tiae  latns,  ut  adhuc  legereest  in  eo  loco,  qui  appella- 
lur  V  Epiiaffio  iuxta  SS.  Msrtyrum  Agricolae  ,  et  Vitalis  aedem 
extra  cryptara  Neapolitanam : 

* 


220 

Quantuin  vero  istaliec  fuerlt  lata ,  haud  observs'-- 
tum  usque  modo  fu't,  cuin  terrae  aggestionibns  est  op- 
pkta  ,  quamvis  pcr  agros  identidem  adspicitur.  Proba- 
bile  est  ,  eandem  satis  commodam  fuisse  ,  non  ut  Ap- 
piam  viarum  reginam  ,  sed  latam  eo  modo  ,  ut  duobus 
plau^tris  ad.erse  venientibus  iter  praebuerit.  Ex  eiusdem 
rwv}.&  ,  quae  supersuat  in  ioco  ,  qui  dicitur  Terracinae 
fundus  sijper  Aniani  viam,  et  in  alio  ,  cui  nomen  ilfos- 
so  di  S.  Slefano  super  Pausilypanum  collem  ,  aliquo 
modo  arguendum  videtur ,  eandem  fuisse  satis  commo- 
dam  ,   et    latam   XXV  ,   XXVI.  palmos  Neapolitanos. 

In  iisdem  hortis ,  qui  dicuntur  Dentice  Accadia  , 
extat  antiqua  columna  milliaria  in  eiusdem  viae  ruinis 
mu  tis  abhinc  ann's  reperta  V.  milliario  signata  ,  septeni 
palmis  Neapolitanis  alta  siipra  stylobatera  sita.  Inscriptio 
isthaec    legitur  : 


PHILIPPO  II  .  REGNANTE 

PARAFANUS  RIBERA  ALCALAE  DUX  PROREX 

QTJI  VIAS  FECIT  A  NEAPOLI  AD  BRUTIOS  AMPLISSIMAS 

.,  HANC  QUOQUE  VIAM  CLIVIS  ANTEA   DIFFICILEM 

ARCTAM  INTERRUPTAM  CUM 

ITER  EIUS  AD  MARE  DIREXISSET    VASTAQUE 

SCOPULORUM 

IMMANITATE  CONSTRATA  NOVAM  APERUISSET 

PUTEOLOS 

MULTO  BREVIOREM  PERPETUAM  ILLUSTRAVIT  ATOUE 

LATAM  PERDUXIT  ANNO  MDLXVHI. 

Verba  illa  cllvis  antea  difjicilem  satis  indicant ,  hanc  viant 
quibusdaui  in  locis  fuisse  satis  asperara  ;  re  sane  vera  putanius  , 
cum  iter  a  Puteolis  Neapolira  esset  instituendum  ,  adscendendura 
esse  VulcaniForum,  quamvis  commodosliaberet  pontes.  Alius  diffici- 
lis  clivus  erat  Pausilypanus';  liinc  Neapolim  per  Iocum,qnem  di- 
cimus  liifrascata  descensus  uiagnus  erat.  Ea  vero  nova  vii  /?/- 
bera  brevior  est  aperta,  cum  vetusta  hac  recenti  longior  quident 
esset.  Hinc  mirum  non  est  ,  si  in  Antonini  Itinerario  a  Neapoli 
ad  Puteolos  X.  M.  P.  adauiuetanlur  j,  cum.  Uodie  recens  vi» 
multo  brcvior  sif» 


:22I 


IMP  .  CAESAR  .  DIVI 
NERVA  .  F  .  NERVAE 

TRAIANUS  .   AUG 

GERMANICUS  .  TRI 

POTESTATE  .  VI  .  IMP  .  II  . 

COS  .  IIII  .  PATER  .  PATRIAE 

INCHOATaM  .  A  .  DIVO  .  NERVA 

PATRE  .  SUO  .  PERAGENDAM  .  CURAVIT  . 

Ad  rem  aliam  a  Capacio  lib.  II.  2,  c.  5  Hist.  Ne- 
ap.  recitatam  afferemus  huic  similem  ,  quam  olim  iu  An- 
tiniana  villa  ,  el  prope  Ecclesiam  S.  Mariae  ad  Liberam 
eruderatam  VIII.  milliario  signatam  fuisse  scribit  :  eadem 
eiiam   legiliir  apud  Prattlbum   lib-  II.  c.   5  hoc  modo  : 

VIII. 

IMP  .  CAES  . 

DIVI  .  NERVAE  .  FIL  . 

NERVA  .    TRAIANUS    * 

AUG  .  (,ERM  .  rONT  .    MAX  . 

TRIB  .  POT  .  VI  .  IMP  .  II  .  COS  .  III  . 

PATER  .  PATRIAE 

INCHOATAM  .  A  .  DIVO  .   NERVA 

PATRE  .  SUO  .  PERFICIENDAM  .    CURAVIT  . 

lidem  auctores  loco  citato  mutilum  afferunt  mar- 
mor  repertum  anuo  IMDGVI.  iuxta  viam  Puteolanam  , 
et  ad  Campauam  pertinens.  Ex  alio  lapide  apud  Grutc 
rum  pag.  167,  et  apud  Pratillium  lib.  11.  c.  2,  non  mo- 
do  Traianum  ,  verum  etiam  alios  Imperatores,  ut  Luci- 
um  Septimium  Severum  ,  M-  Aurelium  ,  Antoninum  ^ 
et  Caracallam  haoc,  aliasque  vicinas  vias  restaurasse  ac- 
cipimus. 

Idcm  vero  Pralillius  lib,  cit*.  c«  7    aliaia   GoIumQarat 


222 

vitiisse  teslalur  super  Anllniannm  collem  ,  cl  ad  eamlem 
viarn  peilincnttm  milliario  signatam  VII.  Miror  tameri 
Capacium  ibid.  patriarura  rerijm  (Jiligenlern  investigalorem 
scripsisse  ,  viam  ,  de  qua  heic  sermo ,  Appiam  appella- 
tam  fuisse ,  quod  quidem  omnino  falsnm  est ,  cum 
numquam  ea  per  Antinianura  transierit  coUem  ,  cum 
iantum  eiusdem  raraus  esset.  Ex  allatis  lapidibus  huic  vi- 
ae  (  a  Puleolis  Neapoh'm  usque  )  Traiatiae  noraen  do- 
nandura  arguilur.  Nos  interim  ipsam  a  Sinuessa  ad 
PuLCoios  Domitianam  appellaviraus,  ut  ex  pluriura  aucto- 
rum  testimoniis  ,  et  praesertira  Statio  (  ut  anle  diximus  ) 
probalur.  A  Puteolis  vero  Neapolim  usque  non  ahud 
nomen  trihuendum  videtur,  quam  Traianam  viam-  Quam- 
vis  enim  nuUura  ad  hoc  probaudum  extet  monuraentum, 
tamen  ex  reciiatis  inscriptionibus  recte  colligere  id  pus- 
sumus.  Ex  verbis  peragendam  curavit ,  arguitnr  ,  Ner- 
vam  ,  et  Traianum  eandera  lapide  raunivisse,  quara  for- 
tasse  post  tot  saecula  collabefactatam  restituerunt-  Pelle- 
grinius  Disc.  II,  num.  U-  et  Falconius  Neapolitanus  Vi- 
ta  S.  lanuarii ,  ut  alios  praeteream  ,  evidenter  hanc  viam 
Traianam  appellant.  Corapertum  vero  est  ,  ut  narrat 
Pio  Cassius  lib.  XXV-  Imperatorem  Traianum  publica 
restaurasse  opera,  praeserlim  qucsdam  portus  atque  vias: 
hinc  putandum  ,  ipsam  vetustate  senescentera  ab  eodem 
restanr-atam.  Praeter  Dionem  adest  Galeni  auctoritas  , 
qui  floruil  ipso  Traiano  imperitante.  Hic  narrat  de  Meth- 
Med.  lib-  IX.  c  S  ipsum  plures  silice  stravisse  vias,  quae 
pluribus  abhinc  annis  pessum  ibant.  Quis  ergo  post  tot 
scriptorum  tesiimonia  negare  ausit  ,  Tjaianum  Puteola- 
nam  lapidibus  munivisse  viam  ,  quae  eo  tempore  fortis- 
se    Traiana  fuit  salutata  ! 

Haec  postea  collem  Antinianum  pergebat  per  S.  Ste- 
phani  aediculam  ,  ubi  supersunt  ])lura  vestigia-  Hinc  ad 
coUis  planurn  perveniebat  ,  et  inde  per  Antinianam  vil- 
lam ,'  ut  videre  est  ox  millenis  silicibus  passirn  per  agros 
dispersis  ;  inde  per  Ecclesiam  S-  Mariae  ad  Liberam  ,  et 
hioc  per  S-  lanqariii  ad  Vomerem  ,   ut  diciitant-    Eo  \q- 


223 

co  idenliclem  plura  velusla  monumenra  eruderata  fuere  , 
praecipue  magnificorum  aedificiorum  ruinae  ,  quae  olim 
Romani  ruslicalionis  causa  excitarunt.  Probabile  enini  cst^ 
eosdem  super  hoc  amoenissimo  colle  ,  qui  Neapolitanum 
prospectat  Craterem  ,  Capreas  insulam  ,  et  Apenninorum 
catenam  cum  Vesuvio  ,  domos  villasque  possedisse.  Pau- 
cis  vero  abhlnc  annis  repertae  fuere  statuae  inter  aedifi- 
ciorura  rudcra  :  praeler  alia  Graecus  dux,  qui  nunc  pro- 
stat  in  amoenissimis  hortis  Principis  Carafae.  Restat  eli- 
am  iuxta  eandem  viam  antiquae  fabricae  pars  opere  les- 
sellato. 

Celebris  est  S.  lanuarii  adVomerem  Ecclesia  ob  e- 
iusdem  B.  Martiris  memoriam,  cui  erecta  fuit  ob  aliquod 
specidle  beneficium,  quod  Neapolitani  olim  a  Deo  O.  A1. 
ob  ipsius  S.  Mariyris  intercessionem  recepere,  vel  ut  alii 
narrant  ,  ob  eiusdem  longum  iter,  quod  a  Nola  Puieolcs 
ante  Praesidis  currum  iuslituit.  Re  sane  vera  Acla  Vatica- 
Ba  a  Cl.  Mazochio  ailata  Vindic.  Repet.  S.  lanuar,  ipsum 
per  hanc  viara  transisse  produnt."  Tunc  Tunotheus  Prae- 
ses  ira  repletus  S.  lanuariuni  Episcopum  una  cum 
Festo  Diacono  ,  et  Desiderio  Lectore  ferro  vinctos 
iussit  ante  currum  suum  protrahi  [  a  INola  nempe  ur- 
be  j  in  civitatem  Puteolanam.  Acta  vero  Bononiensia  , 
et  auclores  omnes  ,  qui  de  S.  lanuario  egerunt,  cundeni 
S.  Martyrem  per  hauc  viam  ante  Praesidis  currum  caie- 
nis  tractum  transisse  historiae  jirodidere.  Inlcr  aiios  Ioan!it& 
Diaconus  id  etlam  hoc  modo  coufirmal:  2\uic  Consul  nimio 
succensus  furore ,  praecepit  illos  ante  currum  suum 
catenis  innexos  uscjue  Puteolanam  potrahi  urhem.  Ex 
laudatorura  Aciorum  ^  et  loannis  Diaconi  verbls  recte  ia- 
felligitur  ,  Proconsulem  Timotheum  ,  quo  Nola  Puteolo* 
adveniret  ,  per  hanc  viam  Irausire  neeessario  debuisse  ,, 
quoniam  nulia  alia  praeter  illam  aderat  commodior,  et 
rotabilis  ,  ul  ex  ipsfus  adhuc  ruinis  ,  quae  restant ,  videri 
cuique  licet.  Ea  vero  via  saiis  celebris  fult  ob  assidudna 
curruum  transitum  ,  et  iilorum  qui  pedeslri  ibaul  ilincfe^ 
jcdibantque  ia  yicioas    urbesr 


A  ta  Graeca  S,  lanuarii  ah  Emmannele  fxarat?^ , 
qnae  leguntur  apud  Carminium  Falconium  in  Vita  S.  la- 
hnar.  produnt  ,  cum  Timolheiis  Campauiae  Consularis^a 
Nola  Puteolos  advonil  ,  ipsum  S.  JVJHrlyrem  catenis  vio- 
clum  ,  et  Socios  aute  currum  suum  duxisse  ,  el  eundem 
Proconsulem  haud  eandem  fecisse  viam  ,  secl  Acer- 
larum,  et  Atellae  altcraro  ,  ita  ul  per  hanc  transiens,  per 
illam  venerit  ,  quae  Campana,  yel  Consularis  vocahatur;, 
quo  Puteohjs  jiervenirtt.  Ita  hoc  iter  instiluens  ,  satis  a 
recta  dtficciere  debuit  via  ,  quod  haud  esistimandum, 
At  poiius  Latinis  Actis,  atque  illis  ,  quae  recitat  Mazo- 
chius  ,  a  nobis  credendum  ,  quae  quamvis  haud  huius 
laciani  menlionem  ,  videtur  tamen  Proconsulem  hac 'per- 
rcxisse  ,  qaam  potius  per  alterara  ab  Emmanuele  descri- 
ptam.  Idera  autem  aucior  haud  verum  esse  ait  ,  Psocon- 
sulem  Timotheum  Neapolim  transisse  ,  cum  haec  urbs  li- 
bera  ,  et  Romanis  foederata  esset ,  at  nos  putamus  po- 
tius  eo  tcmpore  eandcm  Romae  subiectam  esse  ,  ut  aliae 
Graiorum   urbes  erant. 

Antequam  aho  progrediamur  ,  leclorem  adverlere 
licet  ,  huius  viae  mentionem  facere  Donatum  in  vita  Vir- 
gilii  ;  describens  enim  locum  _,  ubi  Maro  fuit  lumulatus  , 
sic  ait  :  Translata  igitur  iussu  Aiigusti  eius  ossa,pro- 
iitstatuerat  ,  NeapoHm  fuere  ;  sepultaque  via  Puteo- 
ianq.  inira  secundum  lapidem. 

Clariss^mus  Miizochius  De  Eccles.  Neap.  pag.  21 5 
hanc  viam  iia  describit  :  luxta  viam  veterem  occurre- 
rit  ,  quae  Puteolos  ducebat  in  collem  Antinianum , 
.e/  inde  Neapolun  :  quam  viam  Camillus  Pellegrinius 
?)on  U710  loco  describit ,  ut  inter  Leucogaeos  colles  , 
interque  tliermas  S.  Germani ,  et  vicinum  lacum  A- 
gnanum  decurrerit ;  quae  vetus  via  hodiedum  a  non- 
mdlis  cryptae  vitandae  ,  compendiique  faciundi  stadio 
ieritur.  Pellegrinius  a  Mazochio  nunc  citalus  Disc.  \\, 
paragr.  XI.  eandem  autumat  Appiam  fuisse  appellatam  , 
camque  ita  describit  :  La  via  clie  da  Pozznoli portava  in 
D(apoIi .  fu    ristorata  da  Nerva  ,   e   da   Trajano  ^  i  cid 


225 

vestigi  dimostrano  ,  cli  essa  conduceva  pel  Jianco  del 
Foro  Volcano  ,  oggi  appellato  Solfataja ,  e  peljian- 
co  simdmente  del  lago  Agnano  ,  e  per  rjuel  colle , 
il  qiiale  perciocche  giace  incontro  al  medesimo  lago  , 
cliiamasi  Antignano.  Fu  quesla  creduta  esser  l'  Ap- 
pia ,  il  qual  nome  a  quella  via  non  pub  comienire. 
Se  pure  un  tal  nome  non  vorremo  conceder/e  nella 
guisa  ,  clie  fu  poi  chiamata  Appia  ogni  antica  via 
lastricata  di  selci ,  come  alirove  ho  dimostrato.  Btn 
deve  quel  colle  per  piii  vera  ,  e  nohil  cagione  mol- 
to  avventuroso ,  avendovi  fatta  dimora  S.  Gennaro 
Vescovo  ,  e  Martire  Beneventano  ,  allora  che  di  No- 
la  in  Pozzuoli  fu  portqto  a  mbrire  ,  e  poi  dopo  al- 
cun  tempo   fu    il    suo  corpj  riportato  in  Napoli. 

Paalo  anle  diximus  ,  hanc  viara  ex  S.  Maria  ad  Li- 
berauj  |>er  Aniioianum  ,  et  S.  laiuiarium  ad  p^ooiereni 
perrtxisse.  Ex  eo  loco  iNeapolim  descendebat  per  viam 
liodiernani  ,  ciii  nomeo  Infrascata  pone  Ecolesiam  S. 
Mariae  alla  Cesarea  usque  ad  S.  Petrum  ad  Majel- 
lam.  Verum  dicendum  eandem  viam  baud  iuxta  S.  lu- 
nuarium  ad  Vomerem  transisse ,  scd  haud  procul.  IIoc 
probari  nullo  alio  modo  potest  ,  nisi  quod  eo  loco  nulii 
supersint  silices  prope  ipsum  S*  lanuarium  :  iidem  snper- 
sunt  prope  aedicnhi.m  ,  quam  vocamus  del  Romito  al 
Vomero  :  candem  hoc  loco  describit  his  verbis  Falcoiu- 
us,  Vita  di  S.  Gennaro  lib.  V.  c.  2:  Usciti  d'  Antigna- 
no  ,  e  tirando  dritto  per  la  via  vecchia  ,  si  giunge 
al  laogo  dello  il  Vomero  ,  onde  passando  anche 
dritto  alcune  case  ,  s'  '\ncontra  nn  portone  di  case  , 
le  quali  non  essendovi  allora^per  quindi  drilto  scor- 
reva  ,  e  cominciava  a  calare  per  la  collina  verso 
Napoli  :  sempre  un  tiro  di  schioppo  da  quella  ,  che 
oggi  si  pratica,  detta  dalL'  Infrascata.  Per  mezzo  di 
queste  masserie  sempre  9' incontrano  lastre-  Finalmen- 
te  dietro  la  Chiesa  della  Cesarea ,  di  qui^  del  giar- 
dino  de' Signori  di  Castrioii  di  3Iontemiletto  ,  se  ne 
veggono  per  terra  ancora ,   e  per  le    mura    dielro    il 


J\  11. 


29 


226 

moiustero  di  Gesu ,  e  Marla.  Qul  r'  era  nn  ponte 
deito  Ponte  Curvo  (i)  >  ogg-/  //  volgo  vi  chiama  Pon- 
te-Cuorvo  ,  come  quello  ancora  per  la  via  vecchia  dl 
lioma  per  Ferentiiio,  Calando  di  qni  drilto  fvio  a  S\ 
An-ofilo  di  Padova  delto  S'  Antonie/io  (2)  sempre  con 
(juesti  vesiigii .,  avanti  dela  VJiiesa  ,  se  rw  veggono 
dtie  Jile  Jiccale  in  tena  per  traverso.  Qid  era  ii  pia- 
no  degli  orti  della  cillh  ;  iaonde  andava  a  dar  lii^  ove 
fjuindi  si  disse  Seggio  di  Nido  avanti  dove  eralapor' 
ta  detta   Puteolana. 

lusliauiaiius  ,  Ifepolcreto  Napol.  c.  3  paulum  recedit 
ab  eeinsdem  Falcouii  sententia  ,  aitque  eaudem  viam  ab 
Lac  de&cripta  paululum  abcsse  :  liinc  non  per  ponlera  , 
qui  dicitiir  Cunnts  ,  Neapolira  pervenisse  ,  sed  ab  Eccie- 
sia  S.  IVlariae  alla  Cesarea  recta  descendere  per  hodier- 
naai  viani  iuxt.i  Regii  Musei  Borbonii  aedes,  pone  quem 
locum  paucis  abhinc  annis  ,  nempe  MDCCCX.  erudera- 
ta   fuere   pubiica   sepulchreta  ,  a  quibus    haud    procul    a- 


(i)  Hnliisce  poiitis  Ciavi  eo  loco  nuUa  reslat  memoria. 
Probfihile  est  ,  eundem  qiioiidam  extitisse  ,  qiio  viain  redderet 
iaciliorem  ,  quae  lieic  adscetisu  difficilis  crat.  Patrii  scriplores 
liuiusce  pontis  memioucm  faciunt ,  qui  forlasse  exlahat  eo:  um  tem- 
pore.  Leclerius  qni  Petri  Toletani  iussu  aquaeductus  vetusti 
cursum  invisit  CCC.  abhinc  annis  hunc  memoral  ponlem  ,  ut 
legcre  esl  apud  lustininnum  ,  Diiion.  del  Regno  ,  arlic.  iSapoli 
Creditur  rccenlia  aedificia  hmusce  ruinas  penitus  perdidisse  ;  aii 
eliam  auclores  eiusdem  menlionem  faciunt:  at  quo  loco  idem  ex 
literil  ,   eosdem  omnino  hilet. 

(2)  An;e  D.  Antonii  Ecclesiam  nulhis  nunc  superest  silex  , 
ul  scribit  Falconiiis  supra  citalus:  suo  fortasse  tempore  adhuc 
iidem  prostabant.  INolatu  vero  ditrnum  est  supra  eandem  S.  An- 
toaii  aedem  ,  et  haud  procul  a  loco  ,  vulgo  /  Caccioiii  ,  ubi 
chvus  difficilis  est,  videri  nonnullos  vetuslos  silices  Appiae  instar. 
Haud  equidem  crederem  hac  parte  viam  Pefeolanam  Neapo- 
lirn  perrexisse  ,  cura  heic  iter  satis  difficile  sit.  £x  Falconii 
verbis  supra  citatis  satis  coUigitur  ,  viam  hanc  per  Ciirvum  poti- 
us  Neapolim  descendisse.  lidem  sihces  heic  vel  adducti  fuere, 
vel  fortasse  aliqua  antiqua  via  hoc  loco  quondara  extitit. 


227 

berat  via  Atellana,  curn  quaPuteolana  islhaec  coniunge- 
batur.  Al  Falconio  potius  creckQclum  ,  qui  cenlura  ,  et 
amplius  abbiuc  annis  suura  eUicubravit  opus  ,  quique 
dib'gens  scriptor  viam  hanc  rectissime  invesiigavil.  Hac 
parte  fortasse  Atellana  via  aderat  ,  quae  etiam  Neapolim 
perveniebat.  Hanc  viam  ita  etiam  describit  Bartohis  Ther- 
moh  Aragon.  part.  II.  pag.  lo^:  A  Puieolis  deinde 
iler  praestnhat  haec  via  per  OUhani  montis  iu^uni  , 
desceudehiiUjue  in  radices  collium  lacus  Jgnaui ,  sive 
S.  Dominici ,  rjuos  circuihat  ,  et  versus  Antignani  cli- 
vum  pergehat  per  sinislrum  latus  Ecclesiae  Parochia- 
lis  di  Fuori  Grotia ,  quam  supra  notavimus  ,  dicitur- 
que  hodie  la  via  vecchia  di  Pozzuoli  ,  cuius  passbn 
hactenus  cernuntur  ad  modum  Appiae  straii  sllices. 
Insiauratores  o/ini  huhuit  haec  via  a  Puteolis  Neapo- 
lim  Jmperatores  IServam  ,  et  Traianum  ,  ut  ejc  qui- 
husdam  inscriptionihus  a  Capacio  in  sua  historia  Nea- 
politana  relalis  constat. 

Porta  Puteolaua  ante  memorata  aderat ,  ubi  nunc^''^ '^'"'3"3- 
adsargit  S.  Dorjinici  obehscus  ,  vulgo  la  Guglia  di  S. 
Dojiienico.  iLandem  describit  Celanus  ,  Giorn.  VI.  aitque 
suo  lempore  ruinas  extare.  Credibile  vero  est ,  eandem 
viam  per  Sumraam  Piateam  ,  la  Somma  Piazza  per- 
rexisee  ,  aut  polius  per  Regionem  Furcillensem  ad  por- 
tam  usc£ue  Noknam  hodiernam  ,  quae  ab  antiqua  pa- 
rum  distabat.  Hinc  Neapohtanam  vergens  pomoerium  , 
ad  locum  perveniebat ,  qui  dicitur  Pog^io-Reale.  Po- 
stquam  vero  B.eginae  loannae  Praetorium  falso  dictum 
viator  traneierat  recta  pergens  pcr  novam  ,  per  vicos  Ma- 
rihanum ,  et  Cisternam  per  eundem  fortasse  locum  No- 
lam  pervenisse  putatur.  Hisce  in  locis  ipsius  ho(hedum 
nullum  extat  vestigiura  ,  cum  omuino  memoria  fuerit 
deperdita. 

At  animo  haud  despoadendum  in  tanta  rerum  ob- 
scuriiaie.  PratiHius  hb.  II.  c.  8  narrat  milhariam  co- 
lumnam  Neapoh  repertam  anno  MDCCXLIV.  prope  Ec- 
clesiam  SS.  Cosmae ,    et  Damiani    in   eiusdem    reslaura- 


228 

tione.  Eandem  columnam  acl  Nolanam  viam  pertinuisse 
auturaat  ,  quae  ab  Hadriano  Imperatore  silice  strata 
fuit  : 

IMP  .  CAESAR  .  D  .  TRAIANI 

PARTHICI  .  F  .  DIVI  .    NERVAE  .  N  .  TRAIANQS 

HADRIANUS  .    AUGUSTUS  .   PUNTIFEX  .    MAX  . 

TRIB  .    POT  .  V  .    COS  .  III  .  FECIT  . 

Iclem  auctor  viam  Nolanam  credit  eanclem  esse  ho- 
diernam  ,  quae  Nolam  ducit,  quoniam  quibusdani  in  lo- 
cis  nonnulli  Appiae  instar  silices  reperti  fuere  ,  praeser- 
tim  in  loco  dicto  Poggio-Reale  ,  ubi  etiam  per  agros 
vetustorura  aedificiorum  ruclera  idenlidem  sunt  erude- 
rata. 

Haec  via  lamen  satis    nobilis  Romanornm    aevo  esse 

debuit  :  ea  enim   S.  Paulini    Nolani  Praesulis  tem|)ore  ex» 

tobat  j   qui  IV.  floruit  saeculo  ,  quoniam  Severo  scribens 

Melaniae  a  Neapoli  Nolam  adventum  ,    ita     eandem    de- 

scribit  Epist.  X.   F^idimus  gloriam  DoiJiini   in    illo  ma- 

iris  ,  et  fdiorum  itinere  (Juidern  uno  ,    sed    longe    dis- 

pari  cultu:    macro  illo  ^   et     viliore    asellis    hurico    (ij 

sedentetn    tota  kuius  saeculi  pompa  ,    (jua   honorati ,  et 

opulenti  jjoletant ,     circumjlui    senatores    prosequehan- 

tur  carrucis   nutantihus  ,  phaleratis     ecpiis ,   auratis    pi- 

lentis  ^    et  carpentis  pluribus  gemente     u4ppia  ,   et  ful- 

^ente.  Ex.  bac  S.    Pauliui   descriplione  clare    eruitur  Ro- 

rnanorum   fastus  ,   qui  adhuc  eiusdem    vigebat  aevo  apud 

Romanos  senatores  ,  cura  itcr   faciebant  per     banc  viam  , 

quam  ipse  Appiam  vocat ,  ut    eiusdem  ramum.    Ex  ver- 


(i)  Buricus  apud  Medii  AEvi  scriptores  nihil  aliud  sibi  vult, 
quatn  parvorum  equorum,  vel  asinorum  genus.  Huiusmodi  equi 
a  Gallis  adhuc  Bourriques ^  et  Bourquets  a  Latino  appellanlur. 
D.  Hieronymus  in  Eccies.  c.  lo  illorum  facil  mentionem.  Vide- 
sis  eiiam  Du-Ca«giura  Diction.  Mediae  Latin»  arjc,  Buricus, 


229 

ho   laudem    gemente  etiam  liquido  colligilur  assiduus  ae- 
ratorum  curruura  super  bgnc  viam  transitus. 

Quoniam  de  S.  Paulino  verba  fecimus  ,  iavat  heic^r  ^  ^' ''f"" 
adverierc  ,  eundem ,  cum  Campaniae  luit  Prcconsul  , 
Nola  ad  vicum  usque  Cimiiinum  viam  aperuisse,  qui  lo- 
cus  satis  nobilis  eo  tempore  ob  S.  Felicis  supulchrum  e- 
vaserat  ^  ea  enim  via  cum  illa  ,  quam  Hadrianus  silice 
straverat  ,  coniuugebatur  :  eadem  D.  Paulini  sumptibus 
fuit  aperta  ,  quo  illi  qui  S.  Martyrem  inviserent ,  viam 
facerent  breviorem.  Cl.  Muratorius  Dissert.  XIII.  de  hac 
S.  Paulini  via  sic  scribit :  llliic  praeterea  ducentem  m- 
am  munwit  Paulinus  ,  ut  afjiueniium  populorum  co?iis 
modo  consuleret :  sic  enini  ipse  Felicem  adloquitur  : 

Cum   tacita  inspirans  curam   mihi   mente  iuheres 
Muniri ,    sternique  viam   ad  tna    iecta  ferentem. 

Anteqnam  alio  gradum  faciamus  ,  opinionem  nostram 
iuvat  heic  referre  circa  Hannibalis  iter ,  cura  Neapolim 
oppugnandam  perrexit.  Patavinus  auctor  lib.  XXllI.  c. 
1  huius  Poeni  ducis  adventum  describens  ,  hunc  narrat 
post  memorandum  Cannense  praelium,  Irpinorum  iter 
iustituiise,  ab  quodam  Statio  Trebio  ditissimo  Compsa- 
no  cive  accitum  ,  qui  in  eiusdem  raanus  urbem  dedit  , 
■in  quam  ingpntes  tliesauros  reliquit  ,  quos  apud  Cannas 
acquisierat.  Mago  hcic  loci  cum  copiarum  parte  consiitit: 
Hannibal  in  Campaniam  perrexit  ,  quo  Neapolim  occupa- 
ret  opidum  niaritimum.  Quo  ad  eam  veniret  urbem  ,  for- 
tasse  per  viam  venit  Nolanam,  et  ita  ad  eius  portas  ad- 
j)ropiuquavit.  Neapolis  tunc  erat  urbs  moeniis  ,  turribus- 
que  munilissima  :  ipsa  Romauis  interea  fuit  adeo  fidis- 
sima  ,  ut  Cartliaginiensis  dux  eam  exspugnare  haud  value- 
rit  /  validissimum  enim  militum  praesidium  opidum  de- 
fendebat.  Livius  praelium  prope  portas  obortum  memori^! 
ae  prodit  :  nam  Neapolitanorura  equitatus  e  moeniis  re- 
pente  erupit,  quo  cum  Numidis  manus  consereret;  in  eo  prae- 
iio  quidam  nobiles  adolescentes  necati ,  aliique  capti  fuere. 


230 

Inter  alios  equilum  magister  iEgeas    nomine  occlsus.    In- 
terim  Hannibal    urbem   occupare     Iiaud     potuit  ,    a     qua 
profectus  ,  Capuam  fleclit  iter  ;  en    iit    Romanus    protiit 
historicus  :  Ah   urhe    oppugnanda    Poenum   ahsterraere 
conspecta  moenia  ,   haudquaquam  pj^ompta  oppngnanii: 
inde    Capuam  Jlectit  iter.  Poenus  interim  dftx  quo  Nea- 
poli   Capuam  adveniret ,   nullum  aliud  iter  «usci[)ere     de- 
buit  ,  quam  hoc  ante  descriptom  ,  aut  alio  deflecfens  per 
Acerras  ,  et  Atellam ,   et  inde   Gapuam   fortasse  fuit     pro- 
fectus.  Hicic  mihi  persuadeo  ad   hoc   credendum,   curuam 
Hauuihai  per  hanc  viam    haud     transierit  ,      dum    Puteo- 
los    adj)ropinquans  ,    aliam     urbera    hostilem     habuisset  : 
hinc  inter  duo  opida  infesta  cum  esset ,  eaque  fortissima, 
et  a  potentissimis  hostibus    occupata  ,  Hannibah  alio  fltc- 
tendura   iter  fuisset  ,    ne  in  hosiium    raanus    perveniret  , 
cjul  in   Romanorum  amicitia  essent  foederati.  At  ipse  Pu- 
teolos    occupaudos  sperabat  ,     ut  ex  eiusdera  historici   pa- 
tet  enarratione  iib.  XXIV.  c.    12:  id  omne  efiicere  haud 
valuit  ,  quoniam  ipse  a  Capua   profectus  per    viam     Gam- 
pauam  perrexit  ,  quo  Puteolos   obsiderel ,    ad    quam    ur- 
bem  occupandam  ,   hanc  calliditatem    excogitavit.  Gelebris 
erat  eo  tempore  Avernus  iacus  ob  Sibyllae   Cumanae  ora- 
cula  ;  hinc   sacri  faclendi  specie  ,  ut  in   vieinam  Apollinis 
aedem  ,    aut  in  silvam    AmynT    veniret  ,    eo    perrexit    a 
Capua  profectus  per    viam    Consuiarem.    Puteolos    expu- 
gnare    haud    j)0tuit :    hinc    uiciscendi    causa    Curaanum  , 
aique   Misenensem    agrum  fuit  populatus  :     post  tres   dies 
Neapobm    perrexit ;    Hannibal     vero     quo    Neapolitanum 
vaslaret  agrura  ,    iter  per  Pansilypanum     instituit    chvum 
per  viam   Puleolanam  ,  seu  Traianam   (  uti  creditar  }    et 
per  eautiem  Capuam  deflectit- 

Quoniam  de  singulis   Campaniae  viis    heic    peragen' 

Tia  nereu)aneaj^^,-Q  instituimus  ,    haud  abs  re  erit  ,   pauca   de    alia    di- 

eam  urbcm, cere  ,   quac  a  JNeaj)oii    ad  llerculaneum  ,    et    mae  Pom- 

'dolf*  '^''""  p^ios  perveniebat,  Nulius  nec    veterum  scriptorum  ,    nec 

recentium  praesertim   huius  fecit  meutionem.  Hanc  vlam 

Herculaneam  dictam  autiimo  non   alia  de    causa  ,   (juam 


a3i 

quod  ad  urbem  V^esuvianis  fiamrnis  eversam  Titiano  aevo 
viaiorem  ducerel.  Haen  a  Neapoii  inilium  sumebat  :  a 
qua  vero  eiusdem  porla  exierit  ,  incertum  est.  A  Nobna 
poria  ipsnm  exisse  arbitror  ,  a  qua  Nolam  ,  et  Hercula- 
neum  simul  aciihatur.  Ilercuianea  via  erat  niaritima  ,  et 
tadem  ac  bodierna  forfasse  ,  quae  ad  Porticensem  ducit 
\il!am.  Ad  honc  rem  probandam  vetusil  sibces  Appiae 
instar  snpersunt  adbuc  prope  locum  ,  quem  incolae  vo- 
cant  Pazzigno  ,  qui  parum  distat  a  S.  loannis  Teducii 
paUidibus  mille  circiter  passus  ultra  pontem  S.  Magdale- 
nae.  Hi  silices  passim  eo  ioco  adspectantur  ,  iique  pluri- 
mi  fortasse  prostarent,  si  ia  vicinis.  agris  tellus  effodien- 
da  curaretur :  assiduae  enlm  aquarum  inundationes ,  et 
Vesuviani  cineres  loci  faciem  verterunt.  Pluril)us  vero 
abbiuc  annis  milb*arla  cciumna  fuit  eruderata  apud  S. 
loannem  ad  Teducium  ,  quae  procul  dublo  ad  eandem 
pertinuit  vlam.  Imperatores  Valentinanum  ,  et  Arcadlum 
hulus  fortasse  rastauratores  fuisse  puto,  quae  temporum  lon- 
gaevitate  prope  iam  deperdita,  et  ab  iisidem  Imperatoribus 
lapide  fult  constrata.lnscrlptio  inde  cum  columna  biscecba- 
racteribus  prostat  in  Ecclesia  Paroeciali  S.  loannis  a  Teducio: 

DDDNNNSSS 
BALENTINIANO 
THIODUSIO  ET 

ARCADIO 
BONOREIPUBCE 

NaTE  .  .  . 

iu  eodem  loco  qui  dicitur  Pazzigno  iuxta  vetustam 
fortasse  vlam  magnum  aedlficium  ruinosum  opere  tessel- 
lato ,  et  laterltio  adsplcitur.  Ad  quemnam  perlinuerit  , 
ad  Graecum  utrum,  anad  Romanum  divitem  virum  ,  in- 
certura  est.  In  pago  vero  eodem  S.  loannis  a  Teducio 
nullum  antlquae  viae  vestigium  ,  nec  etiam  vetustorum 
aedificiorum  supersunt  rudera ,  cum  heic  loci  facies    om- 


232 

nino  fuerit  mutata.  Eadem  via  Hercnlaneum  pervenifbat; 
inde  per  eandem  hodiernara  (  uti  credibile  est  )  Pom- 
})eios  usque  veniebat  :  extra  cuius  urbis  portam,  ubi  via 
Sepulchralis  paucis  abhinc  annis  eruderata ,  eaque  lata 
XXVI-  palraos  circiter  Neapolitanos,  et  sihcibus  strata 
Appiae  ad  modum  adspicitur  ,  qua  Herculaneum  iter 
erat. 

Ex  his  usque  modo  allatls  auctoritatlbus  ,  et  conie- 
cluris  Pentingeri  Odeporicum  contrariura  nobis  innuere 
videtur  ,  cum  hanc  descriptam  viam  haud  designet  ,  sed 
viatorem  a  Neapoli  ad  Nolam  primura  ,  inde  Hercula- 
neum,  et  Pompeios  ducit.  Sed  haud  etiaminficiaodum  est, 
quin  alia  fuerit  via  brevior  a  Neapoh  Herculaneum  ,  el 
Pompeios.  At  non  negamus  hodiernam  Herculaneam  viam 
nonnisi  plura  post  saecula  ,  nempe  Philippi  H.  Austriaci 
aevo  vel  silice  coustratam  ,  vel  commodiorem  redditam 
f uisse. 

Ab  Herculanea  via  gradum  faciamus  ad  Suessulanaraj 

via Suessuiana.qyae  aJ  Campaniam  etiam  pertinuit.     Capua     ohm     duas 

iuter  ahas  habebat  vias  ,  ex  c{uibus  in  vicinas    urbes  adi- 

bant  viatores.  A  porta  Albana    inilluro    scilicet    sumebat 

via  ,  qua   INolam    adibatur :    haec  cum   Appia    simul    per 

phua  millia  passuum    coniungebaiur.  Eo    loco    Appia    se 

dividens  Calaliam ,  et    inde    Beneventum    pergebat  :    hinc 

idem  sequens  iter  alia  via  Suessulam  flectebat  apud    Ar- 

gentium  per  agrum  Acerranum.  Pons  supra   Clanium  ad- 

surgebat ;  ex  hoc  loco  Nolam  adeuadum   erat  ,  qua    par- 

te    dicitur  la  Selciala  ,    sic   dicta    ab    vetusia   via    sihce 

strata  _,   quae  heic  adhuc  supcrest.  Peutingeri  Ilinerarium 

huiusce  viae    Suessulanae  meminit  : 

CAPU^  VI  .  SUESSUL/E  VIII  .  NOLiE  VI  . 

.  Pellegrinius  Disc.  11-  paragr.  25  hanc  ita    describit  .• 
Di  questa    via    Saessolana  vi  sono   rimasti  assai   cer- 
ti  vesligi  nel  bosco  detto  coniiLnemente  l'  Olnio   Cupo^ 
e  nel  tenitnento  del  nostro  casale  chiamato  le  Mas'SQ' 


233 
rie  ,  dal  qnale  pervenendosi  assai  appresso  al  Ino- 
go  dal  nome  delV  anlica  Chiesa  di  S.  Anastai^io^  ap- 
vellato  con  popolar  vocabolo  S.  Nastaso  ,  che  e  fra 
tlue  iiostri  casali  ,  l  itno  detto  di  S.  Nicola  della 
Slrada  ,  e  V altro  Casapulla  ,  si  scorge  ,  che  ivi  qna- 
si  per  un  niiglio  ,  e  mezzo  fuori  della  medesima  cil- 
tii  antica  ,  ella  si  congiunge^>a  con  un'  allra  antica 
via  ,  la  nuale  di  Capua  uscendo  menava  per  lo  sud- 
detto  Casale  di  S.  Nicola ,  //  quale  per  qnesta  ca- 
^ione  vicn  cognominato  a  quel  modo,  e  per  que.lV  al- 
tro  di  S.  Maria  a  f^ico .,  e  per  Arpaja  in  Bene- 
vento.  Tal  che  senza  verun  fallo  quest'  altra  via , 
in  cui  la  Suessolana  ,  che  comincia  da  Reggio  , 
s'  ahbatteva ,  fu  V  Jppia  ,  come  ci  dichiarb  Stra- 
bone. 

A  Nola  alia  incipiebaf  ,  quae  in  Abcllinum,  et 
inde  in  Apnliam  flectebat.  Bilbynicum  Duumvirum  No- 
lanum  silicibus  eandem  munivisse  Imperatoris  Hadriani 
iussu  constat ,  ut  ex  lapide  ab  Rtinesio  recilato  Class.  11. 
num.  XVIII.    liquido  eruitur. 

Remondinius ,  Storia  di  Nola  ,  lib.  I.  c.  14.  duas 
scribit  exiitisse  vins  ,  quae  a  Nola  procedebant^  quae- 
que  in  alias  Campaniae  Felicis  urbes,  vicosque  viatores 
ducebant,  Hinc  narrat  suo  tempore  in  hac  urbe  antiquae 
viae  partem  repertam  fuisse  subter  PP.  lesuiiarum  ae- 
des  XV.  vel  XVI.  palmos  Neapolitanos  latam  ,  et  silici- 
bus  munilam  ,  in  qua  rotarum  curruum  vestigia  adhuc 
perspicienbatur.  Quis  scit  an  via  istahec  a  Remondinio 
observata  sit  eadem  ,  cuius  meminit  Livius  lib.  XXIII. 
c.  9.  3  Eandcm  a  Suessula  ad  Nolam  venisse  creditur. 
In  medio  duorum  collium  S.  Angeli  ,  et  Castelli  haud 
dissitorurn  a  veteri  Argenlio  via  aderat  antiqua  ,  quae 
initium  sutnens  a  duobus  pagis  Cave  ,  et  Telanici  per- 
gebat  per  locum  illum  ,  quem  nunc  accolae  compellant 
S".  Marzano  ,  ubi  descensus  est  ex  alia  coUium  parte  , 
et  ubi  diciiur  Rocca  Rainola ,  qui  vicus  hodiedum  ad 
Nolanam  pertinet  dioecesim ,   ad  radices  moutis    S.    Aq* 

Tom.  II,  3o 


s34 

geli  ,   qui  a  Neapoll  dislat  XVI.  M.  P.   et    a    Nula    IV. 
Eo  loco  vetuslorum  aedificiorum  rudera   sunt  reperta.  Ex 
liac  parle  incipit  Nolanus  ager  ,    in   cuius    medio    ailsur- 
gunl  vici  Ciccianus  -,  et  Campasanus  ,  aliique   posl  quos 
Nulam  pervenilur.  I  ecterius,  Storia   di  Suessula  ,   [)art.  r. 
c.  9  narrat  anno  MDCCXXI.    candem  viara  adhtic  exta- 
re  ,  et   rotabileni   quasi    esse,    sed   postea    accolarum     in- 
curia  ,     et  tem[i0rum  praesertim  longaevitate    deperditam: 
hodiedura   viae    huius    adhuc     etiam     nonnuUa    supersutit 
rudera.  Idem   auctor  recle  opinatur  ,    Glaudium    Marcel- 
lum  hac  parle  perrexisse  ,    per  Suessulanos  nempe    mon- 
les    cuna  Nolam    derendendam    cum    Romanis    legionibus 
adpropinquavit.    Hannibalem  vero ,  Romanis     apud    Caa- 
rias  ad  inlernecionem  redactis  ,  Nolanam  per   viam  venis- 
!>e  prodit  Patavinus    auctor,    cum    Romam    occupaudam 
perrtrxit.  At  ipse  fortuna  haud  usus ,   ut    norunt    omnes. 
iMarcellus  tum  ab  Canusio  cum  exercitu  aberat  :   ubi   cer- 
tior    faclus   ab    senalu  Nolano  per  nuutios  ,    eorum  urbem 
ab     hostibus  obsessam  ,  stallm  defendeadam  occurri^.   Eti 
ut   prodit   Romauus  hisloriographus  MarceUi   iter  per  Su- 
essulanos    montes  :  Ipse  Marcellus  a  Canusio   Caladani 
pelit  ,    aique     inde   VuUurno  amne    traiecio  ,  perque  a- 
grum    Sa'iculanum  ,      Trehulanumqe    super     Suessulani 
per  nioutes  JYolani    pervenit.   Sub    advenlum    praelo- 
ris    Romani  Poenus     agro    Nolano     excessit ,    et    ad 
mare    proxime  Neapolim  descendit.    Livius    hanc  viam 
li([uido   a   Marcello  factam  describit ,     quo    Suessula  No- 
Jam  veniret  :  Per     montes    Nolam    pervenit.    Romanus 
dliiig  dux  cum  exerciiu  VuUurno  Iraiecio,    hinc  per    Sa- 
liculam  ,  et    Trebulam   iter  inslituit  haud  longe    ub    Ca- 
laliii  5    inde    per  Suessulam   suj^er  yicinos  moulcs    Nolam 
veuit. 

. ...  Pellegrinius  Hisc.  II.  paragr.  32  etiam  ostendit  , 
Ma:celluui  per  eandem  viam  perrexsse  usque  modo  dc- 
scriptam  j  hiuc  sic  ait  ••  Egli  passa  per  Cales  ,  e  pie- 
i^ondo  a  sinislra  per  la  via  cdle  falde  del  monte 
CuUicela  ,  della  (juale  rimangono  chiari  segni    per    i 


235 
Ttoslri  casali  Pignataro  ,  Pantoliano,  J^elLonai  e  per  gli 
oliri  di  quel   tratlo  ,    che  giungeva   al  fiume  Volturno 
nel   luogo ,  dove  fu  il  suo   terzo  ponte    nella    contra- 
da   chiamala    Triflisco. 

Celtber  est  mons  Cancelliis  Iiisce  in  locis  ob  Clau- 
diana  castia.  Mons  hic  exsurgit  liauil  parum  ab  Argen- 
lio  ;  heic  fuere  olim  Marcelli  castra ,  vel  Claudiana  ca- 
stra  ,  quae  nomen  ab  ipso  mutuata  sunt.  Anno  ab  V. 
DXXXVI.  Ckudium  Marcellum  (  postquam  Nolam  est 
ingressus,  et  Poenos  ex  eo  opido  eiecit  )  super  boc  mon- 
le  ,  quem  Cancellum  vocant  incolae,  castra  posuisse  nar- 
rat  Livius  lib.  citato  c.  12.  En  eiusdem  verba  :  Cuni 
Qximi  exercitu  profectus  supra  Suessulam  castris  po 
sitis  consedit. 

De  alia  robis  tandem  via  supercst  agendum  ,  ea- 
que  Atellana  fuii  ditla  ,  quippe  quac  Attlias  vialorem 
ducebat  ;  ea  a  Capua  incipitbat^  a  qua  ^  ut  indicavi- 
mus  )  ab'ae  simul  viae  diversis  ex  poriis  exibant.  Exlen- 
debatur  igitur  illa  ab  ea  uibe  per  Atdiam  ,  a  qua  no- 
men  desuniebat  ,  ad  ]Nea])olim  usque  per  XV.  prope  M. 
P.  Haec  extat  nunc  vix  quibusdam  in  locis ,  quoniam 
una  praeter  alias  temporum  iniuria  fuit  deperdita.  Iii 
tanta  rerum  cbscuritate  cum  nibil  quasi  de  eadem  cx- 
tet  ,  Pratillium  ducem  habemus  cuius  heic  verba  exscri- 
bimus  lib'  111.  c-  3;  La  via  Alellana  aW  uscir  di 
Capua  dalla  porta  Atellana  cosi  detta  ,  cominciava 
da  iina  cappella  delLa  B.  f^ergine  delle  Grazie  , 
che  si  dice  a  Macerala  ,  conducendo  a  destra  del 
detto  villaggio  ,  nel  quale  si  scorgono  molte  selci  op- 
partenenti  a  questa  via.  Da  quel  luogo  passava  a 
traverso  di  due  villaggi ,  cioe  di  Casalba ,  e  Porti- 
co  ,  nel  qual  luogo  avvi  un  campo  denominato  oggi 
della  Selice-  In  hoc  vico  a&serit  idem  auctor  ,  re[ierl;im 
fuisse  anno  MDCCXXXIII.  in  quodam  suo  praedio  huius 
anliquae  viae  partem.  Hinc  subiungit  :  Passava  poi  la 
medesima  per  un  caslello  oggi  disitbitato  ,  e  gia  detlo 
Airola  tirando   a  sinislra    verso  il  finme   Clanio  ,  JO- 


Via  AteWauj. 


236 

pra  del  quale  eravi  un  pome  ,  nel  quale  passava  la 
suddelta  via  :  le  rovine  di  questo  oggi  anclie  si 
veggono  tra  i  cespugU.  Tirando  a  drLtto  pel  castel- 
lo  di  Casapuzzano  ,  dove  si  veggono  allre  molte  sel- 
ci  disperse  ^  entrava  in  Atella.  Hinc  paulo  post  mil- 
llariam  affert  coluranam  VII.  nuraero  indicalam  ,  quae 
in  cuiusdam  domus  parietinis   servatur  : 

•^VII  .  SENATUS  .  POPULUSQUE  .  ROMANUS  . 

Ex  hoc  lapide  satis  colligitur ,  Atellanam  viara 
apertam,  et  silicibus  munitam  Romanae  reipublicae  aevo, 
eandemque  satis  antiquam  ,  quandoquidem  Atella  inler 
duas  urbes  Capuam  ,  et  Neapolim  fuit  posita. 

Acta  S,  lanuarii  ,  et  SS.  Sociorum  Marlyrum  ab 
Emmanuele  exarata  ,  et  a  Carminio  Falconio ,  Vita  di 
S.  Gennaro ,  allata ,  hanc  viam  satis  indicant  :  narrat 
Graecns  auctor  ,  Timotheum  Campaniae  Proconsulem 
(  Nolae  cum  esset  j  Puleoios  quasdam  ob  causas  per- 
rexisse  ,  lanuarium  ,  et  Socios  ante  suum  currum  caienis 
vinclos  ducenlem.  Proconsulem  alio  iler'  instituisse  scri- 
bit  idem  Graecus  auclor  ,  et  viara  longiorem  fecisse  per 
Acerras,  et  Atellam,  haud  vero  per  PuteoLinam  ad  hanc 
iirbem  venisse,  supra  quam  erat  Neapolis  ,  ut  ante  dixi- 
mus.  Iluius  scriptoris  verba  haud  cum  Bononiensibus  , 
et  Valicanis  concordant  Actis,  quae  S-  Martyrem^  etSo- 
cios  per  Puteolanam  ,  non  vero  pcr  Aiellanam  adiisse 
testanlur. 

Praeter  Graeci  scriptoris  auctoritalem,  raonumentum 
aliud  extat  huius  viae  desumptum  cx  Aclis  Translationis 
S.  Athanasii  Neapolitani  Episcopi  ,  qui  mortuus  est  an- 
iio  DCCCLXXII.  cuius  corpus  a  Montis  Casinatiura  mor 
nasterio  Neapoiim  fuit  translatum  septem  post  aunos. 
Ex  h:s  i"itur  Actis  colligitur,  eiusdem  corpus  solemniter 
irarislatum  a  Liburiae  sacerdotibus  Neapolim  per  viam 
Afellanam.  Hic  euim  (  ut  in  eius  legitur  vita  )  exilio 
fuit  mnhatus  Verulis  ,  ubi  extreniam  obiit  diem.  En 
Actorum  verbi  ab  aiictore  conlemporauco  exarala  ,  quae 


237 
legunlur  apud  Mulatorlum  Thes.  Script.  Rer.  Italic.  loni. 
II.  pari.  2  Col.  1068  lit.  B.  Tanta  enim  velocitate  iler 
peregerunt  ,  ut  intra  unius  diei  spatiuni  a  monaste- 
rio  S.  Benedicli  in  Atellas  devenirent  ,  qaae  sexagin- 
ta  millibus  distat ,  et  apud  Ecclesiam  S.  Elpidii  man- 
serunt.  Paulo  j)Ost  fil  menlio  Congregalionis  Sacerdo- 
luin  quae  ibidem  erat  :  Titnc  collecta  omnis  simuL 
Congregatio  Sacerdotum  Ecclesiae  S.  E/pidii  y  tota 
nocte  pervigiles  extiterunt ,  psalmodiis  vacantes  ,  et 
miserunt  ISeapolim  nuntium  dicentes  /  venimus  cum 
corpore  viri  Dei  Atellas.  Et  hinc  subiungitur  :  Sacer- 
dotes  vero  universarum  Ecclesiarum  Liburiae  una 
cum  Congregatione  S-  Elpidii  accensis  luminibus  an- 
te  Sancti  Locellum  toto  itinere  psaUentes  etc.  Ex  aa- 
ctoris  verbis  percipimus  ,  Neapohtanos  adeo  brevifer  D. 
Episcopi  corpus  transluh*sse ,  ut  LX*  M.  P.  a  PP.  Ca- 
sinatium  MouAsterio  Atellam  usque  confecerint.  Capuam 
primum  ,  inde  Atellam  ,  et  ab  hac  urbe  Meapohm  per- 
veneruul,  Ilinc  nullam  per  aliam  viam  perg.re  dtbue- 
runt,  quani  per  Atellanam ,  cuius  nulla  in  p  a  senli.i- 
rum  exiat  pars  ,  eaque  dubio  jirocul  aderat  rauslatJo- 
nis  tempore.  Neapolitani  haud  per  Caput  CIi.>i ,  quae 
via  haud  tunc  temporis  aperla  eral  ,  sed  per  locutn  , 
quem  dicimus  Capo  di  Monte  venerunt.  Huiusce  loci 
existit  raeniiO  in  veteri  Instrumento  a  Claiito  allato 
Comineut.  in  Constit.  Feder.  c.  6  :  Ab  o:iente  est  i'ia 
publlca  ,  ei  versus  Neapolim  prope  ipsam  viam  ,  et 
iujcta  yircum  ,  qui  /Ircus  Capitis  Montis  vulgariter 
nuucapaiuv. 

liaec  via  tandem  Neapolim  ex  Atella  fleclebat  ;  in- 
de  |-er  vicinuni  vicum  vulgo  Melito  ^  el  alium  dictum 
Miano  ,  et  Mianeila  pergebat,  ubi  restant  nounii  li  si- 
hces  ad  moduin  antiquarum  viarum.  Et  si  in  vicinls  a- 
gris  terra  voraere  ex(.-rceretur  ,  permultos  alios  sinilles  , 
ct  foiiasse  vlae  parlem  reperiundam  crediderim.  Ex  ho^ 
loco  probabile  est ,  Aiellauam  viam  Neapolim  pervenisic 


238 

c\  parle  ,  quam  dicimns   Capr)    dL    Dlo-ite    liixla    conir, 
niuno  si-jnilchretum  eruderatnm  anno  MI3CCCX. 
ue  p.bu;  H.ictenus  de  omnibns    Campauiae   Fciicis     viis  ,     ea- 

eursjs  usuapiiJ  .  i^  .  .  ' 

ai:t^-os.  ruraqne  cursu  locuti  sumus  :  nunc  rei  ratjo  postulat  ^ 
ui  (Jc  quibusdam  rebus  ad  ipsas  ,  et  ad  cttera  antiqua 
i'inera  pcrtinenlibus  verba  faciaraus.  Heic  primnm  de 
Cursu  Publico,  dtque  re  vehiculari  nonnulla  dcgustubi- 
ruis.  Apud  Romanos  Cursus  Publicus  iJem  fuit ,  ac 
T  eliicuJarius  ^  \t\  Teredarius.  Publicl  Cursus  aiiclorem 
fiiisse  quenckm  Caium  Pcstumium  Consulem  scribit  Li- 
\ius  lib.  XLII.  c,  1.  qui  anno  ab  V.  C.  DLXXVII. 
liunc  introduxit  i  hinc  ait  citalus  auctor  :  Legati  qui 
repente  aliquo  mitterentur  ,  singu/a  iumenta  per  opi- 
du  ,  iter  qua  faciendum  erat ,  imperarenl.  Idem  pro- 
dit  hunc  Romanum  Consulem  ,  cum  iler  iii  Camjianiam 
essei  insliiuiurus  ,  Praenestinos  cives  coegisse  ,  qiio  eideru 
iumcnla  commodarenl.  Ea  Pnblici  Cursus  origo.  11  nc 
subsequentes  Consules  ,  atque  magistratus  C.  l'os!uniii 
fX(m[du  adducti  idem  efftcerunt.  Augustus  aut(m  qiio 
cjuam  ciiissime  sciret  omne  ,  quod  in  toto  Pvumano  Lu- 
perio  peragebitur  ,  Pubhcum  hunc  iulrodiixit  Cursum  , 
ftque  \ecturas  ,  quae  per  publ  cas  \ias  militares  currere 
deberent.  Id  omne  ex  Tranquillo  in  eius  \  ita  c.  49  *'^ 
r.arrante  ccmpertum  est  :  Quo  celerius  ,  ac  sub  ma- 
vum  anniinciari  ,  cognoscique  posset  ,  quid  in  qua' 
que  provincia  gereretur  ,  iui>enes  primo  modicis  in- 
tervallis ,  per  militares  vias  ,  dehinc  vehicula  dis- 
posuii  Hi  iuvenes  calceali  ptdestri  incedtbanl  itinere  , 
iique  TahcUarii  audiebant.  Vespasiani  Imperatoris  aevo 
nieroedem  perci[)iebant  ,  quae  Calcearium  a  cnlceis  di- 
Ctbatur.  At  i()se  postea  eosdem  tabellarios  nudis  incede- 
re  pedibus  ,  ij)sisque  mercedem  donari  iussil  ,  ut  prodit 
idem   'l'ranqui!lus   in    eius   Vita    c.   8. 

Run.iani  aultm  Cursus  puhlicL  T^ehiculares  ,  vel 
Veredarios  illos  appellabanL  tabellarios  ,  qui  equis  ute- 
bdnlur,  vel  curribiis.  Itaiicss  urbibus  magnac  is  util  laii 
fuit   usus   ab  Augurto    iutroducius  ,  at    a-^genii    summana 


2,39 
contriLuere  fuere  ccaclae,  quandoquidera  suis  Impensis 
idem  Publicus  Cnrsus  fuit  servalus.  Temporibus  vero 
insequentibus  quidam  alii  Imperatores  magnas  impensas 
animadvertentes ,  quas  unaquaeque  urbs  erat  solutura  , 
urbes  ab  hisce  minuerunt  oneribus.  Nerva  inter  Impe- 
ralores  optimus  usura  hunc  abslulit.  Id  omne  nos  edo- 
cet  vetus  marmor.  At  lex  isthaec  a  Nerva  lata  apud  se- 
quiores  Imperatores  haud  servata  fuit.  Hinc  Honorii , 
Arcadii  ,  ac  Theodosii  Imperatorum  aevo  urbes  omnes 
pubHcum  Cursum  uniuscuiusque  impensis  iterum  servare 
sunt  coaclae.  Advertere  heic  licet ,  Pubhci  Cursus  velii- 
cula  duobus  fuisse  rotis  conflala  ,  eaque  dlcta  fuere  Bi- 
rotae ,  et  Bigae ,  quo  tabellarii  expeditiores  essent. 
Eiusmodi  carpenta  duobus  vecta  equis  essedis  hodiernls 
similia  quasi   erant. 

Ad  rem  ahquid  de  Mutationibus  ,  deque  Mansio-  Q'"i  s;i'i  v;- 
nihus  heic  dicere  debemus.  Sciendum  est  apud  veteres  Bcs,etMl'ts,'o- 
usuvenisse  in  pubhcis  viis  viatorura  commodo  caupona"?,  ""• 
ac  diversoria  passim  erecta  :  huiusmodi  diversoria  diur- 
na  ,  ac  nocturna  etiam  eraut ;  ea  quae  dlci  comniodo 
inserviebant  ,  a  Romunis  Mansiones  denomiiiabautur , 
ubi  viatores  aliquod  temporis  spatium  immorubautur  , 
et  hlnc  rufsus  viae  se  committebant  ,  obsouii  aliquid 
accipientes.  Nocturnae  vero  cauponae  Mansioncs  audie- 
bant  ,  ubi  viatores  iu  ipsis  noclu  mordbanlur  ,  ne  In 
latronum  iuciderent  manus  ,  neve  longo  itinere  defaii- 
gati  foreut.  IIIuc  ad  rern  in  Hierosolymitano  Itinerailo 
le^itur  :  CIVITAS  BENEVENTl.  CIVITAS  ET  MAN- 
SIO  CAUDII.  MUTAJIO  AD  NOVAS.  ClVITASGA- 
PUiE.  Quuad  vero  spectat  ad  vocem  Mausionem  ,  qua 
siguilicabalur  apud  publlcas  vias  aliquod  temporis  immj- 
rari  :  ea  vux  a  verbo  manere  derivavit.  HI.ic  nullo  al.o 
niodo  iutellgendus  est  Tulllus  Atllco  ita  sc;ibeus  b'b. 
XI.  ep.  14  :  Servius  pridie  Nonas  Mai  Miiituniis 
niansisse  dicitur  :  hodie  in  Liternino  mansurus  apud 
C.  Marcel!u:n  Koc  hospitlum  cuius  meminit  idcm  C- 
cero ,  tsbc  dcbtbit  snper  aule  descriptain  viam  Uo.uiila- 


2^0 

nam ,  prope  quam  aJsurgebat  urbs  Liternura.  Hisce    ia 
cauponis  milites  etiam  reperiebant  id   quod  ipsis    eralne- 
cesse  :    hinc  lisdem  frumentura  ,  et  ligna   praesertim  sup- 
peditabantur. 
Qnd  vcx  i'a.  Pcrlinuere  etiom  ad   publicas  vias  illi  bomines  ,   qiii 

Parochi  djcti  fuere  a  voce  H^-ij^ae  ^  praeheo  ,  qui})- 
pe  qui  legatis  ,  magistratibus  ,  aliisque  summis  viris  ,  qui 
ob  reipublicae  negotia  iter  instituebant ,  ligna ,  sak-m  , 
equcs  ,  et  quidquid  erat  necessarium  ,  stijipeditare  dehe- 
bant  :  id  orone  latum  fuit  iege  lulia.  Venusinus  poeta 
Sstyr.  V.  lib.  I.  iter  ad  Brundusium  super  viam  A[,- 
piam  dtscribens  ,  ut  ante  diximus  ,st:itim  ac  in  eam  per- 
venit  villuhm  haud  longe  a  ponte  CHrapano^  ibi  homi- 
nem  reperit ,  qui  ligna  ,  salemque  praebuit  : 

Proxima  Campano  ponti  ,  quae  vilhila  ,    tecUun 
Praebuit ,  et  Parochi  qui  dehent  ligna  ,  saleniqae. 

Matcenris  ,     Cocceius ,    sociique    iuxta    Roraanorum 
leges ,    saUm,  et  iigna  quaerere   poterant ,  cum  ob  maxi- 
mi    momenii    negotia   iter  facerent. 
coUiuiiac  raii-  Columnae   verc  milliariae  erigebantur  secus  vias  pu- 

i.aruc.  blicas  _,   ita    ut  ad  quodque  milliariumalbo  marmore  una- 

quaeque  adesset  columna  VI.  vel  VII.  palmis  altitudine 
supra  stylobaten.  Eae  vero  columnae  dicebantur  raillia- 
riae  ,  ant  Japides  milliarii  ;  hinc  vox  frequentissima  V. 
VI.  VII.  X.  XX  cet.  ah  urhe  lapide.  lidem  levamloi 
eranl  viatoribus  ,  praesertim  iliis ,  qoi  pedeslri  inceJe- 
bant  itinere  ,  quo  scirent  quot  milUa  passuura  ab  urbe  , 
vel  vico  ,  a  quo  profecti  erant  ,  confecissent.  Rutilius 
hinc    canit    apud  Lipsiura  de Magnit.  Rom.  Ub.  III.  c.  IQ. 

Intervalla  viae  fessis  praestare  videtur  , 
Qui   notat  inscriptus   millia  multa  lapis. 

Quintilianus  etiam  scribit  fuisse  magnae  utilitati  hunc 
usum  lapides  milliarios  viatorum  coramodq  iuxta  vias  pu- 
blicas  erigfjndi.  Milliaria  isthaec  conslabant  miUe  passibuS;, 


24t 

sea  qulnqne  miHihus   pedum   Romanorum.    Ab  Rom-ie  ur- 
fcis  pomoerio  ,    vel   portis    numeraLantur.  Horum  lapidum 
auctoiem     clrca    annum     DCXXV.    V.   C.   fuisse     Caium 
Cracchum  stntit  Plulaicbus   in    ejus    vila.    Aucior   hic  de 
eodem    Craocho   sic     scribit ;  K:ovjij  XtStvoKs  (jyi.^i*  Touf,'g-pou 
KXTiffTviJJv.     Idem    Cracchus     aham      viis     utihtatem      acl- 
itinxit  ,      secus     nerape     easdem     passim      nonnullos    la- 
pides    claliores    pratereunlium  commodo  ,    qui   iisdem    a- 
diumento  essent  ,   quo   super  equos  ascendercnt ;  eo  enim 
tempore  nondum  stapiarura  usus  introductus  :  iidem  etiam 
laj)idcs  ad   sedendum  inserviebant.    Deinde  Augustus  opii- 
lui  cuiusque  instituli   aerauiator  ,   novam     in    r<  ficiendis  , 
dirigendisque  viis  operani  posuit,  et  anno  V.  C.DCCXXXIV: 
milliarium  aureum  fecit,  ^o  xpws^oi^  i«iXi&v  KcJtXYit/svov  £5-053   ut 
scribit  Dio  hb,   LIV.   Aureis  h^teris  ei  inscripta  fuisse  prae- 
cipuarum  urbium  intervalla  existimat  Eschinardus  Agr.Rom. 
c.  3.   Alii   aureum   totura  fuisse  credunt. 

Pubhcae  viae  insuper  variis  nominibus  indicatae  fue- 
riint ,  tum  reipubhcae  ,  tum  Caesarum  aevo.  Illae  eaedem, 
quas  Re^ias  nunc  appellamus  ,  a  Graecis  'S>y-<sCkv/.y.i.  et  a 
Bomanis  viae  Consulares  ,  Praetoriae  ,  et  Militares 
vocatae  fuerunt.  Varias  iverunt  in  sententias  eruditi  quoad 
harum  viarum  Militarium  nomen.  Quidam  ita  dictas  es- 
se  opinantur ,  quod  essent  aliis  ampHores,  commodiores- 
que  :  et  hinc  fiebat  ,  ut  per  eas  mihtares  exercitus  transi- 
rent  ,  ipsaeque  cauponis  praetereuntium  militum  ,  aho- 
rumque  commodo  abundarent. 

Adhaecearum  viarum  magnificentia  eo  devenit,  ut    Ro-  Viarum  Cura- 
maui  quosdam  constituerint  magistratus  diclos P^iarum  Cura-  gutratus. 
tores  ^  quibus  curaeesset  easdem  sicihbus  niunire,  illasque  e- 
versas  restaurare.  Extat  antiqua  lex  aj)ud  Tulhum  Ub.  III.  de 
Leg:  ex  qua     cohigitur  ,    Censores  babuisse    viarum  ,     et 
locorum   pubhcorum  curam  :  CENSORES    VRBIS  VIaS, 
AQVAS,VEGTIGALIA  TVENTOR.  Quoniam  vero  ^diles 
a  Censoribus  creabantur,  haud  viarum  curam  habere  pote- 
rant;  hinc  ex  S.  C.  quidara  magistratus  electi  fuere  appehati    . 
QVATVORVIUI     VIARVM     CVRAINDARVM:  hsdem 

Tom,  11.  3l  , 


24^ 

curae  eral  vias  reslaurare.  Pomponius  lib.     i.    c.    2.    cle 
ipsls    sic    loquitur  :     Eodem    tempore  et  constitnli   sunt 
Quataorviri  ,  qui  curam  viarum    gererent.     Vai-ro     L. 
L.  lib.   IV.   c.   ].  eosdem    V^iocuros   appellat  _,  qnia    illa- 
rura   curam  habebant.   At  hi     magistratns   cura    utbf    Ro- 
mae  ,  suburbiis  ,  aliisque   vicinis   locis   haud    sufficerent  , 
alii  cluo  adiecti   fuere  ,  ita  ut   iidem   VIVIRI   fuerint   dl- 
cti.   Horura  duobus  curae   erat   extra  pomocrinm   vias   si- 
licibus  slerncre  ,  ut  colligitur    ex    Dione    lib.     LIV.   Alii 
quatuor  magistratus  iuxta  Graecum  auclorem   curam   ha- 
btbant  Carapaniae  vias  reficiendi.    Huiusmodi    niunus  ex- 
ercebant  viri  de   republica  bene  meriti.  Ex    quodani  an- 
tiquo  marmore    compertam    habemus  ,  senalum    Irapera- 
toris  Traiani    iussu    triumphi  orDamenta  cuidam  statuisse 
Quatuorviro  ,    quod  munus  recte  txercuisset.     Hi    autem 
maglstratus  erant   incerti  ,   neque  sui  muneris  tempus  ha- 
bebant  certum  ;  at  Augusto    imperitante    tempus     iisdem 
fuit  adsignatura.   Huius  rei  meminlt  Tranquillus     in    cius 
Vita  c.  3/.  hoc  modo  :  Nova  officia  excogitaifit ,  cn- 
ram  operum    publicorum ,    viarum  ,    aquarum  ,   alvei 
Tiheris ,   cet.   Hi  quidem  magni  habiti  in  republica    fue- 
re  ,  eorumqu6  auctnritas  non  solum  Komae  ,  verum   eti- 
am  in   loto  Romauo  Imperio  extendebalur.  Plinius  Ilb.  V. 
epist.    i5  qnendam  memorat  Tertullum  ,   cum  quo  laeta- 
tur  ,   quod  novura   hoc  munus  ipsi  datum  esset :  Reces- 
seram  in  mumcipium  ,   cum  mihi  nuntiatum  est  ,  Cor- 
nutum    Tertullum  accepisse  viae  yEmiliae  curam.  Ex- 
primere  non  possum  ,  quanto   sim  gaudio  affectus  ,  et 
ipsius  ,  et   jneo  nomine.  Hi  magistratus  populo  maxime 
pergrati  fuere ,  si   vias  illas ,  quarum    cura   iisdein   erat  , 
suis  impensis  silice   stravissent.    Hinc    rairum    haud    esse 
debet ,  si   vetustis   in  marmoribus  saepe   memorattim  re- 
perimus  ,  DE  SVA  PECVNIA  FECIT  ,   DE  SVA   PE- 
CVNIA    FACIENDVM   CVRAVIT. 
Ce  usu  siiici-         Antequam  manum   de    tabula  ,     iuvat    heic    aliquid 
vias  apud  an.^PP^og^''^  quod  antiquas  munienai  vias  csum  spectat.    i- 
iiquoi.         sidorus  Orig.  lib.  XV.  c.    16,  Carthaginienses    autumat  , 


s!43 
auctores  fulsse  vias  dllapldandl  ex  lemporiLus  remoiissi- 
mis :  Primimi  Poeni  dicuntur  lapidibus  vias  slravisse, 
poslen  Romani  per  omneni  pene  orbe?n  disposuerunt 
pvopler  recUludinein  itinerum  ,  et  ne  plehs  esset  otio- 
sa.  lisdern  mos  fuit  terram  recte  glarea  consistere.  Quid 
autem  haec  sibi  velit ,  definit  Accursius  lib.  i.  de  Via 
publ.  Glarea  est  sahulum  cum  parvis  lapillis.  Media 
viae  pars  erat  parum  sublata ,  quae  postea  dicta  fuit 
Viae  ^gger  ,  quo  aquae  ex  utroque  latere  ,  si  pluvlae 
ingruerent ,  percolationera  habuissent  faciliorem.  Haec 
elatio  in  medla  vlae  parte  hodledum  etlam  apud  nos 
in  more  est  poslta  :  hanc  dicimus  a  Schiena  di  pesce  , 
o  d' asino.  CI.  Ancora  ,  Econom.  Fislca  ^  pag.  197  ar- 
bitratur  apud  veteres  non  usuvenisse  vias  arboribus  ex 
utroque  latere  claudere ,  ut  apnd  nos ,  idque  fecisse 
non  aliam  ob  causam  ,  nisi  ut  vlatores  aeris  ,  et  via- 
rum  gauderent  adspectu.  Idem  asserit ,  introducto  apud 
Romanos  usu  vias  sllicibus  sternendl ,  easdem  ,  quae  ter- 
ra  tantum  conslstebant ,  ut  rurales  habitas  fulsse ,  easque 
bestils  onuslis  inservisse.  Huiusmodi  viae  dictae  fuere  A- 
§restes ,  Lignariae,  et   Pastorales. 

Apud  Ipsos  antiquos  duae  viarum  species  comm^iniores 
fuere  :  primae  erant  illae,  quae  glareaerant  constratae,  ut 
etlam  nunc  mos  est  in  Neapolitano  Regno  vils  elusmo- 
di  ,  illaeque  minus  aHis  valebant ,  cum  glarea  tantum 
sterneretur.  Alterae  erant  silicibus  stratae ,  ubi  lapides 
praegrandes  adhibebantur.  Huiusmodi  viae  magnis  vel 
reipublicae,  vel  Virorum  Consularium  fiebant  sumptlbns. 


244 

A  I  A  T  P  I  B  H    VIII. 

De  Spectctculorum  origine  ,  progressii ,     deqte     variis 
illorum  ^^neribus  apud  veteres. 


Speotaculormn 
origo. 


s 


[jectaculorum  orlgo  est  antiqaissima  in  orbs  terrarum  : 
gentes  a  rerura  principio  Spectacula  isthaec  in  raaximo 
habuisse  pretio  comperta  res  est.  Laetitia  quae  ingenita 
hominibus  est ,  praesectim  illis  ,  qui  nati  fuerunt  in  re- 
gionibus  ,  ubi  aeris  temperies  ,  et  terra  frugibus  scatet  , 
eosdem  impullt  iam  a  mundi  primordio  ,  ut  ludis  ani- 
mum  accomudarent.  Chaldaei  ,  ^gyptii,  Phoenices,  aliae- 
que  antiquae  gentes  praeter  alias  eosdem  adimarunt. 
Graeci  deinde  ,  posteaque  Romani  ad  perfectionis  api- 
cem ,  atque  maiestatem  ipsos  eo  reduxerunt  modo  ,  ut 
tandem  ad  impudicitiae ,  atque  dedecoris  excessuni  per- 
venerint. 

Huiusmodi  Sp6ctacula  originem  habuerunt  aut  ob  fe- 
sta  ,  quae  in  deorum  celebrabantar  honorem ,  aut  ob 
aliquam  victoriam  ab  hostibus  partam.  Hinc  eo  terapQre 
ne  populus  otio  hisce  diebus  marceret ,  aliquod  novum 
spectaculum  inveniebat ,  quo  diem  ageret  laetum.  En 
paucis  ludorum  origo :  at  ea  hominuoa  pars ,  quae  in 
agris  vivebat  sub  aperto  coe!o ,  ipsa  magis  huiusmodi 
festis  gaudebat.  Sicat  igitur  scenicorum  ludorum  origo 
ab  laetis  rusticis  enata  est ,  ita  de  Spectaculis  in  genere 
indicandum. 

llaud   queravis  fallit  ,  quantum  corporis   assidui    la- 
bores   apud   veteres  ^iuerint  ex'stimati  ,  nerape  ut  quisqua 
fortior  firmiorque  fieret.  Iidon  hanc  veritatem  recte   m 
tellexerunt  eo  modo  ,  ut  fortes  evaderent-  Apud    Grae- 


245 
cos ,  et  praesertim  apud  Lacedaemonas  corporls  exerci- 
tatio  erat  praecipua  pars  .*  hlnc  cautuoa  id  fuit  per  sa- 
pientissimas  Lycurgi  leges  ;  et  hinc  celebres  alliletae  ^ 
slrenuique  homines  ob  vires  iure  merito  post  toi  saecu- 
la  ab  antiquis  laudantur  scriptoribus.  Qid  de  Milone 
Crotoaiate  ,  quid  de  Thysicrate  ,  quid  de  i£gone  ,  quid 
de  Ilercule  ipso,  totque  aliis  praedicaba ,  quorum  vir- 
tutes ,   vircsque  adhuc   ab  omnibus   commendantur  ? 

Ludorum  vero  inventorcs  fuerunt  Lydii,  ut  edi- 
scimus  ex  TertuUiano  de  Spectac.  c  5.  Ludorum  origo 
sic  traditur  ,  Lydos  ex  Asia  transvenas  in  Etruria  coii- 
sedisse  ,  duce  Tyrrheno  ,  qui  fratri  suo  cesserat  in  regni 
contentione.  Igitur  in  Etruria  inter  csleros  ritu  superstiLo- 
num  suarum  spectacula  quoque  religionis"  nomine  instituunt. 
Inde  Romani  arcessitos  artifices  mutuantur  tempus  enJin- 
tiationum  ,   ut  a  Lydis  vocarentur. 

Per  Spectaculorum  nomen  nihil  aliud  intelligiraus  , 
quara  omne  ladorum  publicorum  genus  ,  qui  in  Am- 
phitheatro  ,  Theatro ,  atque  Circo  edcbantur.  De  hisce 
Spectaculis  fieri  solitis  hisce  locis,  peculialiter  nunc 
agemus  ;  hlnc  de  aedificiis  publicis  ,  deque  impudicitiis, 
quae  in  ipsis  fiebant. 

Eadem  populo  dabantur  a  Senatu ,  ab  Imperatori-  caus.vu^":?'^ 
bns ,  et  aliquando  a  Viris  ditissimis  :  enantiabantur  an-  ?'^°"'*  '"*''" 
tea  ,  ut  populus  hisce  giuderet  :  hmc  apud  Latmos  usu- 
venit  iUud  tritum  dictum  :  Edicere  Spectacula  ,  et  cele- 
hrare  Spectacula.  Variae  inde  fuerant  causae  ,  ob  qaas 
ea  ce^.ebrabantur,  primum  ut  religionis  actibus  satisfa- 
cerent ,  deinde  ut  eornm  voluptate  afficerentur  ,  tandem 
ut  fortitudinem  servarent-  Valerius  Maximuslib.  11.  c  4 
de  Spect.  alloquens  s'c  scribit  :  Theatra  ....  excogi- 
tataque  ciiltus  deorum ,  et  hominum  delectationis  causa. 
Arnobius  in  Apol.  ad  Gentes  lib.  VH.  ait  :  F^os  aeris 
tinnitihus  ,  et  tibiarum  sonis  ,  uos  equorun  cnrriculis  ,  et 
theatralibus  ludis  persuasum  habetis  cleos  delecldri ,  et  af- 
Jici  ,  irasque  aliquando  conceptas  eorum  satisfactione  mol- 
liri.  lidem  ethnici  aactores  persuasum  habebant,  eiu.ma- 


2a  J 

1 

di  iados  institatos  faisse  ad  deos  placandos  aliquandiu 
oL  eoi-um  scelera  iratos.  Hihc  V^alcrius  M^ximus  lib. 
/;it.  hoc  modo  testatum  reliquit  :  Itaque  placandi  coele- 
stii  ninninis'  gratia ,  coTnpositis  carminibus  vacuas  aures 
praebuit ,  usque  ad  id  tempus  Circensi  Spectaculo  con- 
tenta. 

Idem  auctor  refert  ibid.  Spcctacula  primum  edita 
fuisse  in  foro  Boario  Appio  Claudio  ,  et  Marco  FuUio 
Coss.  Gladiatorium  munus  primum  Romae  datum  est  in 
foro  Boario  Appio  Claudio  ,  AI.  FuMo  Coss.  dederunt 
Marcus  ,  et  Decius  Brulus  funebri  memoria  patris  cine- 
res  honorijicando.  Svetonius  in  lul.  c  89  narrat  eosdem 
lados  editos  primum  in  foro,  sed  temporis  progressu 
in  Amphitheatro  a  Vespasiano  incoepto  ,  et  a  Tito  eius 
filio  absoli  to ,  sacratoque  aliquot  post  anros. 
iinpudiciiiarum         Posteriori  tempore    ad  maxiranm  impudicitiarum  cul- 

CVCC86US  •  1  .  '  — — 

men  est  perventum  m  Amphitheatro  ,  et  Circo.  Tertul- 
lianns  c.  21  de  Spect.  ita  declamat:  Sic  evenit,  ut  qui 
in  publico  i>ix  necessitate  i'esicae  tunicam  levet  ,  idem  in 
Circo  aliter  non  exultet ,  nisi  totinn  pudorem  in  faciem 
omnium  intentet.  Ex  hoc  ciiato  textu  satis  elucet  ,  ad 
quem  irapudicitiae  statum ,  et  morum  corruptionem  per- 
venerlnt  veteres.  Hinc  honesti  viri,  et  praesertim  sapien- 
tes  Imperatores  haud  unquam  Spectaculis  aderant :  re 
sane  vera  lulius  Caesar  si  quando  adveniebat,  haud  ocu- 
ios  ad  ipsa  coniectabat ,  sed  aut  cum  ahquo  honesto  vi- 
ro  societatem  inibat ,  aut  epislolas  legebat.  lulianus  Im- 
perator  Misopog.  narrat ,  ipsum  adeo  Circenses  ludos 
cdio  habciisse,  ot  perraro    ad  eos  visendos  veniret. 

Theairi  vero  licentia  ad  extremum  etiam  fuit  reda- 
cta.  Tertullianas  de  Spect.  c.  10  hunc  locum  ita  defi- 
nit  :  Theatrum  proprie  sacrarium  Veneris  es-t :  Et  Vale- 
rms  Maximus  lib.  IL  c.  4  sic  etiam  ipsum  describit : 
Colifur  autem  31inerm  in  Gymnasiis  ,  J^enus  in  Theatris. 
Idem  Tertullianas  loco  cit.  c.  17  .*  Spurcitiam  Alella- 
niis  gesticulator  ,  quam  mimus  etiam  per  mulieres  re- 
praeseniat ,   sexum  pudoris  exterminans ,    ut    facilius 


247 
flonii )  qnam  in  scena  eruhescal.  Qaain  demHin  paa- 
tomimus  a  pueritia  patitur  in  corpore  ,  iit  artifex  esse 
possit.   Ipsa  etiam  prostibula  ^  puhlicae  libidinis  hosliae 

in  scena  proferuntur Locus  ,   stipes  ,     elogium  , 

eliam  ([uibus  opus  non  est  ^  praedicatur .  .  .  .  Ipsae  illae 
pudoris  sui  interemplrices ,  de  gestibus  suis  ad  luceniy 
et  populum  expavescentes  ,  semel  anno  erubescuut. 
Quid  autem  de  Mirais,  et  PaQtomimis  dicemus  ,  quorum 
mores  adeo  corrupti  fuere  ,  ut  eorura  gesius  impuden- 
tissimi  existimarentur/  iidem  maximo  in  usu  semper  {uq- 
re  ,  atque  eliam  usque  ad  Romani  Imperii  lapsiim.  S. 
Cvprianus  epist.  XXXVII.  scribit  ipso'^  suo  tempore  ad- 
huc  viguisse  ,  et  ex  fideliuni  coetu  fuicse  cxpulsos  :  Hi' 
strio  qui  in  artis  suae  dedecore  perseveraret ,  et  ma' 
§ister  perdendorum  puerorum  ,  id  quod  male  didicit , 
ceteris  insinuat ,  non  dehere  cum  ceteris  communica- 
re ,  cum  in  lege  prohibeanlur  viri  induere  muliebrem 
vestem  ,  docent  quemadmodum  masculus  frangatur  in 
foeminam. 

Sunt  qui  scribunt,  h6c  hominum  genus  ita  vocalnm,  "'f ''*"""'  "' 
quod  Romam  ab  Histria  advenerit ,  scenicae  ^pernpie  ar-  " 
tis  exercendae  causa  ,  quamvis  alii  ab  Eiruria  eos- 
dem  veuisse  arbitrantur.  Valerius  Maximus  lib;-  ij.  c. 
4.  postquam  de  Circensium  ludorura  origine  verba  fecit, 
ob  Sabinarum  mulierum  scilicet  raptum  ,  ait  Romanam 
iuventutem  temporis  progressu  festa  Consualia  iu  hono- 
rem  dei  Consi  celebrantem  ,  lunc  incultos  versus  cautas- 
se.  Hanc  ob  causam  acciti  ab  Etruria  Ludioues  ,  ad  ti- 
bicinis  raodus  saltantes  :  huiusmodi  homines  apud  Etru- 
scos  Histriones  vocabantur.  Et  quia  Ludius  apud  eos 
Histrio  appellabatur ^  scenico  nomen  histrionis  inditnm 
est.  Postea  Livius  Andronicus  auditorum  animum  ad  fa- 
bulam  vertit:  hic  quia  populo  placebat  ,  iuvenem  ad  can- 
tandum  adhibuit ,  aliumque  ad  citharae  sonum  ,  dum 
ipsefabulam  repraesentaret.  Hi  Ludii,  sive  Ludiones  iuvenes 
eraat  impuberes  ,  elegantibas  induti    yestibus  galea    msu- 


2',S 


Mimi. 


pr-r  ,  ense  ,  et  parma  armail  ,  qiil  in    Circo  ,  el     Tliealro 
njax'ma  adveniebant    pompa. 

Diio  antem  Miniornm  gonfira  fuerunl  .•  prlmi  eranl 
Iic.n''s?!oris  ordinis,  qui  aliqiiid  imitabantur  y-ro  -o-j  !J.v/i'>(iM 
e'  res  licilas  repraesentjb  uit  :  alii  vero  homines  erant 
cbsceni  ,  nt  ait  Minntius  Felix  in  Dialogo  ,  cui  nomea 
O  tavius  c.  3/.  Istorum  munia  eraot  conuptissima  :  ni- 
bil  enim  aliud  ab  iisdem  fiebat  ,  quam  scurribiates  ,  et 
bidirra.s  res  ostendere.  Ab  origine  iVlimi  res  graves  reprae- 
scntabant  ,  quae  scriptoribus  exarabantur  :  al  postea  cor- 
rnptis  raoribus  ,  eorum  ars  ad  summum  impudiciliae  gra- 
dum  devenil  :  primis  temporibus  homines  personati  age- 
bant  ,  poslea  ellam  foeminae  fuerunt  introduclae:  scur- 
r'btas  ,  el  cbscenilas  inde.currupil  morcs.  In  Graiordm 
Theatro  baud  foeminae  personatae  agebant  ,  aeque  ul  iii 
R-^ma^o.  Histrio  Rutilius  Romae  Antiopae  parles  exhibe- 
bai  j  abarumque  foemlnarum. 
Paiaom=n!i  Celebrantur  etiam   Pantomimi   apud  Romanos  Ilislri- 

cnum  genus  ,  qui  in  Tbeatro  baud  voce  ,  et  cantu  ,  sed 
gi  slu  ssllanles  repraesentabant.  Huiusmodi  homines  infa- 
mes  jVrocill  dnbit)  fuerunt  ,  quoniam  non  solum  in  sce- 
na'  exVirnebant  gestu  infames  actiones  ,  sed  etiam  digilo 
rnous^iab^iilt  bomines  in' Tbeatro  sedentes.  Suetonius  nar- 
rct  Augustum  Iiaba  expuUsse  celebrem  Pyladeiii  Panto- 
m'mum  ,  qui  in  Tbeatro  digito  monstravit  spectatorem 
eonspicuum  :  Pyladem  urhe  ,  atque  Italia  suhmoverit  , 
qu  ul  spectatorem  ,  a  quo  exsihilahatur^  demonsiras^et 
dtgiio  :  in  Aug.  c  4^.  Il)idem  narrat  Idera  aucior,  eundem 
Imperatorem  in  Pantomirnum  Hylam  ,  et  Histrionem  Ste- 
phanionem  animadvertisse,  quod  indecenter  in  tbeatro  egis- 
sent  .•  Puslremo  Caesar  de  immodestia  Histriomim  re- 
tnlit  ^  mu-fta  ab  iis  in  puhlicum  seditiose  ^  foeda  per 
domcs  tentari  :  Oscum  quondam  ludicr  um  levissime 
apud  vuh^us  oblectationis  ,  eo  Jlagitior  urn  ^  et  virium 
venisse  ,  ut  aucloritate  patrum  coercendum  sit.  Piilsi 
tum  histriones  Italia.   Et  PHnius  in  Paneg.    ad    Traiar^, 


) 


249 
c.  46.  laudat  hunc  Imperatorem  ,  quod  Hisiriones  eiiaiu 
suo   tornpore   Ilalia  expuHsset  ,   uli  honiines  iufames. 

iVrnpbithcatrum  ,  The^ilrum  ,  et  Circus  fuerunt  loca 
praeter  alia  ,  uhi  impudicitia  ad  excessum  pervenit  :  in 
bisce  enim  coiiveniebant  omnes  ,  sed  praeter  ceteros  illi^ 
qui  deorum  culiui  addicli  erant.  Vesiales  quae  deae  Ve- 
stae  sacratae  erant  ,   principem  oblinebant  locum. 

Ouod  si  ex    Srjectaculorum    impudicitiis  ,  ad    crude-  Ludus  cudia- 
litatem  gradum    iacjamus  ,  et    ad    delactaiionem    simul  , 
quam  Romani  percipiebant  in  Circo,  et  Amphitheatro  (  u- 
bi   tot  millia     hominum  ad  bestias  ,     et  ad   gladios  dam- 
rati  saepe  fuerunt  )  haud  negandura  erit,  quin  Romani  fue- 
rint  crudelissimi.  Nonne  scelus  saevissimum  fuit  iliud^  quum 
tot  humanae  victimae  saepissime   fuerint    mactatae  ?  et  eo 
res  veuit  ,  ut  in  tot  Italiae  urbibus  fuerint  instituti    ludi 
gladiatorii.  Praedicatur  praeter  ceteros   ludus  gladiatorius  , 
qui  Capuae    extabat  ,   ubi  ad   XX.  et  amplius   millia  ho- 
minum  aderant  ,  qui  in  saginam  dabantur,  quo  quolies  c]uis 
forel,  ad  civium  Romanorum  delectationem  in  Amphithea- 
Iro  spectacula  ederent.     Mitto  Spartaci  gladiatoris     histo- 
riam  ,   ulpote  cunciis  cognitam.   Hi  homines    infelicissimi 
omnium  quidem    erant  ,  quique   ad  hoc  vilissimuta    ofH- 
cium  erant  damnati  ,  qui    statim  ac   ludorura  albo  inscri- 
bebantur  ,  adeo   lanistae   erant    subiecti ,    ut    ad  quaeque 
munia  ,   eaque  vliissima  essent  addicti.   Extat  adhuc  apud 
Petronium     Satyric.  c    117  iurisiurandl  formula  a   gladia- 
toribus  adhibita  ,  et  lanistae  data  :   \n  verho  Eumolpi  sa- 
ci amentimi  iuravimus  ,   uri  ,  vinciri  ,    verherari  ,  ferro- 
(pi,e    necari ,    et    quidquid    aliud  Eumolpus    iussisset  , 
iamquam     legitimi     g/adiaiores    domino    corpora  ,  ani- 
masque   religiosissimae  addicimus.     Hinc    haud   permis- 
sum  erat   hisce  infelicissimae  sortis  hominibus    signum    a- 
liquod   vel  timoris  ,  vel   imbecillifatis  significare  .•  quin   iino 
si  gladiator  aliquis  i*n  Amphitheatro  foret  sauciatus  ,   ipse 
ne  questus  quidem  signum    osteodere  poterat :   hinc    po- 
pulus    hoc    casu    exclamabat  :      Occide ,  ure ,    verhera  : 
qnare  tam  timide  incurrit  in   ferriim  ?    Quare    varuin 
T.  IL  32 


2  5c 

audacier  occidiiy  c/uare  parutn  Ubenter  morilur  "^  Ita 
Seueca  de  Ira  lib.  i.  c.  2.  Hanc  ob  rem  gladiaiores  ma- 
xliDum  animum  oslendere  debebant  .■  quod  si  quis  in 
Amptiihealro  animo  desponderet  j  tunc  vilissimi  hominis 
DOia  inurebalur.  Illi  qui  vero  virihter  pugnabant ,  popii- 
Jus  a  morle  eosdem  absolvebat  ;  hinc  maous  clausa  pol- 
lice  extenso  signura  erat  mortis  ,  ut  canit  luveaalis  Sa- 
tyra   lil,  V.   36. 

Mnnera  uune  edunt ,  el  verso  pollice  vulgi 
Quemlibet    occidunt  populariler. 

oia^Miorei  sa  Giadiatorum  numerus  adeo  excrevlt  tum  Romae,  tum 

?aeQsaiB   adhi-  t       i-  i   •!  •li  ■  i 

biti.  aliis  Iiahae  urbibus  ,  ut  ularum  quisque  populus  maximam 

])erciperet  delectalionem  :  iidem  et  io  ludis  publicis  ,  et 
eiiam  lu  meosis  adhibebanlur.  Mos  hic  nonnisi  a  luxu- 
riosis  Carapauis  derivavit  ,  uti  narrat  Slrabo  lib.  y« 
Geogr.  quod  confirmat  SiUus  Italicus  de  bello  Pun.  lib. 
XI.  V.  6r.  Vsus  hic  perduravit  usque  ad  extremum  Ro- 
mani  Iraperii  lapsum ,  ila  ut  Lampridius  hoscg  gladia- 
tores  ad  mensam  adhibitos  Cubicularios  appeliet  in  E- 
liogab.    c.    21. 

Haud  parum  conlenti  veteres  Romaoi  hisce  inhuraa- 
nis  Spectacuhs,  gladjatores  eliam  adhibuerunt,  cum  vir 
aliquis  vel  bene  de  Repubhca  meritus ,  vel  nobiiis  mo- 
riebatur-  Hinc  mirum  haud  est  ,  si  Patavinus  auclor 
lib.  XVI.  nanat  ,  M.  Decium  Brutum  anno  ab  V.  C* 
CCCCLXXKVIII.  luisse  primum  ,  qui  hunc  morem  in 
nrbem  iolroduxil  ,  cura  eius  parens  mo;te  fuit  ablalus. 
Huiusmodi  gladiatores  appeliati  fuere  Bustuarii ,  ulpote 
ad  rogum  ,  vel  buslum  adhibiti. 
s  fJuTuiorJlrt  1^6    publicorum  aedificiorum  raagnificentia   nibil     est 

ri  p„5namiu:.i  qj]od   dicam  :    Romani  eaim   immensos  expendebant    the- 

mi.-nriiis.  ^  ...  1-  ^  .1  •/■.•• 

sauros  10  his^e  extruendis  ,  et  spectacula  magnihcentissi- 
raa  saepe  edebant  in  Amphitheatro  ,  et  Circo  ,  quo  in  lo- 
ro  ciiiuscuiique  generis  fiebant  ludi.  Ad  eos  visendos 
(Vequentissimus  adveniebat  populus  ;  at  inter  aUos  ludos. 


25l 

illi  qui  a  gladiatoribus  in  Ampbiihealro  fiebaot  ,  maxi- 
ma  omnium  Romanorum  delectatione  co(i»piciebantur  , 
quippe  cum  ii  humano  sanguine  valde  gauderent.  Hinc 
Cicero  pro  Sext.  num.  58.  et  69  sic  scribit  Jd  spectacu- 
li  genus  erat ,  quod  omni  freqnentia  ,  atque  omni 
genere  hominuni  celehralur ,  quo  multiludo  maxime 
deleclatnr  .....  equidem  existimo  ,  nullufn  tem- 
pus  esse  frequentioris  populi  quam  illud  gladiato- 
rium  ,  neque  concLonis  ullius  ,  neque  vero  ulloruni 
comitiorum. 

Ea  igitur  Spectacula  edobantur  quam  frequentissinje. 
Gordianum  III.  suae  aedilitatis  tempore  siuguUs  mensibus 
magniflcentissima  Spectacula  dedisse  populo  Roraano  nar- 
rat  Capitolinus  c.  33  in  eius  Vita  ,  praesertim  in  Circo, 
ubi  animaba  cuiuscuraque  generis ,  eaque  rarissima  im- 
mensis  sumptibus  exbibita  fuerunt.  Incredibile  prope  dictu 
est  ,  quod  narrat  Dio  lib.  XXXV.  ile  Traiano  ,  qui 
CXXIII.  dierum  spatio  decem  millia  gladiatores  in  Am- 
pbitheatro  ,  et  Circo  ad  pugnandum  exhibuit  ,  et  Caesar 
ipse  etiara  in  sua  aedilitate  CCCXX.  paria  gladiatorum 
edidit.  En  igitur  ad  quem  furoris  gradum  ,  et  ad  quan- 
tam  humani  sanguinis  delectationem  est  perventum  ! 
Horrent  adliuc  aures  in  audiendo  ,  quosdam  Romanos 
Imperatores  tot  hominum  millia  odio ,  ac  vindictae  sa- 
crificasse  ,  sed  magis  horret  animus  meminisse ,  quot 
alid  centena  miliia  gladiatorum  ad  Romani  populi  dele- 
ctationem  fuerint  primum  bene  saginata  ,  indeque  morti 
destinata.  losephus  Hebraeus  Antiqq.  ludaic  lib.  XIX. 
c.  1.  hanc  rem  confirmat  ,  ubi  narrat ,  Romanos  maxima 
Spectaculorum  iucunditatate  fuisse  affeclos  ;  en  ut  scribit : 
LV  t«0tiS5  Si-  iifKoS^oixicni  rfc»v  ,  ym  sffouSai^it»!  ■y«p  P<»f/«(0!5  TJSe 
/1  ISix^i^y.  cnvos  <ji/vi'aji  S&  iffo^vij.^-s  il-s,  rov  i-XTcoS^oi.iiiv . 
Jnlerea  autem  ludi  agebantur  Circenses  :  cui  specta- 
culo  mirijice  dediti  sunt  Romani :  quin  et  magno 
studio  in    Circnm    conciirrunt. 

De    bestiis    ad    gladiatoria  spectacula    adhibitis  nune  ,uj^b*f„"j^" 
verba  facieraui.   lucredibile  prope  dictu  est ,    quoi    ferae  »^j^^sp«'"«'« 


253 


in  Vivario  alerentur.  RomaS  ,  Puteolis  ,  Capuae,  aliisque 
Iiallae ,  Campaniaeque  urbibus  (  in    quibus     Amphilhea- 
Iri   moles  adsurgebat  )    maximus  omnium  ferarura  nume- 
rus   nutriebatur.   Suetonius  in  Tito  c.  7  narrat  ,  huncuna 
die  quinque  miilia  ferarum  omne  genus    Spectacula     edi- 
disse  :     Dedil ,   et  nai^ale    praeliiun  in  veteri    Nauma- 
cliia  :   ihideni   et  gladiatores  ,   atque    uno  die    quinque 
millia    omne    genus  /erarurn.    Eutropius    eamdem    rem 
confirmat   in  cius  vita.  Ferae  praesertim^   quae  in    Viva- 
rio  alebantur  ,   adeo  mansuetae  fiebant ,  ut  gladiatores  iii 
Amphitheatro  ,  et  Circo  easdem  adhibuerint  maximo  spe- 
ciaculo.    Marliaiis   lib.  I.  Epigr.  io5  canit ,  leopardos,    ti- 
gres  ,    allasque   bestias  in  Amphitheatro   veluti  agnos  cur- 
rus  saepissime  veclassse  ; 

Picto  quod  iuga  delicata  collo 
Pardus  sustinet ,   improbaeque  tigres 
Indulgent  patientiam  fiagello  : 
Mordent  aurea  lupata   cervi  , 
Quod  fraena  Ljhici  domantur  ursi. 

Idem  poeia  ibid.  epigr.  i5  Domitianum  Caesarem  em' 
phaiice  alloquens  ,  quod  leones  veluti  agni  iu  ludis  Sp«- 
ctaculo  forent  Romanis  ,  sic  caiiit  : 

Delicias  ,    Caesar  ,  lusnsque  ,    iocosque  leonnm 
f^idimus  ,  hoc   etiam  praestat  arena   tibi. 

L-gesiaiaead  Ad  reprlmcndam  interim   tantam   civiam     obleciatio- 

pf.mendj.  ncm  statuta  ,  atque  edicta  ab  ipsis  Itnperaloribus  lata  tue- 
re  ,  ut  gladlatorum  praesertim  frequentia  mlnueretur. 
Caesar  (  prout  acriblt  Suelonius  in  eius  Vita  c.  10  )  in 
ludls  gladlaloriis  harura  victimarum  numerum  mlnult ;  et 
Augustus  legem  tulit ,  qua  conslitutum  est ,  bls  in  anno 
].X.  tantum  paria  gladiatorum  edenda  ,  prout  describit 
Dio  lib-  XXXVI.  Imperalor  vero  Caligula  iussil  edi 
s]>ectacida    gladialoria    prout    quisque     vellet  .-  hinc     tuoc 


253 
teraporis  eo  est  ventum  ,  ut  Romaai  maximam  illoruni 
■voluptatem  perceperint :  at  postea  principes  optimi  Im- 
perium  raoderantes ,  legem  tolerunt ,  ut  iisdem  Romani 
parcereot  viclimis  ,  neve  humano  sanguine  forent  expleti  , 
atque  mos  iste  fuit  moderatus  eo  modo,  adeo  ut  Anto- 
ninus  Philosophus  praecipere  fuerit  coactus ,  ne  tot  ho- 
mines  morii  deslinarentur  ,  uti  narrat  Capitolinus  ia  eiiis 
vita  c.  i5.  Nerva  Princeps  optimus  iam  ante  hanc  Ro- 
nianorum  voluptatem  latis  legibus  prohibuerat. 

Pace   deinde  Christianae   Ecclesiae  reddila  ,  et   Coa- 
Stantino  Magno  Roraanorum  moderante  Imperium    huius- 
modi   Spectacula  omnino  prohibita  fuere,    uti  scribit  Eu- 
sebius  Hist.    Eccles.  lib.  IV.   c-    aS,  et  Sozomenes  lib.  I. 
Ante  Honorium  ,   et  Arcadium   horum  Spectac-idorum  su- 
pererant  vestigia  ,  cum  ethnici   adhuc    extabant   in    pluri- 
bus   Romani     Imperii    urbibus  ,    iique  secutis  temporibus 
perdurarunt.    Leges    antea     latae  haud    huiusmodi    mores 
auferre  poluerant.    Honorius    tandem  sanxit ,  ne    amplius 
gladiatoria     spectacula     apud   quamvis     urbera   ederentur  : 
idque  evenisse  non  aUam   ob  causara  constat ,  nisi  ut  mi' 
nachus  quidara  nomine    Thelemacus    ia    Amphitheatrum 
Romanum  ingrediens  ,     nimioque  zeio  succensus  ,  specta- 
tores  adraonuerit ,  ne  hisce  spectacuUs  atiimum  accoraoda- 
rent  :  inde  lapidibus  obrutum  fuisse   narrat    Theodoretiis 
lib.  V.   c.    26.    Towro  f/.a2faiy  0'    r^^jcjpKxtrro?    BxdiXeOj   tov    //iy    ro;* 
ytnYi^opoiy  (yuyYipi.^,«ricrvi  /uiprupi,  rriwJi  irov»ip»v  eitsiVYiy  sVwjye^fs-i^p!"*^: 
Quo  cognito   admirandus  Imperalor  ,    hunc  quidem  ia- 
victissimorum    martyrum    numero      adscripsil  :     telruni 
vero  illud  spectaculum    abolevit. 

lUorum  temporum  Ecclesiae  Christiaaae   Patres     rae-     ss.  p^iiriia 

rito  Spectacula   isthaec   horrendi  obiurgarunt.     f-actanliu5  ^^,"'",^^;;.^^"; 

Divin.   lustlt.  Epist.  c.    63    sic  de  iisdem  scribit :   Sup ere s t  i'oat$. 

de,  Speciaculis  dicere ,   quae  quoniam  poteniia  sunl  ad 

corrumpendos    animos ,    vitanda  sapienlibus  ,     et    ca- 

venda    sunt     toialiler:     quod    ad  celebrandos    daorum 

honores  inventa    meuiorunlur.    Nam   mumerum     edilio 

Salurno  factae  sunt.   Scena  Liheri  patris  est  :    ludivj- 

»fl"JVnJifi  r*. 


254 

ro  Circens&s  Nepturto  dicati  putantur  ,   ut  iam  qui  Spe- 
ctaculis  interest  ,   relicto  Dei  cultu\,     ad   profanos  ri- 
ius  transisse  i/ideatur  .  . .  ,    Quid  tam  horribile  ,    quam 
tetram  i    gudtri    hoihtnis    i/'ucidatio  ?    et  hinc    subiungit 
idem    auctdr  ;  si    cuipk    est  homicidio  iateresse  ,    auanto 
magis  ad.  Speciacula    adesse  ,   ubi    hominum    sanguis     ma- 
xime  versatur.  Hinc  ilhns  temporis   Christi    fidelibus    in- 
sinuat  ,  ut  loca  islhaec   fugiant    haud    Christiano     horaioi 
coQvenientia  ;    Fugienda    igitur    ontHia     Spectaculn ,    ul 
tranquillum  meniis  statum  tenere  possifrius.  Et    S.    Gy- 
prianus  in  quibusdam  epistolis   haec  simiha  scribit.   Pliua 
etiam    Concilia  Chrislianos  adrnonent  ,  ne   Spectacuh*s   io- 
ttrsint  ,  et  anathemate  animadvertunt  il!os  homines,    qui 
e^   fangerentur  officio.    Concilium   Arelttiense    c.    4    Lao- 
dicebum   c.   64  et  Carthaginietise    III,  c.    G.    id    etiain  o- 
msnino  vetuerunt.   Praetereo    S.  Hieronyrm|ni  ep.  ad  Marc. 
'et' Hilar.  mitto   etiam  S.  Augustinura   ep.    1 19  ad  lanuar. 
qui  etiam  de  Spectaculis  tam   male  sunt  opinati.  Si  omnes 
Vfcllem    Sanctorum    Patrum      auctoritates    in  raedium  af- 
ferre  ,  mihi   tempus  deesset.   Hoc  unum   satis  dictu  est  , 
ipsos    ethnicos  auctores  iam  maie  opinatos  fuisse  de  Thea- 
iro  ,   deque  Indis ,   ut  nihil  supra  dici    possit.   En    ut  ia- 
ter  ah'os  in  Prologo   Poenuli  loquitur  Plautus  : 

Scortum  exoletum  ne  quis  in  proscenio 
SedeaU 

w 

Tltus  Livius  lib.  II.  Tacitus  Annal.  lib.  XIV.  allique  non- 

nulli  etiam  de  ludis  hisce  haud   recte  ludlcarunt  ,  eosque 

ut  aiorum  corruptionem    putaverunt.     Quln    Imo   Plmius 

)ib.  IX  c    6   ludos    Circenses     ut  res    putiriles    existimat, 

dlosque  nihil  aliud  esse  ait,   quam  horrenda  praelia :  if////o 

tot    millia   vironim    tam     pueciliter   identidem     cupere 

currenteS    equos  ,  insistentes    curribus   homines    videre. 

Si  tamen   aul  velocitate  equonim  ,   aul  hominum  arte 

traherentur  ,  esset  ratio   nonnulla  :   nunc  faventpanno, 

pannum  amani)  alludens  variis  uurigarum  factlQnibus  Circl. 


25-" 


o 


Araphhhealrum  ,  et  Circum  arena  adspergj  mos  erat,  J^;'"='^|^^f;''/^ 
oub  eladialores  l.bere  possent  nueaare  :  hinc  apud  Lati- Theatro  ,  et 
nos  tnla  loquendi  ratio  :  Descendere  m  arenam  ,  quip- 
pe  quod  gladiatores  iu  Araphilheatrum  descendentes,  cer- 
tamen  iucipiebant.  Temporis  progressu  eo  magnificeutiae 
est  ventum  ,  ut  Caligula  Imperator  Circum  chrysocolla  , 
piinioque  adspergendum  iuberet.  Hinc  Suelonius  in  eius 
,Vita  c.  i8  sic  scribit ;  Edidit  et  Ci''censes  (  nempe  lu- 
dos  j  plurimos  ct  mane  iisque  ad  vesperam,  inlerie- 
cta  modo  yifricanorum  venatione  ,  modo  Troiaa  dc 
Cursione  '  quosdam  autem  praecipuos  ,  minio,  et  chrj' 
socolla  conslrato  Circo. 

Sedilia  tum  in  Anpphitheatro  ,  tum  in  Theatro  ,  et 
Circo  erant  e  marmore  disposita  ,  a  Latiuis  Scalaria  di- 
cta  ,  supra  quae  commode  sedebant  spectatores  ,  quo  lu- 
dis  hisce  gauderent.  Omnes  in  raarmore  sedebaat,  praeter 
senatores  ,  qui  pulvinum  ad  seJendum  adhibebant ,  iuxia 
Ciceronem  ad  Trebat.  epist.  hb.  VII.  et  Ovidium  dc  Ar- 
te  hb.   I.  Sunt  qui  scribunt   Vcstahbus  etiam  hunc  hono-  ^ 

rem  Iribulum  ,  cum  eaedem  primis  sederent  in  gradibus. 
lidem  pulvini  a  Graecis  dicunlur  ITj50(jkc^*A<x!«  ,  ut  scribit 
iTheophrastus  Charact.  K6X«^  roG  Trat^o^  £v  t<?  ^hr^^  (x^iXoui- 
vos  Taffpoa/.s^iAadx, «'jT0iu,T05rp«7«'.;  Adulator pueriiu  Theatro 
Cervicalia    tollens ,    revertitur. 

Amphitheatrnm,  et  Thealrum   fuisse  detecta  res  cun- 

clis  est  nota  ,   ubi  speclacula   edebanlur  toto  anni  temno- 

•  re.  Saepe  cum     populus    sedcret  ,  pluvia  ,  vel     aestus   iu- 

gruebai  :    ut  bisce  obyiara  iretur,   neve  spectalores    del«;- 

ctatione   privarentur  ,   Campani  priinum    vela   in   hisce  io- 

cis  introduxerunt ,  ut  scribit  Valerius  Maximus  de  Spect. 
lib.  ii.c  4.  In  immensa  Thealri  ,  Arapliiiheatrique  cavea 
mala  ad   vela  sustentanda   aderaat.    Lucrelius    hb.    VI.  v. 

108  de  liisce  velis  verba   facii. 

Cahasus  ut  quodam  maguis  inlenla   Theatris 
Dat  crepituni    maloi  inter  iaclata  ,  trabesque. 


256 

Snetonius  in  CaJig.  c.  2^.  de  hisce  etiam  sic,  ait  :  G/a- 
diatores  muiiere  reduciis  interdum  Jlagraulissiino  sole 
velis  ,  cniitti  (juemrjuani  vetabct.  Propertius  lib.  III. 
tleg.  ].  primis  temporibus  haud  usuveriisse  canit  veiis 
Tbealrum  cooperire.  Et  res  eo  rediit  posleriori  tempore  , 
ut  haud  amj)lius  Romani  communia  vela  in  Circo  ,  aliis- 
que  locis  adbiberi  solita  usurparint^  sed  ea  vel  purpura, 
vel  alia  nobilissima  materia.  confiata  fuerint.  Ad  rem  V^a- 
lerius  Maximus  lib.  cit.  narrat  Cneium  Pompeium  ift 
TLeatro  ,  et  Circo  terram  irrigandi  usum  introdnxibse* 
Cn.  Pompeius  anle  omnes  aqnae  per  semitas  decnrsUy 
aesiivum  minuit  Jervorem. 

Ad  eum   taudcm  etiam  luxum   pervenerunr,   ut  haud 
contenti  Spectacula    islhaec  magnis   sumptibus   edere  ,    ex 
summa   cavea   curatum  sit  ,    saepe  donaria    populo   mitti  , 
eaque    Missilia    vocabantur  ,   vel   ex   ebore  ,    vel  ligno  con- 
flata  ,   quae    eiiam    dicia   fuere    Tesserae   theatrales^  qui- 
bus    postea   cxhibitis  ,    sigillatim  accipiebant  cives    farinam, 
pecunias  ,  Volucres  ,  aliasque  eiusraodi   res.    At  fiebat  ,  ut 
populus    ad   ea  arripienda  ,  saepe  capilis  ,  manuura  ,     pe- 
duraque  fractura    discederet. 
i.rpeiatonjm  Romanos  pubhcorum  ludorum   magno    amore  capios 

cfacuU.  luisse  cODslat  a    pnmis  Keipublicae  temporibus  :  sed  amor 

hic  posteriori  tempore  raagis  ac  raagis  cfferbuit  eo  modo, 
ut  mutato  Reipublicae  gubernainine ,  et  Iraperatoribus  ad. 
solium  eveclis ,  ea.  Speciaculorum  delectalio.  in  orants 
magis  excreverit.  Scenici  ^  afque  Circeoses  ludi  tunc  sum- 
ptuosissimi  evasere.  Caesar  iuxta  Suetonium  ia  eius  Vita 
c.  28'magnifica  edidil  gladiatoria  spectacula  tam  Roma- 
nae  iuventuti  quaesita  :  tragoedias  ,  et  comoedias  io  omni 
urbis  regione  aclas  fuisse  fama  est;  histriones  etiam^  qui 
siio  tempore  niaxime  excreverant  ,  magno  in  prelio  fue- 
runt.  Circenses  ,  el  Athletici  ludi  tum  eliam  edili ;  et  fa- 
raa  est ,  senatores  eiiam  ,  Virosque  nobiles  ic  scena  pro- 
diisse,  ut  inter  alios  Laberius  poeta  oobilissiraus  ,  Furius 
Leptio-us  stirpe  praetoria  uatus ,   et   Q-   Calpeous  SeDator 


25/ 

in  Circo.  Octaviaous  Augustus  Klnc  Caesai  is  exemplurn 
secutus  Speciacula  etiam  edidit  magnificentissinia  :  intcr 
alia  ludum  Troianum  saepe  agepdura  a  nobilibuspueliis 
curavit ;  inde  suo  tempore  Quinquennalia  ,  Gym»ica  ,  et 
Musica  Spectacula  a  Ptomanis  priaium  celebiata.  Velleius 
Paterculus  lib.  II.  c.  2  Neapolitanos  horum  ludorum  lu- 
ventores  fuisse    narrat. 

Theatrnles  societates  lum  vel  maxlrae  excreverant  , 
utpote  ab  Imperaioribus  quaesitae  :  Tiberlo  enlm  impe- 
ritanle  mercedem  maxiraam  percipiebaut  ,  ita  ut  ipsefue- 
rit  ccaclus  ad  numerum  minuendum  ;  hinc  Suetonius  in 
eius  vita  c.  34  sic  scribit  :  mercedibus  scenicorum  re- 
scissis  ,  paribusque  gladiatorum  ad  certum  numerum 
redactis.  Fama  est  eo  tempore  saltatrices  Romae  ad  tria 
millia  pervenisse  ,  el  divites  viros  saepe  sua  omuia  acto- 
nbus  dedisse,  quo  magis  populo  placerent.  luliura  Mes- 
salam  suos  exhaeredasse  narrat  hlstoria  ,  ut  histriones  te- 
stamento  faceret  haeredes."  quin  imo  pretlosa  orania  salia- 
toribus ,  mimis  aliisque  raale  perditls  homlnibus  distri- 
buit  :  et  Caligulam  in  Theatro  Mnesterera  Pantomimuni 
basiatum  fulsse  etiam  ex  historla  liquet.  Hinc  saepe  eve- 
niebat ,  \\i  si  quando  quis  in  Theatro  strepltum  faceret, 
ipse  proprlis  manibus  illum  flagellaret  ■•  Mnesterem  Pan- 
tomimum  etiam  inter  Spectacula  oscxilabatur ,  ac  si 
(juis  saltante  eo  ,  vel  leniter  obstreperet ,  detrahi  ius- 
sum  manu  sua  flagellabat ;  c.  55.  Idem  auctor  ia  Ne- 
rone  c,  38  sic  ipsura  plngit :  Trejc  ,  et  auriga  ,  idem 
cantor  ,  atque  saltator.  Baluebat  pugnatoriis  armis  , 
aurigabat  exslructo  plurifariam  Circo.  Canendi  et  saU 
tandi  vohiptate  ita  ejferebatur  ,  ut  ne  publicis  quidem 
Spectaculis  temperaret ,  (pio  minus  et  tragaedo  pro- 
ifuntianii  concineret ,  et  geslum  histrionis  quasi  lau- 
3dns ,  vel  corrigens  palam  ejffingeret.  Hic  etiam  Im- 
tJerator  praeter  Spectaculorura  delectalioaem ,  maxima 
ej-iam  niusices  voluptate  efferebatur  :  ipse  tnim  medio- 
cfiier  canebat ,  cliharaeque  oblectamento  caplebalur.  Hinc 
ille  delirio  motus   Romara  urbera  novara  effi,ciendi  ,   eam 

T.   IL  33 


i258 

jQammis  concremavlt ,  dumque  omnes  rerum  omQiom 
amissionem  deflerent ,  Troiauae  obsidionis  incendiaca  i[)se 
canebat.  Quia  imo  aasus  fuit  ia  Tbeatro  ,  et  praesertim 
in  Neapolitano  saepius  caotasse  ,  ut  prodit  Suetonius  Jn 
eius  vita  c.  20  :  El  prodiit  Neapoli ,  ac  ne  concusso 
(juidem  repenle  motu  terrae  Theatro ,  anle  cantare 
dastitit ,  quam  inchoalum  persoheret  vo;xqv  .  Ibidem  sae- 
pius  ,  et  per  complures  cantavit  dies.  Ipse  etiam  laudi- 
bus  acceptis  ab  Alexandrinis,  qui  Neapoli  erant  ,  ex  ipsis 
plures  Romam  proficisci  iussit  corouamque  quaesivit  ,  et 
mercedem. 

Vitellius  deinde  Imperium   gubernavlt  nonnlsl  hJstrio- 
num  coosilio,  quos  maxime  adaraavit  :  Suetonius  in  eius- 
dem   Vita  c.  4  sic  tradit  :    Talibus   principiis    magnam 
Jmperii  partem  nonnisi  consilio ,   et  arbilrio    vilissimi 
cuiusque  histrionum  ,   et  aurigarum    administravit ,    et 
rnaxime   Asiatici  liberti.  Eliogabalum  munera  ,  et    pro- 
vinciarum  gubernaraina  sahatoribus  dedisse  auctor  est  He- 
rodianus  lib.   V.  Praeter  hactenus  descriptos  Imperalores, 
qui    animum    Spectaculis    iutenderunt ,   fuerunt    alii  ,  ut 
inter  ceteros  Lucius  Verus  ,  de  quo  refert  Capitollnus  iu 
eius  Vita  ,  ludos  Circenses  ,  et  gladiatorios   ipsum   valde 
adamasse  :  eorundem  quoque  mirum  in  modum  volupta- 
te   affectos  fuisse  Commodum  ,  et  Caracallam  narrat  He- 
rodianus  Lb.   III.  En  igitur   ad    quem  dementiae    slatum 
pervenerunt   plures  Imperatores  ,   qui  non  solum  Spectia* 
culis  animum    adhibuerunt,    verum    etiam    saltatoribus  , 
comicisque  munera   dederunt  ! 
M»«iM«  spe  Cum  autem  immensa   auri  pondera    ad    Araphithea- 

qumTr,  ^ie-  trum  ,  et  Circum  a  Romanis  adhibita  fuerint ,  cumque 
g«qoe  ab  Au- yyj  eladlalorum  millia  ,  et  omne  genus  ferarum  ubique 
hjnc  r.£u,  «lereniur  (  ut  anle  dixjnius  j  hmc  lactum  est ,  ut  ad 
8pectacula  isihaec  maxima  homluum  frequenlia  advenerit, 
tum  ludi  edebantur.  Ea  horainum  multiludo  ex  pluribns 
cooveciebat  urbibus.-  Amphitheairum  ,  et  Circus  ad  XC. 
circiler  homirium  miUia  amplectebatur.  Ad  tantam  igitur 
homiuum  frequentiam  contiaeQdam  ,  sicuti  saepe  ficbat  ^ 


2Sg 
ut  iurgla  evenlret  ,  leges  hioc  editae  ab  Augusto  fuerunt 
quo  iisdem  obviam  ijr^f^ur.  Suelonius  ia  eius,  Vlta  c.  44 
memoriae  prodidit  ,  ipsum  legem  tulisse  de  sedendo  ad 
Spectacuia  ,  quo  mores  corrigeret.  Cum  enim  Puteolis 
senator  quidam  in  Amphitheatro  male  esset  acceptus  , 
hinc  Imperator  fuit  coactus  novam  promulgare  legem  •• 
Motus  iniuria  senaloris  ,  (juem  Puleolis  per  celeher- 
rimos  ludos  consessu  frequenter  nemo  receperat.  Fa- 
cto  igitur  decreto  patrum  ,  ut  quoties  quid  spectan- 
dum  usquam  publico  ederetur,  primus  subselliorum 
ordo  vacarel  senatoribus  :  Romae  legatos  liherarum  , 
sociarumque  gentium  veluit  in  orchestra  considere  , 
quum  etiam  libertini  generis  mitti  deprehendisset.  Mi- 
litem  secrevit  a  populo. 

Haec  Spectaculorum  delectatio  noa    solum    Homac     Mjgn»u:b;un. 

!■•  1   •!  f     ■    "1  r«     •         I  !•  1    •  •  Campariiae  Pe- 

sed  etiara  alus  urbibus  divitibus  Reipublicae  subiectis  ex-iieis  deiectat.o 
tftit.  Ante  diximus  ,  usum  ia  Theatro  Romanos  vela  jn-*'*  ^p"'**"'''^ 
ducendi  ,  a  Campanis  accepisse  ,  aique  etiam  gladiatores 
ad  mensas  adhibuisse.  Ex  quibus  satis  colligitur  Campa- 
Uos  ipsos  olim  celebres  fuisse  in  Spectaculis  edendis.  Lu- 
dus  etiam  gladiatorius  ,  qui  Capuae  olim  extitit ,  satis 
ostendit ,  hanc  urbem  celeberrimam  fuisse ,  quae  etiam 
Amphiihealrum  magnificentissimum  ,  et  Theatrum  ha- 
buit  :  praetereo  ahas  urbes  in  solo  Caropano  positas  , 
quae  aedificia  isthaec  possidebant  ,  uti  Minturnae,  Aqui- 
Bum  ,  Atella  ,  Pompeii ,  Herculaneura,  Puteoli ,  aliaeque 
urbes  nobilissimae.  Et  re  sane  vera  urbes  islae  in  tam  bea- 
to  terrarum  orbis  angulo ,  et  in  agris  fertilissimispositae 
commercio  lam  divite  gaudentes ,  uUis  beilis  externis  lur- 
batae  ,  nihil  aliud  in  aoimo  babebant  ,  quam  delectatio- 
nem  ,  ludos  ,  atque  agrorum  fruges  ditissimas  ,  ut  beate 
viverent.  Hinc  inter  omnes  alias  Romani  Imperii  regiones 
IiaUa  una  ,  et  praesertim  Campania  ad  recte  feliciterque 
vivendum  animum  accomodabat.  Hinc  eliaro  est ,  ut  au- 
ctores  antiqui ,  el  praecipne  poetae  tot  eccomia  de  Cam- 
pania  praesetulerint ,  et  lot  ludorura  ,  et  spectaculorum 
species  usque  scriplilarinl.  Tot  urbes  theatris  ,  amphilhea- 


26o 

tris  ,  aliisque  puLHcis  locis  ad  speclacula  edenda  abunda- 
bant.  Non  aliam  ob  causain  id  factum  fuisse  autumo  , 
nisi  qugd  longa  pace  ,  et  fortuoae  induigentia  semper  gaii- 
derent ,  et  tol  publica  conslruxerint  aedificia  ad  beate 
viveodum.  Ex  tot  edictis  ad  Pompeiana  spectacula  eden- 
da  pertinentibns ,  quae  super  domorura  parietes  usque 
leguntur  ,  quaeque  in  dies  effodiunlur  ,  satis  colligitur  , 
earn  urbem  quam  maxime  ad  otiura  ,  et  ludos  agendos 
csse  accomodatam.  Si  enim  urbs  tam  parva  inter  idias 
Campanas ,  et  baud  nobilior  prae  ceteris ,  et  assiduis 
speclacubs  addicta  ^  quid  iudicandura  de  Pnteolis ,  de 
Neapoli  ,  tot  aliis,  et  praecipue  de  Gapua  urbe  nobilis- 
sima  ?  Si  enim  fuissent  nobis  amandata  ,  ut  de  Pompeiis, 
et  Herculaneo  ad  nos  sarta  tecla  pervenerunt  ^  quot  pre- 
tiosa  monumenta  non  baberemus  ?  Quae  cura  ita  sint  , 
concludendum  hasce  urbes  Campanas  fortunatissimas  olim 
fuisse ,  dum  spectacubs  usque  gaudercnt.  Hae  urbes  qui- 
dem  ad  Romani  Imperii  iapsum  adhuc  hosce  ludos  edebant. 
Everso  dtiide  inanium  deorum  cuitu  ,  et  Chrislia- 
iiis  Imperatoribus  ad  soiium  evectjs  ,  hinc  pauiatim  ie- 
ges  latae  fuerunt ,  ut  huiusmodi  Spectacula  huraanum 
sanguinem  usque  redolentia  prohiberentur.  Concilia  dein- 
de  saepe  etiam  sanxerunt,  ne  ampiius  ludi  fierent.  At 
bisce  liaud  obstautibus  piures  adhuc  deinde  urbes  ,  sive 
quod  deorura  cultui  adhuc  addictae  forent  ^  sive  quod 
anliquorum  mores  haud  mutati  ,  eandem  delectationem 
de  Spectaculis  habuerunt.  Hitic  ex  liistoria  bquet,  etiam 
cum  Romauum  Imperium  undique  erat  per  Barbarorum 
assidua  bella  ,  et  iucursiones  dilaceratum,  Spectacuia  edita 
fuisse.  Sub  Theodorico  Gotliorum  oplimo  Rcge  ,  et  dein- 
de  suh  Alarico  eadem  adhuc  fiebant  ,  donec  Langobar- 
dorum  nova  in  Italia  inlroducta  gente  ,  mntata  omnia 
fuere  ,  atque  ita  oranino   eadem  ablata  fueiunl. 


2.6: 
A  I  A  T  P  I  B  H     IX. 


De  causis  quae  Romanum  perdidere  Imperlum. 


'■^mm 


JTVoniam  principio  Reges  habuere  :  iidem     hanc    urberii 
Iinperii  caput    slabiliendam  curarunt.     Romulus    coUectis 
vicinorum  agrorum  paslorura  as^minibus  ,  eosque  assiduis 
instructos  praebis   fortissimos  eflecit   milites  ,  qui  tempo- 
ris  prpgressu  propinquas  subegere  gentes.  Reges  successo- 
res  alios  fregere  populos    Romanorum  agro    adiungentes. 
Tarquiniis  ex  urbe    exaclis  ,  Brutus    Gonsules    constituit. 
Libertatis    amor    fuit    prima    causa  ,    ob    quam     Komani 
Rerapubhcam   efformarunt.     Hic   idera    araor     Consulatus 
auctoritatem  diminuit ,   et    variis  lemporibus  titulum     ab- 
stuht.  Ut  inde  popukis   Consules    legibus    subiectos    habe- 
rel ,  plebeios  elegit  magistratus ,    quo  iilorum    iibertatem 
servaret.  Hinc   iidem  plebeii ,    ut  Consules  ,  ducesque  fa- 
cereut     officium  ,    ipsis  cura    fuit  mandata.  Pubbca    offi- 
cia  non    aliter  quam  ad  annum  dabantur  :   Condules  dein- 
de  ,  aliique  magistratus  inferiores    duodecim    etiam    men- 
sibus   Rempubbcam   gubernabant  ,  et  Consules  nuUam  inde 
habebant   aucloritatem  ,  quara   illara   ipsam  ,    quae  tx   of- 
licio  proveuieb>)l.  Hinc  saepe    evenit,   ut  ipsi  qui    exerci- 
tuum  fueraut   duces  ,  novis  parerent  Consulibus  iu  castris, 
uec  nisi  decem  post  aunos   iterum  Consulatum  inire  pos- 
seut.  AdeO   igiiur  primis   temporibus   leges  sancte   religio- 
seque    servabantur  ! 

At  nuila  priscorum  Bonianorum  pars  tiam  servala 
fuit  ab  illis  (  ut  bberlatera  tuerentur  )  quam  pau])eit.ir 
tis  contemptus  qui  tamdiu  perduravit  ,  quoad  ill  ji  iim  mo- 
rcs  viguere.  Hacc  pauperlas  qiiae  antea  fuit  necessaria  , 
subs';culis  ifcmpoiibus  fuit  virlus ,  quara  iidem   uii  bber- 


26->. 

tatis  tatamcn  habuerunt ,  eaque  ilsiiem  f.ilt  quasi  vis  , 
quo  luxom  averruncarent.  Si  ea  tunc  gloria  erat  ad  II- 
bertalem  tutandam ,  eodera  tempore  ipsi  vitam  expo- 
nebitu,  ut  Rempublicam  divitiis  augerent.  Quisque  dr- 
vcs  seipsum  putabat  Reipublicae  fisum  divitiis  ,  et  duces 
ipsi  vtluti  miiites  gregarii  non  alio  vivebant  modo ,  quam 
ex  paterna  ^grorum  haeredilate  ,  quos  manibus  ipsi  suis 
colebant.  Hinc  Plinius  iure  merito  scriblt  Hist.  Natur. 
!ib.  XVIII.  c.  4-  Gaudebat  tellus  vomere  laureaio.  t^t 
hinc  mirandum  haud  est  etiam  ad  quem  paupettalis  gra- 
dum  pervcnerint  Camillus ,  Fabricius  ,  Curius  ,  aiiiqae 
plures  praeclarissirai  viri ,  qui  dum  maximis  honoribus 
erarit  cumulaii ,  quique  pro  patria  bene  merentes,  dura 
iaai  morti  proximi  erant,  nihil  divlliarum  ,  haud  domos, 
aut  villas  suos  e  testameuto  facerenl  haeredes,  et  patriae 
rem    poiius  ,  quara  suam   mallent  augere. 

Veleres  Romani  erant  omnes  agrorum  cultores  ,  et 
milites  simul  :  eorundera  habltus  erat  incultus ,  cibos  in- 
de  simplex  ,  ac  frugalls,  atque  labor  asslduus,  Hinc  eorum 
tilii  ia  vita  tam  dura  exercebantur,  ut  ipsos  redderent 
fories,  et  aptos  ad  belli  labOres  susilnendos.  Sub  Kabitu 
rustico  incomparabills  virtus  reperiebatur.  Hinc  gloria  e- 
rat  solus  amor:  pro  patria  ,  pro  libertate ,  pro  aris  in- 
de  atque  focis  illis  dimicare  in  more  fuit  positum. 
Horum  mores  a  principlo  rustici  profecto  fuere,  eaque 
vivendi  ralio  ab  urbis  incunabuiis  ad  quiotum  el  sex- 
tum  usque  saeculum  adhuc  vigebat  ,  cum  Roma  iam  I- 
lalia  ,  Sicilia  ,  Hispania  ,  Gallia ,  Africaque  dominarelur, 
quo  lempore  duces  ex  aratro  adhuc  vocabantur,  Hinc 
?cribit  Valerius  Ma&imus  lib.  IV.  c.  4«  ■^lfiHi  manus 
rastico  opere  atlrilae ,  salutem  puhlicam  stabilierunt. 
Hic  vivendi  modus  non  solum  per  tot  saecula  viguit, 
verum  etiam  Romanis  ipsis  causa  fait  aJ  allas  res  capes- 
sendas  ,  ad  leges  sanctissime  servandas  publicas  ,  et  do- 
mesiicas  eo  modo  ,  ut  viciais  dissitisque  gentibus  fueriot 
cxemplo. 

Quod  si  graducB    faciarous    ad    leges    saBttpluarias  , 


:263 
quae   iam  a  prlscls  temporibus  apud    Romanos    viguere , 
profecto  videbirnus  ,  ipsas  fuisse  adeo    sapieates  ,    ut    ci- 
ves    ad    recte    vivendum    aliis    popalis    fuerint    exemplo. 
Hae  leges  variae    latae    fuere ,  quo    bene    viveren^ ,     vi" 
tamque  a  luxu ,     moUitieque    averterent.    Lex  Oppia    de 
matronaruui  cultu  ,  vel  mundo  muliebri    versabatur.    Ea 
lex  lata    est  a  C.  Oppio  Tribuoo  plebis  Q.    Fabio  Maxl- 
mo  ,  et  T.  Sempronio  Graccho  Coss.  anno  V.   C.    DXL. 
exardesceate  secundo  Punico    bello.    Mulieres    haud    am- 
plius  quam  auri  semlunciam    possidere  ,    neu    vestlmento 
versicolure  uti,neve  iuncto  vehiculo  in  urbe  ,  oppidove , 
aut  propius  iode  mille  passus ,  nisi  sacrorum  publicorum 
causa  vehi  poteraot.  Ita  tradunt  Livius  lib.    XXXIV".  et 
Tacilus  Annal.  lib.    III. 

Cum  vero  a  veteri,    et    avita    maiorum    parslmonia 

posteri    discederent,    et  nullum    modum  invenirent  luxu- 

ria  ,  legum  animadversione  fuit    necesse.    Eandem    legeai 

(tulit  C.  Orchius  Tribunus  plebls     de  senatus    sententia  , 

anno  lertio  quam  Cato  Censor  ^fuerat ,  eaque  convivaruai 

Biuraerum   perscribebat.  Hinc     G.  Fannias  Consul     in   lu- 

dis  Romauis  ,    aliisque    diebus    sollemnibus  ,   iu    slngiilos 

dies  centenos  aeris  insumi  concessit  deceraque  aliis  diebus 

in    singulls    mensibus     tricenos,      ceteris    autem     diebus 

denos.  Ante  enim  eo  res  redierat ,    ut  gula   illecti     pleri- 

que  ingenui  pueri  pudicitiam  ,  et    Ilbertatem     venderent : 

plerique  ex  plebe  Komana  vino  ebrii  ad  Comliia  veoirent, 

et  raadldi  de  Reipublicae  consulerent  salute.  Ea  lex  Cor- 

oelia  ,  eaque  etlam  sumpluaria  fult  ,  qnam  tulit  L.     Cor  = 

nellus    Silla     Dictator  ,   in  qua  nOn   conviviorum  magtiifi- 

centia  prohibiia  est  ,  nec  gulae  modus  factus,  verum   mi- 

nora  pretia  in   rebus  imposlta  ,    uti  tradit  Aulus    Gelliub 

lib.   II.  e  2'f.  Caecilla  tandera  lex  C  ne  dicam    ad   ravira 

«sque  )  quain   C.   Caecllius   Metellus  Tribunus   plebls    ao- 

no  V.   C.   DXXXIII.   Coss.   L.    Veturlo    Philone,  et     C. 

Lutalio  Catulo,  qua  ratio    poIIend;irum    vestiura    fulloni- 

bus  praescribcbatur.  Ita  Pllnlus  Iib.   XXXV.  c.    17    HisL 

Naiiw.    Hae  ieges  igllur  latae  varils  teraporibus    satis  ia- 


«fe 


264 

dicant  j  Romanos  sapientissimos  fuisse  ,  eodemque  tern- 
pore  ipsos  luxum  imraodiciim  prohibuisse  ,  neluxuriera, 
neve  in  urbe  ,  aliisque  urbibus  Romanae  Reipubbcae  sab- 
iectis  introducerent. 

Sub  hoc  igitur  rigido  regimine    cives    paupertatis  , 
maximaeque  virtutis    amatores  ,    et    luxus    cOntemptor^s 
evasere  ,   qui  nihil  aliud  amabant  ,   quam  patriam  ,     at- 
que  libortatem.    Hinc  mirandum  bani   est ,    si    intra    ter- 
centorum   annorum  spatium  Italiae  fortissimos  superarint 
populos  :  hinc  Gallos ,    Cimbros  ,  Tuetonos  ,    et    Cartha- 
ginensinm    Rempubbcam    Romano  adiunxerunt    Imp^rio. 
,    Inde  viri    tam  cciebres    floruere,    ut  pleni    sint     omnes 
historiarum    annales.     Ilinc     mirura   liaud  etiam  est  ,  si 
Quintus  Cincinnatus  ,  dum  Consnles  ab  hostibus   preme- 
rsntur  ,  exercitus  fuit  liberatus  ,    dum  ipse  ab  aratro  vo- 
catus  ,   et  Dictator  fuit  renunciatus ;  inde  fascibus  depo- 
sitis  ad  agrum  rediit  colendum.  Caius  Fabricius,  et  Ca- 
ius   Dentatus  frugalitatis     etiam  exemplum    fuere  :    alter 
Pyrrhum  Italiae  finibus  expulit ,  alter  Sabinos  perdomuit, 
accepta   quae    viritim   dividebantur   captivi    agri     septem 
iugera   non  minus  industrie   coluit  ,  quam  fortiter    armis 
quaesierat.  Scipio  ipse  Africanus  ,  qui  Hannibalem   devi- 
cit ,  voluntario  exilio  apud  Linternum  suam   villam    pe- 
tivit ,  ubi  /porpns  abluebat  laboribus  rusticis   fessum  ,   et 
se  exercebat ,  terramque  subigebat.  Hic    laboris  ,  vitae- 
que  campestris  amor  non  solum  ad    Rempublicam  quam 
maxime  augendam  ,  verum  etiam  per  tot  saecula  ad  hoc 
virtutis  studium  ,  et   a    rebus  avocandum  animum  inser- 
viit.  Hinc  apposite  Columella  de  Re  Rustica  lib.   11.  scri- 
bit :   Res  rusiica  sine  dubilatione ,    proxima    et    qaasi 
consariguinea  sapientiae  est.  Et  Cicero    Orat.    pro  Ro- 
scio  Amer.  num.   ^5    f^ita     riistica  parsimoniue  ,     dili' 
gentiae  ,   iustiliae  magistra  est. 

Numa  Porapilius  iam  ante  hos  celebres  viros  flo- 
ruerat  :  ipse  eodem  mcdo  fuerat  educatus.  Ad:  solmm 
evectus  eandem  duxit  vitam  quum  private  viveret  ,  suis- 
que  subiectis  Ronaaais   eodem  fuit  eseraplo   non    soluajt. 


a65 
veram  vicinis  etlam  urbibus ,  uti  tradit  Plutarchus  in 
eiusdem  vita.  Hinc  eo  tempore  agrorum  fertilitas  eo 
pervenit ,  ut  ubique  omnis  rerum  abundautia  adesset ,  et 
Romani  relictis  bdlicis  moribus  ad  agros  colendos  ani- 
mum  intenderunt.  Hinc  pulchrum.  videre  erat  agros  fer- 
tilissimos  omnium  fructuum  ,  rerumque  genere  scatere  , 
djvitias  ,  comuierciam  cum  vicinis ,  dissitisque  populis 
in  dies  auctum.  Sub  tam  sapienti  Rege  haud  uUum  fuit 
bellum  ,  neque  sang  linis  effusio^et  praesertim  deorum 
cultus  maxime   viguit. 

Ad  tanti  Regis  exemplum  Romani  temporis  progres- 
su  magis  animum  ad  frugalitatem  ,  et  agrorum  culturam 
applicuerunt.  Hinc  tot  viri ,  qui  bene  de  republlca  sen- 
tientes  ^  quique  post  tot  bella  gesta  ,  post  toi  triumphos, 
postque  tot  debellatas  genles  magno  honOre  a  suis  culti 
fuere  ,  quique  antiquorum  hominum  more  viventesad  a- 
gros  colendos  sese  applicuere.  Hinc  mirum  haud  esse  de- 
bet ,  si  Cato  Censor  etiam  se  agriculturae  dederit  ,  ob 
quam  tot  praecepta  nobis  reiiquit.  Cicero  in  orat,  pro 
Roscio  Amerino  contra  illius  accasatores  invehit  ,  quod 
ipse  antiquorum  more  ruri  iugiter  maneret.  Inde  ipse 
ait ,  raaiores  hoc  tam  recto  vivendi  usu  ad  tantam 
magniludinem  pervenisse  ,  ut  Imperii  maiestas  nonnisi 
hoc  modo  faerit  redacta  ,  et  utinam  Romani  idem  viven- 
di  genus  forent  secuti  ,  dum  haud  mores  essent  deper- 
diti.  Sub  hoc  tanto  viro  nec  bella  ,  nec  armorum  fremi- 
lus  Roraani  excitarunt,  et  ad  eiusdem  exemplum  deorum 
cuhui  ,  et  agrorum  cuharae  tantum  addicti  fuere.  Vicinae 
genles  eiusuem  Regis  exemplum  imitandum  sibi  propo- 
suerunt. 

Hoc  igitur  vitae  geous  multos  perdurayit  annos,  et 
Romani  subseculis  temponbus  tam  recte  sapienterque  gu- 
bernati  fuere,  ut  eorundeni  U-ges  latae  fuerint  per  cunctam 
Italiam,  aliasque  Europae  partes  ,  eorumque  duces  virtu- 
tis  ,  atque  frugalitatis  cunctis  gentibus  fuerint  exemplo. 
Hoc  idem  vitae  genus  eo  usque  perduravit ,  donec  ae- 
inula    Carthagine   potiii   fuere ,  el    Romani    iidem  fortis- 

T.  Jl  _  34 


266 

simi  sub  ipso  eorum  pondere,  atqne  magnitudine  depres- 
si  fuere ,  dum  ipsa  moles  iisdetn  nocuit.  Hinc  eodem 
ex  tempore  luxus  ,  et  divitiae  inlroductae  fuerunt  in  urbem 
curn  immensis  ihesauris  ex  devictis  proviaciis.  Ea  vero 
temperantia  ,  quae  magnos  efformaverat  duces  haud  am- 
plius  amabatur  ,  atque  fuit  despecta.  Romani  deinde  ef- 
iusis  habenis  a  tanta  paupertate,  et  frugalitate  vivendi  slatlm 
ad  luxum  ,  et  moliitiem  animum  applicuere.  Hinc  apposite 
Paterculus  Iib.  ii.  c.  ^.  de  iisdem  scribit.  Sublata  Im- 
perii  aennila  [  Cartl^^^gine  )  non  gradu ,  sed  praecipi' 
ti  cursu  a  virtute  descitum  ,   ad  vitia  transcursum. 

Vsque  dum  Roma  Italia  tantum  fuit  dorainata  ,  pcr 
seipsam  subsistebat  :  quisque  civis  erat  miles,atque  pa- 
triam  amabat  ;  quisque  Gonsul  exercitui  praeerat ,  atque 
cives  ad  bellum  properabant  sub  iussu  illius  ,  qai  succe- 
debat ,  et  Consules  ipsi  senatui  parebant.  Stalim  vero  ac 
legiones  Alpes  ,  atque  mare  transierunt ,  milites  sensim 
pairiae  amorem  deseruere.  Consuies  vim  maiorem  habue- 
re  ,  et  milites  in  duces  coofidebant .-  ex  eo  tempore  ba- 
ud  ampjius  reipublicae  milites  erant ,  sed  Sillae  ,  Mario, 
Pompeio ,   atque  Caesari  morem    gerebant. 

Cum  Roma  civitatis  ius  toti  dedit  Italiae  ,  vim  at- 
que  libertatis  vigorem  perdidit.  Hinc  nondum  fuit  illa  urbs, 
cuius  populus  unum  eificiebat  spiritum.  Ilaliaepopuli  Ro- 
niani  cives  effecti  ,  unaquaeque  urbs  suos  mores ,  atque 
usus  iutulit.  Lacerata  eo  modo  urbe  ,  haud  ex  eo  tem- 
pore  fuit  uoa  urbs ,  neque  amplius  senatui  parebat:haec 
Isorruptionis  universalis  causa.  Silla  in  suis  expeditionibus 
lu  Asiam  suos  milites  ad  praedandum  instituit  ,  cum 
ipse  suis  primum  exemplum  dedisset ,  ac  postea  in  Ita- 
liam  reversos ,  ac  triumphans  in  urbem  ingressus  ,  ci- 
vium  agros  primum  sois  divisit ,  cum  illos  praedae  avi- 
dos  fecisset.  Hinc  per  civile  bellum  rempublicam  evertit: 
inde  orbem  infesto  exercitu  iogressus ,  qnatnor  noillia  ci- 
vium  ,  qai  Marii  partes  fuerant  secuti ,  interfici  iussit 
praeter  infinitos  aiios.  Ex  eo  teropore  septoaginta  millium 
cives  proscripsit.  Pompeius    postea  Marii  ,  et  Sillae  etiam 


267 
exemplum  fuerat  secutus  :  evcrso  Mithridate  ,  eiusque 
poientia  ,  audacior  factus :  LucuUus  qui  eidem  successit 
in  bello  ,  Rempublicam  magis  perdidit ,  et  tandem  Cae- 
sar ,  qui  Gallias  perdorauit ,  Rempublicam  omaino  de- 
struxit. 

Voluptas  deinde  temperantiae  successeral  ,  et  otium 
labori.  Ex  eopte  lempore  videtur  alios  esseRomanos,  et 
omnino  differenles  ab  anliquis.  Re  sane  vera  sensim  re- 
rum  ordo  fuit  mutatus  ;  duces,  et  Consules  populi  suf- 
fragia  emebant ,  et  ad  eam  dignitatem  haud  peryeniebant 
nisi  per  pecuniam  ,  aut  ad  bellum  ibant,  quo  nalionum 
arriperent  spolia  ,  atque  provincias  popularenlur.  Ex  eo 
hinc  factum  ,  ut  plures  duces  Consulesque  divilias  acqui- 
rerent  immensas. 

Hi  igitur  magni,  atque  viri  principes  fuerunt  illi 
iidem  qui  a  maioribus  degenerantes  tam  frugalitatis  ama- 
loribus  ,  immensos  thesauros  depraedantes  ,  atque  omnes 
Asiaticarum  gentium  divitias  introducentes  ,  populatis  re- 
gnis  ,  novum  vitae  genus  diixerunt ,  Persarumque  Regum 
luxum  superarunt.  Mirum  quidem  est  iilud  ,  quod  nar- 
ratur  ab  auctoribus  de  Lucio  Lucullo  ob  mensas  ,  atque 
villas  ,  et  quantum  de  illo  iudicandum  est  de  luxu.  Sub- 
sequenies  duces ,  Consulesque  eiusdem  exempla  sunt  se- 
cuti.  Hinc  ex  eo  facta  est  morum  mutatio  ,  et  divites 
Romani  sensira  ad  vitia  maiora  perrexerunt^  atque  rui- 
nam.  Pompeius  ,  Caesar  ,  aliique  celebres  viri  haud  am- 
pllus  antiquo  vitae  genere  gaudentes  ,  Reipublicae  funda- 
.menta  evertere  sunt  cOnati.  Caeijaris  fatum  a  coniuratis 
in  senatu  effectum  ,  et  Octaviani  Augusti  adsolium  eve- 
clio  integrum  rerum  statum  mutavit.  Respublica  ex  eo 
aevo  fuit  omnino  eversa  ,  et  Imperium  firraatura.  Negan- 
dum  haud  est ,  quin  princeps  ipse  Romanorum  fuerit 
maximus  Imperatorum  ,  eiusque  gubernamen  Regum  om- 
n.um  fuerit  norma.  Plurimorum  Imperatorura  successio  ^ 
qui  unus  post  alios  dominati  fuere  ,  satis  demonstrat 
quantum  Roma  iisdem  fuerit  subiecta ,  et  Imperii  ma- 
gnitudo  ,  et  senectus  ipsa   hoc  magnum    Imperium    ever- 


268 

lit.  Naiiones  omnes  quae  lum  usque  Roraanis  parueranl, 
haud  amplius  ipsos  duces  timueruDt.  Antoninorum  sae- 
culum  ,  atque  nonnuUi  sapientes  ac  forles  simul  Impera- 
tores  Iinperiura  ,  atque  splendorem  aliquandiu  sustinue- 
runt  ,  dooec  Barbari  Imperii  ipsius  vim  fregeruot  ,  atqae 
in  Romanas  irruperunt  provincias. 

Talis  erat  rerum  status  usque  ad  Gonstantinum  Ma- 
gnum  ,  cura  ipse  ad  solium  evectus  tolius  Imperii  prin- 
ceps  fuit.  Temporis  progressu  ipse  moriens  filiis  Impe- 
rium  divisit :  hinc  postea  effoeminati  et  imbecilles  pria* 
cepes  causa  maioris  fuerunt  ruinae,  ut  Barbari  magis  ia 
Romauas  irrupissent  proviocias.  Quadi  primum  ,  Marco- 
manni  ,  Vandali  ,  aliaeque  efferatissimae  genles  provin- 
cias  ultra  Danubium  occuparunt,  quae  primum  Ger- 
maniam  ,  Galliam  ,  atque  Hispaniam  subegerunt.  Hinc 
Gothi  totam  Italiam  vastautur  ,  atque  populantur.  Im- 
perium  primura  Occidentale  fuit  penitus  eversum.  Quae* 
nam  tunc  Italiae  praesertim  facies  erat  /  noruot  omnes 
qui  illius  aevi  historiarum  annales  prae  raanibus  iugiter 
habent.  Italia  hunc  miserum  in  statum  fuit  conversa.  Ea 
enim  quae  per  tot  saecula  infinitis  nalurae,  et  arlis  mo- 
numentis  floruerat ,  quantum  mutala  ab  antiquo  fuit  sta- 
tu  !  Monuuienta  ubique  usta  ,  atque  cremata  fuere.  Tot 
gentes  captivae  aliae  in  exilium  ,  ah'ae  inter  ferarum  lu- 
stra  errarun.t  ,  ne  iu  victorum  inciderent  maous.  Tot  aliae 
pratliis  assiduis ,  et  quoiidianis  cum  urbibus  vicisque 
concrematae  fuerunt.  Mores  antiqui  mutati:  literarum  stu- 
dia  omniuo  obliterata  ,  et  Barbarorum  mores  ubiqtie 
gentium  introducti  fuerunt.  Qii  tunc  aliarum  rerum  erat 
status  ?  Per  auctores  constat  adeo  priscos  mores  fuisse  im- 
mutatos  ,  ut  nihil  aliud  nisi  ubique  barbaiies  regnaret. 
Hoc  omne  facillirae  videri  potest  per  i[isos  eiusdtm  ae\i 
homines ,  quorum  facta  ad  nos  usque  tradita  fuere.  Posl 
quinium  et  sexturn  Chrisiianae  Ecclesiae  saeculum  Roraa- 
ni  Imperii  status  nihil  aliud  snpererat^  quam  tantum 
nomen:  Occidentale  praesertim  Imperium  a  septeulrio- 
nalibus  gentibus  ,  el  efferalis  Barbaris  iam  prope  erat  ca>- 


.269 

surum  ,  dutn  ipsae  geates  oHin  fortunatissimas  regiones 
«ccupaverant  ,  toique  urbes  everterant.  Orientale  vero 
Imperium  pene  ad  ipsum  pervenerat  gradum.  Senatus  , 
iacliones  ,  Imperatores  vitiis  omnibus  capti  ,  raores  de- 
perditi  ,  sensim  etiam  ad  sui  ruinam  omnia  trahebant. 
Principes  ipsi  causa  fuerunt,  ut  oronia  ad  perniciem  re- 
digerentur.  Hinc  etiam  nationes  ex  alia  parte  in  Orienta- 
les  provincias  irrnperunt,  easque  statim  abstulissent  , 
nisi  Imperaiores  nonnalli  ,  ducesqae  fortissimi  per  ea  tem- 
pora  Barbaros  e  p.ovinciis  amovissent. 


2/0 

A  1  A  T  P  1  B  H    X. 

In  qua  agitur  de  S,  lanuarii  Martyris ,  et  Episcopi 
Beneventani  Cultu  ,  Translationibus  ,  et  Cruoris  h- 
quescentis  tempore. 


s 


,  lanuarli  memoria  in  Ecclesla  Christlana  adeo  celebrls 
evasit,  ut  iam  ubique  terrarura  eiusdem  Cultus  fuerii  dif- 
fusus.  Id  autem  iure  raerito/  cum  enim  S.  Martyris 
Sanguis  multis  abhinc  saeculis  sarlus  ac  tectus  Neapoli 
servetur  ,  quique  quotannis  statutis  diebus  mirandum  ia 
modum  liquetierl  cernatur ,  ex  hoc  clare  eruitur,  Deum 
O.  M.  per  eiusdem  Martyris  iperita  Neapolim  urbem 
saepe  a  Vesuvianis  flammis  ^  et  terraemotibus  hberasse. 
Eius  vero  Cultus  NeapoH  est  antiquissimus  •  nemo  adest 
ex  vetustis  ^  quin  et  nuperis  auctoribus  patriis  ,  et  t\- 
leris ,  qui  de  hoc  invlctissimo  Christi  Athleta  emphatice 
haud  scripserit.  Nos  interlm  pauca  de  eodem  dicemus , 
et    primum  de  eiusdem  Cuhu. 

I.  Nihil  igitur  Neapolitana  In  Ecclesia  est  antiquius, 
quam  eiusdem  Cultus.  Haud  quemvis  faUit ,  S.  lanua- 
rium  statira  post  mortem  fuisse  cultum :  quandoquldem 
maxlma  beneficia  Deus  ob  eiusdem  merita  suis  conclvi- 
bus  (ij  est    elargltus    lurmatim  ad  eius  sepulchrum    ad- 


(i)  Patrii  scriplores  diversas  iverunt  in  sententias  circa  S. 
Marlyris  patriam  ;  alii  Beneventanum  ,  aUi  Neapolitanum  esse 
praedicarunt.  Acta  Vaticana  haec  sequenlia  habent  verba;  Chri- 
stiatii  autem  diversarum  urbium  custodiebant  corpora  S  ancto- 
rum  ,    ut    ea    rtoctu     raptim     toilerent  ,    et   in   civitatibus     suii 


2/1 

vcnieiuibus  :  hinc  eius  Cultus  est  inlroductus  ,  et  inde 
propagatus-  Hinc  a  quinto  Christianae  Ecclesiae  saeculo 
iu  D.  lanuarii  honorem  templa  erecta  fuerunt.  De  hac 
re  nos  certiores  facti  sumus  ab  Vranio  sacerdote  ,  qui 
etiam  quiuto  floruit  saqculo  ,  nempe  anno  CGCGXXXI. 
quique  in  quadam  epistola  de  S.  Paulini  Nolani  Epi- 
scopi  agens  raorte  ,  narrat  huic  iam  morti  proxlmo  ,  S. 
lanuarium  per  visum  apparuisse.  Hinc  scribit  :  E  qiiihus 
lanuarius  Episcopus  simul ,  et  Martjr  Neapolitanae 
urbis  illuslrat  Ecclesiani.  Petrus  Neapolitanae  Eccle- 
siae  Notarius  ,  qui  VI.  vixit  saeculo  vergeote  ,  nempe 
circa  annum  DLXXXI.  in  quodam  Codice  MS.  haec  tra- 
dit  :  Per  Conjessionem  ,  meritaque  S.  lanuarii.  Prae- 
ter  haec  adsunt  Acta  eiusdem  Martyris  apud  Falconiura 
pag.  i32.  in  quibus  legitur  ,  Neapolitanos  paulo  post  eius- 
dem  morlem  honore  ipsum  fuisse  proesecutum  :  hinc  le- 
gitur  :  luxta  Neapolim  transtulerunt  ,  et  posuerunt  in 
liasilica  ,  ubi  nunc  requiescit.  Qui  praestante  Domi- 
no  lesu  Chrlsto  ,  meritorum  suorum  henejicia  innu- 
merahilia  praestare  non  desinit  usque  in  hodiernum 
diem. 

Attaraen  S.   Agrippini  NeapoUtani  Praesulis  vitae  au- 


sepelienda   portarent noctu    vero    unaquaeque    plebs 

sollicUe  suos  sibi  patronos  rapere  festinarent.  Neapotilani  B .  la- 
nuarium  sibi  patronum  tollenles  a  Domino  meruerunt  ....  Sun  - 
cturn  vero  Sosium  Diaconum  cives  eius  Misenates  tulerunf.  Pu- 
teolani  quoque  Sanctum  Proculum  Diaconum  ,  et  Sanctum  Eu- 
tichetem  ,  et  y^cutium  cives  sui  tulere.  Romanuin  Breviarium  ijri 
Lecl.  VI.  idein  etiain  continet.  Falconins  in  Viia  S.  lanuar. 
pag.  i38  et  i^o  S.  lanuarii  patriam  fuisse  Neapolim  crcdit  ^  ft 
Caracciolus  idem  scribit  c.  20  ad  quod  probafidum  velustissiraa 
affert  monuraenta.  Petrus  Subdiaconus  ,  qui  IX.  vixit  saeculo  de 
S.  Agrippini  Neapoiitani  Praesulis  agens  miraculis,  evtdenler 
probat  ,  D.  lanuarium  fuisse  procul  dubio  Ncapolilanum.  Adhaet 
quidam  alii  auctorcs  ad  unum  omnes  idem  conftrmanf.- 


ctor  ni  fallor  ^  loaaQes  Diacoaus  ^  S.  laQuariutn  ab  an* 
tiquissimo  tempore  cultum  fuisse  memoriae  prodidit.  Fa- 
tendum  hiac  est ,  S.  Martyrem  ex  eo  tempore  non  so- 
lura  in  Campania  Felici,  verum  etiam  longinquas  apud 
regiones,  et  praeserlim  in  Africana  Eccles'a  tdisse  ciil- 
tum  ,  ut  iegitur  in  vetusto  quinti  saeculi  Kalenflario  a 
Cl.  Mabillonio  edito  ,  ubi  eiusdem  festum  ita  signatur  : 
XIII.  Kal.  Oclob.  S.  lanuarii  Marlyris.  At  silentio 
praeterimus  (  ne  in  longum  pro^rt;diaraur  )  S.  HieroDy- 
mi  Martyrologium  ,  pluresque  alios  pervetusios  Lilurgia- 
rum  libros  Ecclesiarum  Laiinarum  occidentaiium  ,  ex  qui. 
bus  profecto  eiusdem  Cultus  colbgilur. 

Ad  lioc  eliam  coDfirmandum  alia  ad  S.  laouarii  Cu!- 
tum  probandum  adest  auctoritas  ,  eaque  ex  aiiliquis  hau- 
rilur  numismalibus  in  eiusdem  B.  Mariyris  lionuiem  cii- 
sis  :  idque  evenisse  exlra  dubitationis  aleam  consiat,  cum 
Vesuvius  primis  Ecclesiae  temporibus  liorreode  flagravit. 
Hanc  ob  rem  Neapolitaai  S.  lauuarii  nuraini  devoii  , 
atque  maiestati ,  Dei  misericordiam  per  Martyiis  iniei- 
cessionem  impetrarunt,  aique  ita  liberaii  fuere.  Ea  Ve- 
suviana  conflagralio  accidit  anno  DGLXXXV,  sub  Tlieo- 
crito  Neapolilano  Duce,  eaque  evenit  (  uii  narrat  Pau- 
lus  Diacoous  )  mense  Martio  eiusdem  anni.  De  Numis- 
matibus    videsis  Cl.  Muraiorium  Dissert.  XVII. 

Poslquam  breviter  de  periodo  Cultus  S.  lanuarii  verba 
fecimus,  gratum  lectori  erit,  si  dies  adiungemus,  qui  eidem 
erantsacri.  Ecclesia  Chrisiiaua  semper  iu  SS,  Mariyrura  ho- 
iiorem  triumphi  diem  celebravii  sub  D/e/  Natalis  nomine. 
Appellata  autem  fuit  usque  a  primis  Chrisiianorum  tem- 
];oribus  Dies  Natalis  ,  vel  Sanclorum  N ataliUum  illa 
dies  ,  in  qua  ab  hoc  saeculo  ad  aliam  vitam  iransibant 
iUi ,  qui  aut  sancte  ,  vel  religiose  vixissent,  aut  suo  san- 
guine  Christi  fidem  esseut  confessi  ;  et  quia  coelorura 
reguo  nascebantur  ,  binc  ille  dies  eoiiim  mortis  Dies  Na- 
talis  fuit  vocatus.  De  hac  voce  plures  anliqui  Ecclesiae- 
Patres  tum  Graeci  ,  tum  Latini  mention^-m  faciuut.  Eu- 
t;ebiu8   Hist.   Eccles.  lib,  IV.  c-  5.  deS.  Po'ycarpo     sermq- 


2/3 

nem  instituens  hanc  appellat  dlem  YjysSrXtov  viptsfav  ,  idest 
diem  Passionis.  S.  Augustinus  Serm.  X.  de  Sanctis  ita 
hanc  explicat  vocem  :  Digne  Natalem  istorum  colimus, 
quos  heatlus  aeteniae  vitae  mundus  edidit  ,  quam  mun- 
do  materfiorum  viscerum  partus  effadit.  EuseJDius  G~al- 
llcanus  Homil.  L,  de  S.  Genesio  sic  etiam  explicat  :  Na- 
tales  vocamii^  dies ,  quando  eos  Martjrii  vita ,  et 
gloriae  Jides  ,  dum  ingerit  morti ,  genuit ,  et  aeterni' 
tati ,  et  perpetua  gaudia  brevi  dolore  parturiit.  At  in- 
tcrim  quidnam  vox  Natalis  ?  per  eam  nihil  aliud  signl- 
ficatur,  quam  Sanctorum  Martyrum  mors  ,  atque  eo  sen- 
su  eandem  intellexerunt  Patres  omnes  Graeci  ,  Latinique, 
necnon  omnes  antiqui  scrlptores.  Ad  exprimendam  au« 
tem  Sanctorum  Confessorum  mortem  adhibita  est  vox 
Depositio  :  attamen  Natalis  Dies  indiscriminatlm  usur- 
pata  est  ad  exprimendam  Sanctorum  Confessorum  mor- 
tem ,  et  eorum  laudes.  Re  sane  vera  perplura  adsunt 
exempla  ad  hoc  j)robandum ,  et  vetusta  praesertim  Ra- 
lendaria  passim  scatent ,  ut  prae  ceteris  Neapolitanum 
Kalendarium  a  Viris  Clarissimis  Mazochio,  et  Sabalinio 
inlustratura. 

Neapolitana  vero  Ecclesia  dlversa  celebravit  festa  in 
eiusdem  S.  lanuaril  honorem ,  praecipue  sui  Martyrii 
diem  ,  Translationis  festum  a  Marciano  NeapoIIm  ,  et 
sui  Patroclnli  memorlam  XVII.  Kal.  lanuarlas  ob  Vesu- 
viauam  horrendam  conflagratlonem  anni  MDGXXXI.  Nos 
interim  incipiemus  ab  elusdem  Martyrli  die ,  qui  signa- 
tur  XIII  Ral.  Octobres.  De  hoc  festo  praeter  Neapoli- 
tanae  Ecclesiae  morem  ,  nos  certiores  faciunt  plura  anti- 
qua  monumenta  ,  praeter  tabulas  marmoreas  saeculo  XI. 
scalplas  ,  vetustlsslmum  Eccleslae  Carthaglnlensis  Ralen- 
darium  quinto  saeculo  exaratura.  Cl.  tamen  Mazochius 
Kal.  Neap.  pag.  poS  in  hlsce  tabulls  eiusdem  festi  diem 
hoc  modo  soulptum  fulsse  adnotat :  Die  XX.  SS.  N.  SCl 
lanuarn   (ij.  Ea  dlerum  dlfferentia  explicari  diversimode 


(i)  Omnia    S.    lauuarii ,    et  sociorum  Martyrura  E^ux^^Xoyix 

T.  II.  35 


274 

polest  ,  nempe    aut    Passionis ,    aat  Sepulturae    tliem   ut 

intelHgamus.   Laudatus  Mazochius  loco  cit.  fuse  hanc    di» 

squirit  rem.  Dies   autem    islhaec    Natalis  ,    aut    Passionis 

ab   auno  MCCLXVI   a    mense  Septembri  traslata  fuit  ad 

mensem   Maium  ,    ut  legitur  in  antiquo  Diplomate    Sum- 

jni    Pontificis  Clementis  IV.  in  quo  inter    alia    habetur  , 

festum  idem    fuisse   translatum   ad  mensem  Maium  ,   quo 

vindemiatoribus  commodum  daretur  ,  qui   autumnali  tem- 

pore  Sanctum  Martyrem   invisere  haud  poterant.   At   cre- 

diderim    hoc    festum     XIII.  Ral.  Octob.  Passionis    ipsius 

translatum    ad   Maium    mensera  parum    perdurasse,  quan- 

doquidem   Neapolitana   Ecclesia  seroper  hoc  festum  men- 

se  Seplerabri    coluit.  Adveniente  inde  Maio   Translationis 

festum    celebrasse  constat  ob  Sancti  Martyris  corpus  tran- 

slatum  Marciano  Neapolim  in    Ecclesiam    eidem    dicatam 

extramuranam  j    atque  in  velusto   Cocmeterio  aedificatara. 

lam  diximus    festum     hoc    a  maioribus   fuisse     cele- 

bratum  mense  Maio  :   at  sciendum  idem  temporibus    an- 

tiquis  mense   Aprili ,  uti  legitur  in   antiquo  Neapohianae 

Ecclesiae  Ralendario  hoc  modo  signatum  :    Xlll.    Aprilis 

Tvanslaiio  Beati  lanuarii.  la  eo   vero  festo  colligebatur 

populus  cum  Clero  ,   Abbatibus  ,    et  Episcopis    suffraga- 

neis  ,  qui  fioribus  caput  redimiti  ,    sacro  solemni    adesse 

tunc  debebant.  Ritus  hic   inscriptus  reperitur    in    Archi- 

praesubs    Orsinii    Rituall    iam  ab  &nno    MCCCXXXVII. 

hisce  vcrbis :  Ad  dictam  Missam  venire  ienentur    Ar- 

chipreshyter  Calviczani ,  Afragolae  ,  et  foris  Jluminis 

cum    clericis    suis ,    cum  coronis  roseis ,   et    aliorum 


mortem  XIU.  Kal.  Oct.  referunt  ,  praeter  illud  ,  quod  D.  Hie- 
ronymo  tribuilur.  Mazochius  nium.  09  raense  Aprili  hanc  refert 
diem  :  Dietn  Passionis  S.  lanuarii ,  et  Sociorum  non  in  men- 
sem  Septembrem  ^  sed  Aprilem  incidisse  :  proinde  diei  XIX  fe- 
slum  Septembris  alio  pertinere,  Laudatus  binc  auctorex  eo  quod 
scriptum  reperit  Natalis  ia  mense  Aprili  ,  et  non  Pmsio ,  hoe 
orane  arguit. 


275 
Jlorum^  necnon  et  deferre  arhores  ornatas  florihns  ,  el 
avibus  diversis.  En  igitur  ex  allatis  verbis  festi  diei 
origo  vulgo  Jnghirlandata  ,  de  qua  adhuc  nomen  rcstat: 
Hoc  idem  nuncupatum  a  Graecis  fuit  PoJKjptov,  Rosalia^ 
sive  rosarum  solemnitas  ;  hinc  Sacerdotes  floribus  caput 
redimituai  habebant  ,  et  supplicatum  procedebant.  Mo- 
rem  hunc  caput  ferendi  redimitum  in  supplicationibus 
non  solum  Neapoli  ,  verum  etiam  aliis  in  locis  viguisse 
liquet  ,  cum  SS.  Martyrum  festnm  aliquod  Translationis 
peragebatur  ,  uti  constat  ex  Ambrosio  Leone  Hist.  Nol. 
lib.  III.  c.  1 1  ,  Vghellio  Ital.  Sacr.  tom.  VI.  aliisque 
qui  eadem  narrant.  Hinc  Caracciolus  De  Eccl.  Neap. 
Monum.  c.  2.0  de  hoc  festo  ita  scribit  :  Erant  autem 
clerici  omnes  in  sacro  illo  comitatu  ,  corollis  capita 
redimili  :  unde  vox  ad  posteros  manavit ,  Preti  In- 
ghirlandati.  Non  solum  ad  aestus  propulsandos  ,  sed 
ut  signo  illi  reddilam  iam  Ecclesiae  pacem  expvime- 
rent.  Attamen  Mazochius  de  Eccl.  Cath.  Vnic.  pag.  54 
hoc  festum  autumat  originem  sumpsisse  a  S.  Timothei 
Martyris  festo  ,  quod  olim  Constantinopoli  agebatur. 
Idem  signaturin  vetusto  Neapolitano  Kalendario  hoc  modo: 
XlII.  Febr.  Rhodismon  S.  Timothei.  Citatus  ante  Ritualis 
liber  Orsinianus  supplicationem,  quae  iam  ex  eo  tempore 
fiebat   in    S.    lanuarii    honorem    ita      praescribit   :     £)o- 

minus     Archiepiscopus processionaliter  cum 

Capitulo  sno  toto  ,  Episcopis  ,  Abbatibus  ,  Clero  unh 
verso  ,  cunctis  de  populo  ibidem  congregatis  vadit  ad 
Ecclesiam  ,  in  qua  caput  heatissimi  lanuarii  recondi- 
tum  fuerat ,  <//e  Sabhali  proxime  praecedentis  ,  de  ma- 
ne  ,  ut  superius  exprimitur ,  et  cum  ibi  fuerit  univer- 
sitas  civitatis  iSeapolitanae  ,  quae  caput  bea  tissimi  la- 

nuarii    associare    tenetur duo    de   praedicta 

universitate  de  platea  Capuana  ,  et  JYidi ,  et  inde  duo 
de  aliis  plateis  ,  et  duo  de  populo  portare  tenentur 
supra  caput  beatissimi  lanuarii  pallium  cum  ha- 
stis  more  solito.  Quod  caput  in  die  praedicta  defer- 
re     tenentur     Praelati     usque     ad    tqrtium     spatium 


276 

viae  secundum  beneplacititm  Domini  Archiepiscopi  , 
el  postea  uhi  fatigati  essent  ,  Capitulum  Ecclesiae 
Neapolitanae  deferre  tenetur.  Quod  cum  delaium 
fuerit  ad  dictam  Ecclesiam ,  et  in  altare  reverenter..,,. 
repositum  ,  dominus  Archiepiscopus  vadit  in  sedem 
suam ,  et  incipit  f^esperas  .....  Episcopis  ,  et  Ab~ 
hatihus  sujfraganeis  slantihas  in  stallis ,  seu  Locis  con- 
suetis. 

Festum  aliud  ,  quod  a  Neapolibinis  in  S.  Martyris 
honorem  celebratur  ,  est  patrociaiuin  quod  incidit  XVII. 
Kal.  lanuar.  quodque  originem  habet  a  Vesuviana  con- 
flagratione  meraoranda  anni  MDCXXXI.  Hinc  NeapoU' 
tani  in  tanti  beneficii  accepti  memoriam  ob  urbem  a 
flammis  servatam  ,  qaotannis  festum  diera  in  D.  lanua- 
rii  honorem  instituendum  curarunt.  Ea  igitur  sunt  festa 
in  huiusce  Martyris  memoriAm  per  anni  cursam  a  Nea- 
pohtanis  celebrata. 

II.  D.  lanuarium,  Sociosque  capite  plexos  supra 
Vulcani  Forum  ,  eorumque  corpora  ibidem  tumulata  ex 
Actis  fuisse  constat.  Id  enim  hauritur  ex  Actis  (i)    Bo- 


(i)  Sabatinius  Kal.  Neap.  tom.'  IX.  pag.  64  et  seqq.  Acla 
S.  lanaarii  e  Bibliolheca  Bononiensi  coUecta  erroribus  scalere  , 
et  inde  ipsis  liaud  fidem  esse  dandatn  credit.  In  Actis  vero  Va- 
ticanis  sic  legitur  :  Quem  primo  (  cum  serino  de  S.  lanuario 
instituitur  )  qiddem  in  loco .,  qui  appellaUir  Marciano  ,  abscon- 
derunt.  Per  verbura  absconderunt  idem  auctor  docte  ostendit  , 
haud  significari  Ecclesiam  ,  quae  in  Sancti  Marlyris  honorera  fuit 
erecta  in  loco  dicto  Marciano  ,  sed  sepuUum  clam  ,  et  festinan- 
ter  sine  aliquo  raonuraenlo  ,  ne  ab  elhnicis  foret  detectus :  tan- 
tum  signa  ab  iisdem  Ghristianis  ibidera  apposita  fuisse  fema  est, 
ut  teraporis  progressu  ,  et  pace  Ecclesiae  reddita  ,  eadem  dete- 
gerentur.  Idem  accidisse  S.  Saturnino  Martyri  ,  et  Episcopo  a 
Ruinarto  narratur,  uti  hquet  ex  eius  Actis  ab  hoc  auctore  alla- 
tis  pag.  i5i.  Sed  Acta  Bononiensia  (  ut  ante  disimus  )  memo- 
riae  produnt  ,  Christianos  post  aliquod  teraporis  eidera  Basilicaui 
erexisse  in  Ipso  loco  Marciano;  Beati  Martjris  lanuarii  Basili- 


^77 
inoniensibas  a  Cl.  Mazocliio  num.  9  alhtis  :  Corpora 
auiein  Sanctorum  ,  uhi  postea  dignam  Beati  Marljris 
lanuarii  Basilicam  condiderunt ,  scilicet  Neapolitani  , 
quoaiam  a  sequentibus  verbis  coUigimus  ,  illorura  Mar- 
tyram  corpora  a  singulis  compaganis  ,  aeque  ac  illud  S. 
lanuarii  utpote  civis  Neapolitani  ,  decenter  sepultum  haud 
longe  a  Vulcani  Foro  apud  villam  nomine  Marciaaum 
inter  Olibanum  Monte  Spina,  et  lacum  Anianum.  Villa 
isthaec  Marciana  extitit  usque  ad  saeculum  XVII.  Enge- 
nius  Neap.  Sacr.  pag.  8_,  Chloccarellius  De  Episc, 
Neap.  fol.  25  ,  Caracciolus  De  Sacr.  Eccl.  Neap.  Monum. 
c.  20,  aliique  omnes  affirmant^  eum  locum  nullum  alium 
fuisse  ,  quam  eundem  a   nobis  indicatum. 

Vnus  interim  inter  omnes  Sabatinius  Kal.  Neap.  tom, 
IV.  mens.  April.  pag.  ^i  et  seqq.  doclis  argumenlis  pro- 
bare  nititar  ,  locum  hunc  non  fuisse  prope  Sulphura- 
riam ,  sed  apud  Nuceriam  ,  ubi  locus  extat  eodem  no- 
mJue  dictus ,  et  ubi  Chrisliani  (  uti  ipse  scribit  )  S.  la- 
nuarium  tumularunt  ,  cuique  Ecclesiam ,  et  Monaste- 
rium  postea  dicarunt.  Is  autem  narrat ,  Christianos  S. 
lanuarii  cOrpus  clam  per  mare  adsportasse  ,  et  prope  Nu- 
ceriam  condidisse.  Hoc  omne  probat  S.  Gregorii  lib.  IL 
epist.  72  auctoritate.  At  idem  S.  Pontifex  nullum  locum 
assignat  eidem  Ecclesiae  ,  et  Monasterio  ,  sed  tantum 
Marcianum  nominat.  Locus  aatem  hic  Marcianus  nomine 
a  S.  Gregorio  indicatus  ,  nuUus  alius  esse  potuit ,  quam 
ille  ipse ,  quem  oranes  patrii  scriptores  semper  credi- 
derunt. 

Haud  procul  a  snpradicto  Marciano  Neapoh'tani  tem- 
poris  progressu  Ecclesiam  cnm  Cappuccinorum  Coenobio 
eidem  Sancto  Martyri  sacrarunt  supra  Valcani  Forum. 
In  eadem  Ecclesia    servatur    adhuc    aotiquissima     Sancti 


cam  condidemnt.  Quinam  eius  fuerit  auctor,  utcuaii  S.Severus, 
aa  alii,  incertura  est< 


278 

Martyris  stalua  ex  marmore  :  eadem  est  insculpta  iuve- 
nili  vultu  cum  parva  mitra ,  et  naso  obtrunco  olim  , 
sed  postea  restituto.  Stiltingius  Acla  S.  lan.  et  Soc.  MM. 
pliira  narrat  quod  ad  hauc  pertinet  statuam  ,  et  nasucn 
obtruDCum.  Eadem  vero  Gappuccinorum  aedes  a  (ancU- 
mentis  fuit  excitata  a  Neapolitanis  anno  MDLXXXIII. 
Extra  Eeclesiae  atrium  hoc  marmor  legitur  : 

DIVO  lANUARIO 

DIOCLETIANl  SCELERE  OBTRUNCATO 

NE  OUOD  SACRI  CORPORIS 

CUUORE  MADUERAT 

SOLUM  SINE  HONORE  DIUTIUS  MANERET 

NEAPOLITANA  CIVTTAS 

PP.  AERE  P.  F.  ANNO  MDLXXXIII. 

In  ipsa  Ecelesia  servatur  lapis  _,  quem  supra  S.  Martyr 
fuit  obtruncatus  ,  ubi  nonnuUae  sacri  cruoris  slillae  adhuc 
adspeclantur  ,  quae  XIII.  Ral.  Octob.  rubescunt ,  et  per 
sequentes  dies  ,    aeque  ac  in  festo  Translationis. 

lam  diximus  eiusdem  B.  Martyris  corpus  fuisse  tu- 
mulatum  apud  Marcianum  :  ibi  eniui  fuit  usque  ad  IV. 
vergens  saeculum,  nempe  ad  aonum  CCCLXXXI.  Patrii 
scriptores  diversas  eunt  ia  sententias  circa  priraae  Tran- 
slationis  S.  lanuarii  tempus  Marciano  Neapolim.  Capacius 
Hist.  Neap.  lib.  II.  c.  12  id  evenisse  autumat  statim  ac 
Diocletiani  ,  et  Maximiani  persecutio  cessavit ,  sedente 
8.  Silvestro  Pontifice  Maximo  ,  atque  imperante  Coslan- 
tino  Magno  ,  earaque  Translationem  factam  esse  sub  S. 
Severo  Neapolitano  Praesule.  Mormiiius,  Anticb.  di  Pozz. 
c.  8,  Caracciolus ,  ISapolI  Sacra ,  c.  8,  Sunimontius  , 
Istor.  di  Napoli  lib.  II.  c.  i  aliique  Capacio  etiam  adsti- 
pulantur,  Reipsa  scriptores  Neapolitani  omnes  in  eandem 
descendunt  sententiam,  eandemque  Translationem  accidi«se 
circa  annum  CCCLXXXI.  credunt.  Ea  vero  evenit  ca- 
thedram  Neapolitanam  moderante  S.  loanne  I.  ut  mox 
dicemus  :  Sanctura  Severum  nondum  sacerdotio  functum 
esse  eo  tempore  certum  est. 


279 
Sedente  vero  eodem  Divo  loanne  I.  (i)  huiusceuo- 
ininis  Neapolitana  in  Ecclesi.a  ,  facta  est  prima  S.  lanua- 
rii  corporis  Translatio  Marciano  Neapolioi  ,  et  sepultuni 
est  corpus  in  Ecclesia  extramurana  in  Coemeterio  ,  ubi 
idem  Episcopus  decenter  suis  deposuit  manibus,  uti  nar- 
ral  loannes  Diaconus  in  vita  eiusdem  Episc.  Eo  eius 
verba  :  Hic  scilicet   loannes  tarttae    sanctitatis    plenus 

fiiit    iit in   eo  oratorio  ,    uhi  inanu  sua  dicitur 

condidisse  beatissimum  Martyrem  lanuarium  a  Mar- 
ciano  suhlatum ,  et  ipse  parte  dexlera  humatus  quie- 
tnt.  Nos  interim  in  Actis  Vaticanis  a  CI.  Mazochio  alla- 
tis  legimus  ,  hunc  unum  ex  Neapolitanis  Episcopis  fuis- 
se  ,  qui  S-  Marlyrem  Neapolim  transtuht.  Quinam  vero 
fuerit  hic  Episcopus  ,  ex  Actis  haud  constat  ;  en  verba  : 
Pcstea  vero  quieto  iam  tempore  vanerabilis  Episco- 
pus  una  cum  plebe  Dei  sancta  cum  Jijmnis  ,  et  lau- 
dibus  tollentes  iujcta  Neapolim.  transtulerunt ,  et  po- 
suerunt  in   Basilica  ,  ubi  nunc  requiescit. 

In  Romano  autem  Breviario  S.  Severum  fuisse  legi- 
mus,  qui  S.  Marlyris  lipsana  Neapolim  adsportavit  : 
Multas  Neapoli  construxit  Basilicas  ,  illumque  prae- 
cipue  ejctra  moenia  D.  lanuario  sacram  5  in  qua  cor- 
pus  ipsius  heatissimi  Praesulis  ,  et  Marljris  ex  Mar- 
ciano  traslatum  propriis  condidit  manibus.  Adhaec  in 
festo  Translationis  eiusdem  Dominica  prima  mensis  Maii, 
haec  ah'a  legimus  quae  sequuntur  verba  :  Postea  vero 
pace  Ecclesiae  reddita  S.  Severus  aedificata  iam  pro- 
pe  Neapolim  S.  lanuarii  Basilica  ,  sacratisslmum  Blar- 
tjris  corpus  cum  magna  Neapolitani   Cleri  ,  populique 


(1)  Hieronymus  a  S.  Anna  lib.  I  c.  i3  ,  Vita  di  S.  Geu' 
iiaro,  non  fuisse  hunc  S.  loannem  I.  ait  ,  qni  S.  lanuarii  cor- 
pus  transluht  ,  sed  S.  Severura.  Quaravis  vero  ipsevalidis  argu- 
,'nentis  hoc  probal  ,  tamen  nihil  asserit  ,  curu  loanni^s  Diaconi 
anctoritas  sit  salis  claraj 


28o 

frequentla ,  lis  etiam  qui  de  genere  Beati  lanuarii 
erant  comiiantibus  ,  Neapolim  religiosissime  translulit. 
Ex  his  usque  dictis  patet,  veruin  esse  quod  Tnemoi'iae 
prodidlt  loannes  DiacOnus  de  S.  loannel.  Episcopo,  qul 
corpas  S.  laauarii  Neapolim  adsportavit ,  ibique  tuinula- 
vit,  quamvis  Acta  Vaticana,  et  Romani  Breviarii  lectio- 
naria  narrant  S.  Severum  fuisse  ,  qni  D.  lanuarium  tu- 
mularit.  Nos  interim  ad  concilianda  haec  dlscrepantia  loca 
asserere  possumus  ,  hunc  eidem  Martyri  Ecclesiam  di- 
casse,  haud  vero  apud  Coemeterium  ipsum  corpus  con- 
didisse. 

Certum  vero  est  ,  S,  Severum  D.  lanuario  Eccle- 
siain  sacrasse  apud  Coemeterium  ,  eamque  in  ipso  rcon- 
le  excavatam ,  cuius  adhuc  vestigia  supersunt.  Ibi  eius 
ossa  condita  decenter  fuerunt  ,  et  appositus  fuit  iapis  , 
cuius  frustum  paacis  ahhinc  annis  legebatur  in  novae 
Ecclesiae  area,  nunc  incuria  fortasse  deperditum.  Hoc 
extractum  fuit  ex  eiusdera  Martyris  sepulchro  a  PP-  Ba> 
silianis ,  qui  heic  quatuor  abhinc  saeculis  Monasterium 
habuerunt.  In  eo  lapida  spargendi  flores  (i)  supra  sepul- 
chrura  occurrit  mentio. 


(i)  Usus  spargendi  flores    in  sepulchris  est  antiquissimus  tuni 
apiid  Grraecos ,  tura  apud  Romanos.  Virgilius  ^neid  VI.  v.    680. 

Manibus  date  lilia  plenis  , 

Purpureos  spurgani  Jlores  ,  animamque  nepotis 
His  saltem  adcwnulem  donis. 

Suetonius  in  Aug.  c.  18  eundem  principem  in  iEgypto  tnoran- 
lera  refert  ,  Alexandri  ISIagni  sepulchrum  detcgisse  ,  cui  venera- 
bundus  accedens  flores  sparsit  :  Per  idem  tempus  conditoriam  , 
et  coT'pus  Magni  Alexandri ,  cum  prolatum  e  penetrali  subiecis  - 
set  oculis  ,  corona  aurea  imposlta ,  ac  floribus  adspersis  \>enera- 
ius  est.  Et  Capitolinus  iu  Antonini  Philosophi  Vita  sic  etiaru 
scribit:  Tantum  autem  honoris  magistris  suis  detulit  ,  et  imagi- 
nes   eorum  aureas  in  larario  haberet ,  ac  sepulchra  eorum    ad' 


28! 

Eadem  Ecclesia  ,  et  S.  lanuarii  sepulchrum  tempo- 
poris  progressu  adeo  celebre  evasit ,  ut  apud  NeapoHta^ 
nos  per  ipsum  iurare  (i)  mos  obtinuerit.  Quin  itno 
conslat  ,  Sacerdotes  omnes  inreiurando  coactos  fuisse  co- 
ram  Episcopo  ,  ut  quotannis  Ecclesiam  ,  et  sepulchnira 
Martyris  inviserent  ,  ni  aliquo  canonico  impedimento  pras- 
pedirentur  :  en  formula  ab  iisdem  adhibila  :  Limina  Bea- 
ti  lanuarii  singulis  annis  personaliter  visitabo ,  nisi 
praepedilus  fuero  cdnonica  praepeditatione. 


ditis  hostiis  Jloribus  semper  honoraret.  Hic  usus  aK  ethnicis  ad 
Christianos  postea  transivit  ,  praecipue  supra  Martyrum  tumulos. 
Hinc  plura  illorum  monumenta  in  anliquis  reperimus  Coemete- 
riis  ,  ubi  iisdem  honorem  hunc  Iributum  colligimus.  S.  Hiero- 
nymus  epist.  ni.  ad  Heliodorum  ,  et  S.  Augustinus  de  Civii;. 
Dei  hb.  XXH.  c.  5  huiusce  usus  raentionem  faciUnt  ,  etS.  Pau- 
liiius  prae  ceteris  Natal.  HI.  S.  Felicis  sic  caait : 

Spargite  Jlore  solum ,  praetexite  limina  sertis  : 
Purpureum  ver  spiret  hiems  ,  slt  floreus  annus  ^ 
Ante  diem  sancto  cadet  natum  diei  , 
Martyris  ad  twmdum  debet  et  terra  coronas. 

(i)  Huiusce  iurisiurandi  profeclo  origo  supra  S.  lanuarii  sc- 
pulchrum  ab  elhnicis  etiam  derivavit.  Apud  veteres  iurare  supra 
heroum  lumulos  in  more  fuit  positum.  Hiiic  apud  scriptores 
Graecos  ,  et  Romanos  frequentissime  eadem  occurrit  consuetudo: 
liiuc  Vijgilius  de  Augusto  canit  : 

Praesejiti  maturos  largimur  honores  , 
lurandasque  tuwn  per  nomen  ponimus  aras. 

Drusillam  hoc  honore  cultam  narrat  Dlo  lib.  LIX  idemque  me- 
inoriae  prodidit  ,  Claudium  Imperatorem  mulieres  iurare  iussiss- 
Liviae  noroine  :  Tertullianus  Apolog.  c.  a8  ea  iuraiuranda  sacrae 
tissima  appellat.  Chrislianorum  vero  iuraiuranda  fuisse  omnino 
differentia  supra  Martjrum  sepulchra  liquet  ,  eaque  nonnisi  san- 
cta  ,  ac  iusta  de  causa  facta  ;  secus  vero  ea  quae  ab  eihnicis 
fiebant  genlibus. 

T.  II.  36 


a82 

Sanctus  aulem  Agnellus  Neapolitanus  Eprscopus  circs 
saeculum  VII.  aliam  condidit  S.  Marlyri  Ecclesiam  intra 
urbeiD,  eamque  Diaconiae  titulo  ,  atque  ita  eius  cultum", 
intra  urbem  invexit ,  cum  antea  tantun»  apud  Catacum- 
bas  Neapolilani  Sanctum  lanuariam  honore  prosequeren- 
tur.  Hoc  autem  colligitur  ex  loanne  Diacono  in  Chron. 
cuius  baec  sunt  verba  :  Hic  (  nempe  S.  Agnellus  ) /e' 
cit  Basilicam  intus  civitatem  Neapolim  ad  nomen  S. 
lanuarii  Marijris  ,  in  cuius  honorem  nominis  Diaco- 
niam  instituit ,  et  fratrum  Christi  ceUulas  collocavit» 
Hic  autem  laonnes  Diaconus  fuit  ille  ipse ,  qai  eandem 
Ecclesiam  Diaconiae  nomine  ab  eodem  S.  Agnello  ere- 
ctam  adrainistravit  ,  eaque  nostra  tempestate  Paroecialis 
Ecclesiae  nomine  S.  lanuarii  vulgo  alV  Olmo  salutatur. 
Praeter  Basilicam  aedificatam  ab  eodem  Neapolitano  Epi- 
scopo  excitatum  fuit  Xcnodochium  S.  Andreae  titulo , 
quod  anno  MCCCCXL,  coniunctum  fuit  illi  ,  quod  crat 
prope  Ecclesiae  Archiepiscopalis  turrira  Campaoariara  , 
alque  hoc  Xenodochium  etiana  fiiit  S.  Athanasii  nuncu- 
patum.  Videsis  Mazochiura  De  Cultu  SS.  Episc.  Neapol. 
pag.  8 1    el  seqq.  ^ 

Alia  Ecclesia  D.  lanuario  dicata  est  illa  ,  quae  est 
supra  collem  Antinianum  ,  eaque  vulgo  appellaiur  ^S".  Gen- 
naro  al  Vomero.  Plures  patrii  scriplores  hanc  Eccle- 
siam  vetustissimam  cxistiraant;  sunt  vero  qui  scribunt  , 
eam  hoc  loco  conditam  fuisse ,  quod  S.  Martyr  cum  So- 
ciis  JNola  Puteolos  fuerit  ductus  ,  et  qnodperviam  tran- 
sierit  ,  quae  tunc  recta  Puteolos  viatorem  per  colles  du- 
cebat.  Ob  tanti  momumenti  meraoriam  tem,«lum  hoc  ye- 
teres  exritarunt  Christiani  ,  posteaque  recentiorem  ,  atque 
elegantiorem  in  formam  redegerunt.  Quidam  verc»  seu- 
tiunt  ,  hanc  Ecclesiam  heic  erectam  ,  cum  S.  lanuarii 
corpus   Marciano  Ncapolim   fuit   translatum. 

Alia  Ecclesia  eidem  Martyri  sacrata  ,  est  illa  quae 
extat  Nolae.  Ea  aiitem  ab  origine  nihd  aliudfuit,  quam 
fornax,  in  quam  S3.  Martyres  {  ut  ex  Actis  liquescit  ) 
iuiecti  fuere.  JNoSni   ne  tanti  Martyris   memoiia  foret  ob^ 


literata ,  hanc  io  aediculam  mutaranC ,  qnae  sequiori   ae- 

vo  ab    horreDdo    Vesuviano    igne  anni    MDCXXXr.   fmt 

€versa.  Nolanum  postea  Canonicorum    Collegium    ne  hoc 

pessum  iret  monumentum  ,  meliorem  in  fornidm  resiltuit. 

lam.quatuor  circiter  saeciila  erant  elapsa  ^  cum  Mar- 

tyris  corpus  Neapulitani  honore    prosequebantur  ,    ipsum- 

q^ue  repositum  erat  in   Ecclesia  extramurana  j    tunc    tem- 

poris  Beneventanorum    princeps    Sico,    nescio    quam   bb 

causam  ,  cum  Neapolitanis  bellum  gessit ,  atque  hoc    sae- 

vissimnm  ;  hinc  ad  expugnandam    urbem  adpropinquavit, 

quae  tunc  etiam  moenibus  cingebatur    fortissimis  •,     haud 

eandem  prioceps  occupare  valuit ,  et  desperatione    motus 

ad  Ecclesiam  extramuranam  ad  Catacumbas  perrexit  ,  in 

qua  Martyris  corpus  slne  caplte  lacebat ,  atque  Beneven- 

tum  adsportavit.  Hoc  accidit  anno  DCCCLXXXni.    Leo 

Ostiensis  lib.   i.  c.   20   slc    narrat :    Iste    Sico    cum  diu 

jyeapolini  obsedisset ,   el  afflirisset ,  tandem  S.  lanua- 

rii  ccrpus  auferens  ,   Beneventum  detulit ,  et  cum  San- 

ctis  Peito  et  Desiderio  in  ipso    Episcopio  honurabili' 

ter  recondidit.  Herchempertus  lib,  X.   Hist  Langob.  etiam 

prodit,  Neapolitanam  Ecclesiam    regente  S.   Vrso  ipsum 

suppliciter    Siconem    rogasse  ,    ut    Neapolltanls    parcerel. 

At    princeps    Beneventum  cum  S.  Martyrls     lipsanis    est 

profectus,    Legesis  Muralorium    Thesaur.     Scriptor.    Ital. 

lom.  11.  fol.  290  et  Grimaldium,  Annalidel  Regno,  tom. 

V.  etc.  In  Siconis  tumulo  adhuc  legitur: 

Abstulit  inde  etiam  Benevenli  in  sede  locatum 
lanuarium  quondam  fortis  athleta  deinc. 

Cuius    templa   replens  argento ,  auroque     recocto 
His  dedit  y  ut  iacet  corpus  inane  locis. 

Caput  vero ,  sacrasque  cum  cruore  ampullas  Neapoli 
mansisse  certum  est  inssu  eiusderaPrincipis.EoverQ.tem- 
pore  accidit  j  ut  caput  ipsum  ,  et  sanguis  fuerit  adspOr- 
tatus  a  S.  loanne  IV.  huius  nomlnis  Neapolitano  Epi- 
scoro  in  Slephaniam    Calhedralem  ,  idest    S.    Reslituiae. 


284 

lo  hac  autem  Stephania  Cathedrali  fuit  erectatn  Cubi- 
culum  ,  ut  appellat  loannes  Diaconus ,  idque  illorum 
commodo  ,  qui  oratum  adveniebaot.  Locus  iste  ex  eo  tera- 
pore  fuil  nuocapatus  S.  lanuarii  Ecclesia  ob  sangni- 
nis ,  et  capiiis  reliquias  ,  quae  ibi  servabantur.  loannes 
Diaconus  memoriae  prodidit  S.  Athanasium  Neapolitanum 
Episcopum  hoc  Oratorium  ,  vel  Cubiculum  restiiuisse,  et 
plura  adiunxisse  :  Ecclesiam  S.  lanuarii  in  ipso  Cw 
biculo  positam  renovavit  ,  nobiliumque  doctorum  ejji' 
gies  in  ea  depinxit ,  faciens  ibi  marmoreum  altare 
cum  regiolis  (i)  argenteis.  Supra  quod  velamen  coo^ 
peruit  ,  in  quo  martjrium  S.  lanuarii ,  eiusque  So- 
ciorum  acupictiU  (2J  opere  digessit.  Eodem  enim  ope- 
re  in  Ecclesia  Stephania  tredecim  pannos  fecit.  Hoc 
vero  Cubiculum ,  vel  aedicula  S.  lanuarii  fuit  in  eadem 
Ecclesia  S.  Restitutae,  quae  nuncupata  fuit  quoque  SS. 
Salvatoris.  la  eadem  fuit  turris  ,  supra  quam  adscenden- 
dum  erat  per  scalam  cochlearem,  ubi  aderat  S.  la- 
nuarii  Ecclesia ,  in  qua  sacrae  servabantur  reliquiae  , 
eaque  fuit  ad  sinistram  porlam  novae  Ecclesiae  Caihe- 
dralis. 

i^dicula  isthaec  temporis  progressu  ornata  ,  et  re- 
stitula  fuit  a  Maria  Toletana  Ferdinandi  NeapoUtani  Re- 
gni  yicem  gerentis  uxore  anno  MDLVIl.  ot  scribii  Ma- 
zochius,  de  Calhedr.  semper  uuica  pag.  48  >  ut  patet  ex 
lapide  ,  qneni  affert ,  narratque  Sacerdotem  quendam  ex 
srala  cecidisse ,  dum  sacris  cura  Marlyiis  reliquiis  de- 
sceuderet ,  nec  detiimento  ullo  captura.  Hinc  pia  mu- 
lier  ob  taotum  miraculum  Ecclesiam  hanc  resiituit  in  S. 
Martyris    honorem.  Tutinius  hoc  eiiam   memoriae  prodl- 


(1)  Maaochiiis  de  Calh.  Neap.  pag.  l\i  hanc  vocem  Regio- 
las  appellat  ,  quae  S.   laimarii  lipsana   claudebant. 

{•l)  Opiis  acapictile  iuxta  eundem  Ma zoch i u tn  ibld.  opus 
intelligitur  Pluygiuin-Iotxicum ,  in  quo  descripta  erat  historia 
Evangehca. 


2^5 

dit  Act.  pag.  3  ut  colllglt  cx  Archlepiscopalls  Curiae  Ar- 
chivo. 

Aate  diximus ,  Siconem  Beneventi  princlpem  sacrum 
corpus  in  suam  transtullsse  urbem  ;  hoc  fuisse  ibi  coq- 
stat  usque  ad  annum  MCXXIX.  ut  a  Falconio  Beneven- 
tano  narratur.  Circa  hunc  annum  accidit  bellum  inter 
Emmanuelem  Constantinopolitanum  Igiperatorem,  et  Gu- 
lielmum  nomine  Malum  Neapolitanorum  Regem  ,  qui 
Apulia  fuerat  spoliatus.-  Rex  Salernum  cam  copiis  pro- 
ficiscens  ,  Beneventum  adpropinquavit ,  et  inde  Nuscum, 
ubi  plures  illius  urbis  cives  inlerfecti  fuere  a  suls  mili- 
tibus  ,  aliique  in  captivitalem  ducti  :  iique  S.  Amatum 
rogarunt  urbis  Episcopum ,  S.  Gulielmi  Abbatis  disci- 
pulum  ,  ut  Rex  ipsos  a  captivitate  redimeret.  Idera  S. 
Episcopus  Regi  praedixit ,  ipsum  bostes  debellaturum  , 
indeque  Benevento  potiturura.  Gulielmus  interim  capia 
urbe  ,  plura  SS.  Marlyrum  corpora  iisdem  dono  dedit  , 
et  praecipue  illud  S.  lanuarii  ,  quod  Sico  quondam  Be- 
neventum  adduxerat.  Ita  igitur  Martyris  corpus  ad  Mon- 
tis  Virglnis  Ecclesiam  fuit  translatum  ;  eaque  tertia  Rell- 
qiiiarum  S.  lanuarii  translatio  fuit ,  quae  per  ea  tempo- 
ra  sub  eiusdem  templi  ara  raaxima  reposltae  fuere. 

Anno  autem  MCGGCLXXX  loannes  Cardinalis  Ara- 
gonius  Ferdinandi  I.  filius  eiusdem  Monasterii  Commen- 
datarius  (  restltuto  Montis  Virginis  tejnplo  ^  atque  ara 
raaxima  )  marraoream  invenit  tabulam  ,  earaque  abstulit: 
hinc  plures  urnae  repertae  fuere  ,  in  quarum  una  S.  la- 
nuarii  corpus  cam  lamina  plumbea  bisce  characteribus 
erai  :  CORPUS  .  S  •  lANUARII.  EPISGOPI.  BHNEVEN- 
TANI  .  ET  .  MARTYRIS  .  Paulo  post  nempe  anno 
j\lCC(XXGVII.  sedente  A.lexandro  VI.  et  cathedtam 
Neapolitanam  moderante  Archipraesiile  Alexandro  Cara- 
fpo  ,  S.  Marryris  corpus  Neapolira  fuit  trauslalum  in  Ec- 
clesiam  Cathe  Iralera  ,  ubi  Oliverius  Cardinaiis  Carafpns 
nobilissimam  conJidil  aediculam  in  eadera  Cathedrali 
E'clesia  numiue  Coiifessionis  S.  lanuarii  ,  ibique  repo- 
situm  corpus   sine  capiTe  snb  ara   maxima.  Huiusce  Tr ji.= 


^86  - 

slaiionis  festuai  celebrabatur  XVI.  Kal.  Februair.   Neapo- 

li  ,  sed  postea  abrpgatum. 

Hodierna  Thesauri  nomine  Ecclesla  originem  duxit 
ab  horrendissima  peste  anni  MDCLVIir.  Neapoliiani  ob 
gratiam  a  'Deo  O.  M.  acceptani  templum  nobilissimum  a 
fundaraentis  D.  lanuario  pro  voto  excitarunt  ,  ibique  re.-' 
posilum  fuit  sacrum  caput  cura  sanguine.  Ubi  autem  nunc 
ea  magnificentissima  adsurgit  Ecclesia  ,  olim  erat  Xeno- 
docbium  Athanasianum  ,  fortasse  ab  hoc  S.  Episcopo 
Neapolitano  ereclum  sub  S,  Andreae  nomine  ,  quodque 
Summae  respondebat  Plateae.  Hoc  ipsum  fuit  eversam  , 
cum   nova  isthaec  Ecclesia   Thesauri   fuit  aedifirala. 

III.   Heic  tandem  de  Cruoris  liquesccnfis    S     lanua- 

rii  periodo  serrao  est  producendus.  Acta  antiquissima  haud 

verbum  unum  de  S.  Martyris  Cruore  afferunt.   Extat   an- 

tiquum  monumentum  ,  idque   Chronicum  est  MS.    exara- 

tum  a  Fr.  Maraldo   Chartusiaoo  ,  et  a  Caracciolo  allatura 

De  Eccl.   Neapol.    Mon.    c.   20.     In    eo    enim    narratur  j 

Neapolitanum  Archiepiscopum  anno  MCXL.  obviam  etin- 

tem   Rogerio  I.  Neapolitano  Regi  ,   secum   portasse    caput 

cum  Sanguine  j  JFIoc  anno  MCXL.  Rogerius  post  coro- 

nationem  suam  Neapolim  se  contulit ,  et  cives  ohviani 

illi  occurrerunt  contra  portam   Capuanam  ,  et   Archie- 

piscopus   urbis  Neapolitanae  processionaliter  eum    re- 

cepit  una  cum   Sanctorum  reliquiis  ,     capite ,    et    san^ 

guine     S.   lanuarii ,     (juos    reverenter    adoravit ,    quae 

postmodum  ad  Ecclesiam  rediere.  Caracciolus  vero  lo- 

co  cit.  haud  liquescentis  Sanguiuis  tempus  statqere  audei/ 

hinc  scribit :  Incertunt   apud  me  est  ^  quo primum  tem- 

pore  ea   liquescentia     contigerit ,     vel  fuerit   observata, 

Omnino  autem  ,    si  non  statim   ab   eius  caede  contigit^ 

sed  mullis  post  saeculis ,  id  in  occultam  Nuninis  pro- 

i>Ldentiam    reiiciendum  est.  M^zochius   inierira    de    Ecci. 

Neap.   pag-  5o  Cruorem     D.   laauarii    autumit    circa  an- 

Dum   MCCCXXXVL  (i)  ,  nec  ante  saeculum  XVI.  ebul- 

(i)  Hieionymus  a  S<  AAaa,    Fita  di  S,    Gennaro  lib.    II. 


287 

lire  coepisse.  Hlac  alt  tempus  cerlius  stabiliendum  ess^ 
sub  Regina  loaona  I.  Andegavensi  ,  quae  regnavit  ab  an- 
no  MCCCXLIV  ad  MCCCLXXXII.  At  Mazochius  idem 
Tutinii  in  Vita  S.  lan.  affert  auctoritatem ,  ex  qua  col- 
ligitur ,  quendam  S.  Peregrinium  Malcholmi  III.  Scoto- 
rum  Regis  filium  loca  invisisse  saca  ,  et  hinc  Neapolim 
pervenisse  ,  ubi  Cruori  adfuit  liquescenti.  Hic  S.  Peregri- 
nius  ,  prout  prodit  Tutinius  ,  Neapolim  advenit  circa  sae- 
culum  XI.  cum  iuxta  eundem  auctorem  iam  iucoeperat 
liquescentis  Cruoris  periodus.  Mazochius  Tutinii  affert  au- 
ctoritatem  colieclam  ab  opere  MS.  Lupi  deSpechiis.  Hu- 
iusce  vero  S.  Peregrinii  nomen  incertum  est  :  hoc  unum 
sciraus,  ipsum  per  varias  terrarum  orbis  partes  peregri- 
natum  fuisse  circa  saeculum  XI.  atque  hinc  eidem  Pere- 
grinii  nomen    inditum  fuisse. 

At  interim  laudandus  haad  est  scriptor  iste  ,  qui 
S.  lanuarii  liquescentis  Cruoris  tempus  fuisse  autumat 
anterius  hoc  ,  de  quo  loquiraur  ,  quod  multo  posterius 
est  utique  credendum  ;  hinc^^concludendum  huius  S.  Pe- 
regriuii  historiam  esse  omnino  apogrypham  ,  et  esse  fal- 
sum  Sanguinis  tempus  ,  ati  habetur  ex  huiusce  Sancti 
vita. 

Cum  igitur  nulla  alia  nobis  faveat  scripOris  anti- 
jjbioris  auctoritasj  nuUum  aliud  restat  certum  monumen- 
tUm  ,   quam  jEoeas  Silvius  ,  qui  floruit  anno  MCCCCL. 


*.  5.  primam  ebullitionem  evenisse  credit  anno  MDXLVjn. 
idijue  P,  Botii  probal  auctoritate  in  opere  inscripto  de  Signis 
Ecclesiae.  In  hoc  hiudato  opere  cuiusdam  loannis  Baptistae  Fre- 
gosi  Ducis  Gennensis  adducitur  auctorilas  ,  qui  Neapolim  adve- 
nil  ,  ei  S.  M  irlyris  historiara  elucubravit.  Is  enim  apud  P.  Bo- 
lium  narrat,,  hoc  liquescentis  Cruoris  miraculum  evenisse  circa 
praedirtum  annotn  MDXLVIII.  At.nos  potius  Mazocliii  fidei  ad- 
stipulauHir  ,  cjui  utpote  diligeniissimus  ,  et  patriaruui  antiqu;t;i- 
tnm  accuralissiipus  auclor  hoc  hauril  iiquescentis  Cruoris  ceitfuj 
Jeinpus  evidt  ntissjmis  ex  monumentis. 


28S  - 

qaique  postea  Sumtnus  Pontifex  fuit  renunciatus  subno- 
mine  Pii  II.  Hic  in  suis  Commentariis  Antonii  Panor- 
mitae,  cui  operi  titulus  De  Dicds ,  et  Factis  Alfonsi 
Re^is  Neapolitani ,  mentionem  facit  Sanginis  ,  et  ebul- 
litionis  S.  lanuarii  hoc  modo  .-  Sacrnm  illum  D.  laniia- 
rii  Cruorem-  ,  quem  ,  modo  concretum  ,  modo  liquatunt 
ostendunt ,  quamvis  ante  annos  MCC.  pro  Christi  no- 
mine  sit  ejfusus.  Carolus  VIII.  Galliarum  Rex  cum  Re- 
gnum  occupasset  Neapolitanum  ,  atque  huc  advenisset , 
stupendissimo  adfuit  miraculo  die  Translationis  Hoc 
factum  memoratur  in  quodam  opere  typis  eJito  Parisiis 
anno  MDCXVI. 

Eundem  vero  i£neam  Silvium  ex  communi  senten- 
..  tia  secuti  fuere  Tutinius  ,  Caracciolus  ,  Chioccarellius  , 
;  aliiqae.  Eodem  saeculo  floruit  Angelus  Cato  philosophus  , 
et  medicus  :  is  enim  anno  MCGCCLXXXIV.  librum  ia 
lucem  edidit  de  Medicinae  Pandectis  Matthaei  Silvaiici  , 
et  hunc  Ferdinando  Aragonio  Regi  dicavit.  Ipse  in  epi- 
stola  quadam  de  rebus  Neapolitanis  agens,  et  praecipue 
de  S.  lanuarii  Cruore  iaxta  Chioccarellium  fol.  91.  ita 
loquitur :  (^uid  dixero  de  S.  lanuarii  sanguine,  qui 
Neapoli  summa  cum  religione  servatur  ?  quae  mira- 
cula  nostro  tempore  Christi  cultoribus  ostenduntur  ^ 
quae  sint  hoc  vel  magis  speciosa  ,  vel  magis  eviden- 
tia  ?  durescit  absente  capile ,  quod  et  idem  servatur 
in  aede  Metropolitana  Neapolis.  Quoties  tamen  capiU 
ostenditur  ,  liquescit  proinde  ,  atque  eo  die  fuerit  cor- 
pore   ejfusns. 

Haud  obstantibus  interim  rationibus  oranibus ,  at- 
que  auctoritatibus  huc  usque  allatis  de  S.  lanuirii  lique- 
scentis  Cruoris  tempore  ,  unus  inter  onines  patrios  au^ 
ctores  adsurgit  Rossius  ,  Dissert.  V.  intorno  all  epoca 
del  Sangue  di  S,  Gennaro  ,  qui  solidis  argumentationi- 
bus  probare  nititur  liquescentis  Smguinis  tempus  esse 
longe  anterius  illo  ,  quod  staluit  Mazochius  ,  aliique. 
Ipse  igitur  esse  multo    ante  annum  MGCCC.    autumat   « 


289 

quoniain  ait  ,  haud  esse  necessarium  antiquls  scriptori- 
bus  (  qui  de  ,  S.  lanuario  verba  fecerunt  )  raemorare 
miraculum  ,  aliaque  id  genus  ,  cum  res  esset  per  se 
cunctis  nota.  At  nos  Cl.  credimus  Mazochio  ,  qui  id 
omne  evidenter  probavit. 


F  r  N  I  s. 


T.  11.  3; 


SYLLABUS 

SECUNDAE    PARTIS. 
ilBER    QUARTU9. 


I 


N  Agrum  PuUolanum  Anteloquium 


pag. 


GAPUT  I.  Puteolanae  urbis  origo  :  de  eiusdem  etymo , 
et  variis  nominibus  eidem  inditis.  Colonia 
et  Municipiutn  :  Moenia  fortissima  descri- 
buntur.  5 

CAPUT  II,  D.  PauU  JpostoU  Puteolos  adveixtus  :  de 
antiquis  urbis  tempUs.  De  Petri  Toletani 
vil/a  ,  de  hortis  Cluvii  ^  et  LentuU.  lo 

CAPUT  III.  Dc  porfu  Puteolano  ,  deque  eius  Pharo  , 
describitur  Ainphithcatrum,  uti  extat  :  de 
S.  lanuario,  et  Sociis  ad  bestias  damna- 
tis.  De  lege  lata  ab  Aagusto  de  sedendo 
in  Amphitheatro  :  de  Theatro  ,  de  CircOy 
deque  Ciceronis  Puteolano.  Sepulchreta 
tandem  ,  et  viae  veteres  describuntur.  1 7 

CAPUT  IV.  PuteoU  Barbarorum  ^  necnon  coeU  ^  aerisr 
que  ludibrium.  Hodiernus  urbis  describitur 
status  ,  f^ulcani  Forum  ,  iS".  lanuarii  Ec- 
clesia ,  coUes  ,  et  fontes  Leucogaei  ,  mons 
OUbanus ,  Astruni  coUes  ,  Thermae  Puteo- 
lanac  ,  lacus  Anianus  ,  Scrobs  Charonea 
et  S.  Gennani  Sudaioria.  5j 

CAPUT  V,  De  montibus  Gauro  ,  et  Cinereo  ,  de  lacu  Lu- 
crino  ,  Portu  luUo,  de  Cicernnis  Cumano^ 
de  tacu  Averno ,  de  Sibyllae  Cumaeae  an- 
tro  ,  de  Triiutae  Sudatoriis^  deque  via  Ara- 
gonia.  41 

CAPUT  VI,      Baiarum    amoenilas  ,    et    viiiorum    diverso- 
rlum   describitur:    de   Romanomm  ycUis  , 


292 

Marii  ^  Hortensii  ^  aliorumque.    De  Ther- 

mis  Baianis.)  deque  statu  Baiarum  recenti. 

CAPUT   VII.    Baali  quid  ,   ei  ubi   vicus  hic  fuerit :    de    via 

Herculea  :  de  jigrippiiiae  Neronis  paren- 

tis  injelici  fato ,  et  sepulchro.   Velera    ae- 

deficia    describuntur  cuni  sepulchretis.   De 

portu  Misenensi  :  de  antiquo  aedificio  vul- 

go  Cenlo-Caraerelle ,  ei  de  Piscina    Mira- 

bili. 

CAPUT  VIII.  De  Miseno ,  eiusqueportu,de  %>illa  Liuculli,  de 

MHitum  Schola  ,  de  Piscina  Dragonaria., 

de  lacu  Acherusio ,  deque  Vaciae  villa . 

CAPUT  IX.     De  Cumarum  ojigine  ,  maiestaie.,  deque  eius- 

deni  ultima  urbis  ruina  ,  atque  fato. 
CAPUr  X.       Fossa  Neronis ,  Silvae  Gallinaria .,  lacus  Li- 
ternus  ,  urbs  Litejvmm  ,    Scipionis    nobile 
sepulchrum  ,  vicus  F^eniculensis  ,   via  Vica- 
na,  campus  Leborius  ,    pagus    Maranus  , 
et  Julianus  describuntur. 
CARUT  XI.     De  Inarimi  insula  :  de  variis  eiusdem  Jiomini- 
bus  ,  de  diversis  gentibus .,    quae    ea  fue- 
re    dominatae ,    de    monte    Epotnaeo  ,   de 
variis  Balneis  ,  atque  Hypocaustis, 
CAPUT  XII.    De  insulis  Prochjta  ,  Neside  ,  et  Capr^eis. 


54 


66 


90 


99 

107 


De  Etruscorum  Origine  ,  Potentia ,  eo- 
rumque  Decremento. 

Phfsico-historica  de  locis  circa  lacimi  A- 
nianum. 

De  vero  Castri  Lucullani  situ. 

De  Lucii  Luculli  Villis. 

Quantum  Jtalia  ,  et  praecipue  Campania 
quondam  iugenuas  didicerit  aries ,  et 
studia  :  quacnam  urbes  tandem  in  his 
praeclariores  evasennt. 

Tabula  Historica  ,  et  Chronologica  o- 
mnium  Vicisdtudinum  ,  quae  in  Jtalia 
acciderunt  a  Romanorum  ortu,  usque 
ad  illorum  Jmperii  lapsum  .  et  praeser- 
tim  Medii  jEvi  historia  degustatur. 
AIATPIBH  VII.  De  Campaniae  Feiicis  antiquis  VHs. 


AIATPIBH  I. 

AIATPIBH  n. 

AIATPIBH  111 
AIATPIBH  IV 
AIATPIBH  V. 


AIATPIBH  VI. 


121 

i55 
145 
162 


16] 


i6y 
»9» 


AIATPIBH  VIII.  Z?e    Spectaculorum   Origine  ^    Progressu  , 
deque  variis  illorum  generibus  apud  ve- 
leres. 
De    Causis    quae    Romanum    perdiderunt 

linperium. 
In  qua  agilur  de  S.   lanuarii   Martyris  , 
et  Episcopi   Beneventani    Cultu  ,  Tran- 
slationibus  ,  et  Cruoris  liquescentis  tem^ 
pore. 


AIATPIBH  IX. 
AIATPIBH  X. 


293 

261 

ayo 


SYLLABUS  SECUNDAE  PARTIS 


OmnIUM    MA.TERI4RUM ,    QUAE    OCCURRUNT. 


xx.cademia  Puteolaca  P''^-     ^^ 

Acherasius  lacuti  60 

Aer  temperatus  est  causa ,  ob 
quam  optioii  pueri  indole  ic- 
formentur.  167 

Adaloaldus  Rex  Langobardorum  182 
Agiluifus  Rex  Langobaidorum  182 
Agrestes  viae  quaeuam  2^5 

Agrippa  mare  mortuum    melio- 

rem   redigit  ia   formam  71 

Ag:rippiuae  fatum,et  sepulchrum 

6g  ,  et  seqq. 
Alaricus  Rex  Gothorum  in  Ita- 
liam  advenit  ,  et  Romam  po- 
pulatur  173 

Italiam  universam  eicurrit  ib. 
Africam  traiicere  cupieus,  im- 
maiuro  occubuit  faio  ib.Grae- 
ciam  invadil  ib.  Hispaniam  , 
et  Galliam  ab  Honorio  habi- 
tandam  accipit  ibid, 

Alboinns  Lan(;obardorura  Rex. 
quo  anno  in  [taliam  peuetrat 
181  prinius  Rex  Langobardo- 
rum  ib.  quot  annos  regnavit 
ib.    quomodo  moritur  ib. 

Alczecus  Saracenorum   Dux  i84 

Alica  quid,  et  quoniodo  fiebat  36 

quo   in  loco  effodiebatur  ibid. 

Aligeruus  Teiae  frater  ihesauros 
Cumae  abscondit  89 

Alphonsus  Rex    190    Alphonsus 

II.  ib. 

Alumen  quo  in  loco   effodiebatur  386 

Ambubaiae     quaenam     muliere$ 

55    et    seq.  huius    vocis  etj- 

mon  ib. 

Atnalasuutha  filia  Theodorici         >;9 


Amphithealruni  Cumanunx  88 

Amphitheatrum  Puteolanum    21 
eiusdem  descriptio  ib.  quot  rail- 
lia  hominum  continere  poterat     ib. 

^oaria  eadem  ac  Inarime  ,  et 
quare  sic  dicia  «n 

Anastasius  Imperalor  in  Ttaliam 
classem  mitiit  ,  quo  Theodo- 
rico  ulciscatur  1^5 

Anacipri  pagus  jiq 

S.   Anastasiae   balneum  3q 

Anglanus  idem  ac  Anianus  la- 
cus  :  eius  etymon  Sg  et  seq. 
i35  et  seq. 

Anglanum  urbs  utrum  extilerjt 
i38  et  seqq. 

Aniani  lacus  ignivomae  mate- 
riae  passim  circa  lacum  ib. 
quando  emersit  137  Auiaui  Su- 
datori.i 

Aniaui  pons  in  via  Puteolana       217 

Anicetus  praefectus  classi  Mise- 
nensi.  Agiippinae  infensissi- 
mus  70 

Antoninus  Pius  viam  Campa.- 
nam   resliluit  233 

Antonius  lulianus  Rlietor  in  thea- 
tro  Puteolano  legit  Ennii  an- 
nales  libros  25 

Apollinis  templuui  Cumis  85 

Apollotar  Saracenorum  Dux  ,  et 
Beneveutani  a  Siniculfo  fiiga- 
ti  i88 

Appiae  cursus  a  Roma  ad  Brun- 
dusium  quot  milliaria  exlen- 
debatur  199.  Via  pobilissima 
200  et  seqq.  Appiae  ramus 
qui  a  Miniurnis  ad  Sinuessam 


i4o 


Auruncam  perveniebat  201 

Appiae  viae  ramus    Formias  ia- 

ler  ,  et  Caieiam  ib. 

Appiae    duo    rami    ,     maritimus 

uuus  ,     inediierraneus  alter  ad 

Brundusium  ferentes   197    et  seqq. 
Appius    quando    viam    Appiam 

post  exactos  Roma  reges  ape- 

ruil  Jgi 

Appius  auctor  viae  Appiae  quo 
anno  eam  aperuit  ib. 

Appius  viam  ad  Capuam    usque 

producii  ib. 

A.'npay*iroKis  quid    significat  n4 

et  seqq. 
Aquae  minerales    agri    Puteola- 

ni  142  38 

Aragonia  via  a  quonam  aperta  53 
Architeclura  apud  Etruscos    ad 

peifeciionem  redacta  128 

Arcus  Felix.  Cumis  87 

Arcus  iriumphaJis  in    Domitiani 

honorem  excitatus  prope  viam 

Domitianam  207 

Arechis  Beneventanus  dux  cum 
Carolo  Magno  bellum  gerit  18S 

Aretini  populi  12!» 

Ariberlus  Rex  Langobardorum  i83 
Aricia  quaniura  Roma  distabat  132 
Arioaldus  Rex  Langobardorum  182 
Aristodemus  Cnmarum  tjrannus 

quomodo  ad  imperium  perve- 

nit  85 

Annaturae  ,    vel  Armaturarum 

scholaeadem  acmiiitum  scho- 

la  79  et  seqq. 

AVx''"^''^''*  quid  significat  63 

Astruni  coHes3j  etymon  ib.  mous 

ignivomus  ibid. 

Atabali  venii  iq8 

Aiaulfus  Alarico  succedit  173 

Atella  urbs  Cainpaniae:  eias  am- 

phitheatrum  25n 

Atenulfus  princeps  Campanus  189 
Athalaricus  filius    Amalasuathae 

Italiae  Rex  i^6 

S.   Athanasii  corpus     per     viam 

Atcllauam    a    monasterio  I*a- 

trum     Casinatium     Neapdlim 

(raDsferlur  236 

Attila  Hunuorum    Rex    Iialiam 

caedibus  complet  i^lquo  au- 


295 
Bo  Italiam  occupat  ibid.  eius- 
dem   character  jjj, 

Avernus    lacus  /g 

Aversae     aedificalio  ,8q 

Aufidius  Luscus  ab  Horaiio  Fun- 

dis  deridetur  ,q4 

Augustus  Capreas  cum  Neapo. 
litanis  permuiat,  Inarimi  in- 
sula  accepia  i  14.  Capreis  ep- 
hebeum  insiituit  ib.  ad  Ca- 
preas  secedit  ijjijj^ 

Augusti   templum  Puleolis  ,o 

Augusius  legem  fert  sedendo  ia 

amphitheatro   Puteolano  23 

Augustulus  Romaoorura  exlre- 
mus  Imperator  in  Lucullauum 
Castnim   includitur  174 

Aurelianus     Barbaros    ex    Italia 

eucit,  et  praelio    fundit  172 

Autaris  Rex  Langobardorum  183 

Ajstulfus  Rex  Langob.irdoruni 
in  venatione  moritur  ,8S 


B 


Bacchi  templum   Puteolis 


lae  54  et    seq.     eius    etymon 


Bai 

«2  utrum  fuerit  urbs    '  ibid. 

Baiarum  amoenitas  55    et  seqq. 

Baianae  thermae  g, 

Baiae  utrum  semper  aere  salubri 

luerint  usae  64  recens  status  idid. 
Baianus  lacus  idem  ac  Lucrinus  68 
iiaianus    circus  ibi,). 

Balnea   Pithecusana  ,06 

Balneum  Ciiharae  ibid. 

Balneum  Ferri  ,„6 

Balneum  Parvi  Gurgilis  i:  Id. 

Balneum  S.   Restilutae  ihid. 

Balneu.m  S.   Montani  ibid. 

Balneum  Castilionis  ibid. 

Baliieum  Plagae   Romanae  ibid. 

Birani   hypocaustuns  lo-i 

Barbari  in  Italiam  ,  et  in  Ro- 
inana»  irrumpuni  provincias, 
amoenitale  ,  et  ubertaie  ille- 
cii  ,97 

Barbarus    mons  idem  ac  Gaurus   165 
Bauli   66    ciusdem  ioci   silus  67 

Belisarius  quo  anno  ex  Sicilia  in 
Iialiam  penetrat  17G  et  seq.Iia- 
Lam  occupat,etRavenn]m  capitibidi 


29(5 

Beneaatus  Episcopus  Mlsenensis  78 
EeueveataQi  cum  Saracenis  pu- 

gnant  i88 

Bertaridus  dux  Mediolanensis  i83 
Bigae,  et  Birotae  quaeaam  erant  23g 
Bithynicus     Duumvir      Nolanus 

viam  a  Nola  in  Apuliam    re- 

staurat  233 

Eorbouii  Reges  Neapolitani  190 

Bulgari  quo  anno  in  Italiam  ve- 

niunt   i84-   Samnii  partem  ad 

habitandum  occupant  ibid. 

Buricus  quid  siguificat  apud  Me- 

dii  ^vi  scriptores 
Buthysiae  cerlamen  quid   sit  28 

Butiiinus  aNarsetead  Casilinum 

ad  inlerneciouem  redactus         109 


Caeretani  Etruriae  populi  laS 

Caligula  imperator  Xerxem  imi- 
latur,  mare  Baianum  coutabu- 
lans  ao 

Campana  via  eadem  ac  Consula- 
ris  29  212  et  seqq. 

Campi  Phlaegrei  34 

Canis  Crjpta  iSg 

Cantarelli  Balneum  Sg 

Capreae  insula  1  12  et  seqq-  uni- 
ta  olim  terrae  fuit  ibid.  vul- 
canicae   materiae  ibid. 

Capraria  eadena  ae  Caprcae  Ji3 
hauc  insulam  Tiberms  eligit 
sedem  impudicitiarum  1 18  vil- 
las  ,  hortos  ,  balnea  ,  et  ae- 
dificia  construit  117.  Pharus 
ibid.    duae   urbes  in  hac  insula    119 

Garcer  S.  lanuarii  in  Puteola- 
no  amphithealro  iu  aediculam 
conversus  23 

Carolus  Magnus  quo  anno  Ita- 
liam   iuvadit  186 

Carolus  V.   imperator  igo 

Garolus  I.  et  II.  Reges  Ande- 
gavenses   Neapolitani  iqo 

Carolus  Hispanus  Rex  Neapoli- 
tanus  190 

Carihaginienses  auctores  viarum 
silicibus  slernendarum  242 

Castri   Liiciiilaiii   situs      i^S  et  seqq. 

C.tl&bolum  utrum  tuerit  Puteolis     21 


Caecioa  Albius  doclissimus    au- 

clor  Etruscus  i33 

C-  Caesaris  dictatoris  villa  Sg 

Cenlo   Cainerelle  73 

Cervisia  eadem  ,  alque  alica  36 

Chalcidenses  Inarimi  insula  do- 

minantur  loi 

Charonea  Scrobs  40 

Childebertus  Francorum  Rex        i8t 
Christiani     apud     vias     publicas 

suos  condebant  mortuos  217 

Ciceronis  Ciiraanum  47 

Ciceronis   Pulcoianum       26    et  seqq. 
Cinereus  mons  quo  anno  adsurre- 

^"  4^   ^'  seqq. 

Circitores  ,  vel   Circuitores  qui- 

nam  63 

Circus  Baianus  63 

Circus  Puieolanus  27  et  seq. 

Clania  palus  92 

Clanius  fluvius,  et  eiusdem  cur- 

sus  ga 

Claudius  imperator  Neapoli  diu 

oiiatur,     et    in     Neapolilano 

theatro  Graecam    repraesentat 

comoediam  i63 

Cltfus  Rex  Langobardorum  i8t 

Clusini  ia5 

Cluvii  et  Lentuli  horti  1  5 

Cocceius  architectus  templi   Au- 

gusli   Puteolis  11 

Colatorium  idem  ac  lacus  Ania- 

nus  39 

Colunibaria  in  via   Campana   3o  216 
Coluinnae  milliariae  2^0 

Consiautinus  Magnus  filiis  impe- 

rium  dividit  '7  * 

Conrados   Rex  igo 

Coriiani  populi  ia5 

Cortonenses  populi  ibid. 

Cossa    Etruscorum  urbs  ibid. 

Cracchus  lortasse  Appiam  Viam 

producit  igg 

Cum.ie  82  et  seqq.  eiusdem  ae- 

diiicalio  ibid.    diversae     colo- 

niae  urbem  aedificaut  83  por- 

tns  g> 

Curaaiii    Puleolos  condunt  5 

Cuinanorum   jmor  in    Bomanos       86 
Curaaiius  ager   fertilissiinus  8g 

Cumaca    Sibjlla    ditferl   a     Cu-^ 

uiaua  5o 


Cumana  vasa  89 

CutnaDi  a  quibus  fide  ChrisliaDa 

imbuti  90 

Cumae  a  Narsele  occupantur  89 

Cuniberlus  Rex  Lan  gobardorum   i85 
Curatores  viarum  a^' 

Cursus    Publicus    quinam    apud 

Romanos  238 

Cursus  Publicus  idem  ac  vehi- 
cularis  ,  vel  veredarius:  quiuam 
auclor  o  JbJd. 


Dauferius  priuceps  Salerhltanns  187 
Delos  Minor  quaenam   urbs  7 

Demarchus  quid   significat  9 

Demelrii  Ephesini  argentarii  fa- 

cinus  in  S.   Paulum  26 

Desiderius  Hisiriae  dux  ,  el  Ila- 
liae  Rex  180  a  Carolo  Magno 
viclus  regno  privalur  ibid. 
monasticum  liabilum  accipiC 
ibid.  ipse  postremus  Laugo- 
bardorum  Rex  ibid. 

Dianae  lemplum  Baiis  61 

Diauae   tempiura  Puteolis  16 

Diaphares  idem  ac  Dusares  i3 

Dicaearchia   fmeoli   dicti  5 

Diversae    genles  Puteojis    domi- 

nantur  '3i 

Domitiana  via  2o3  et  seqq.  eius- 

dem   descriplio  ibid. 

©omitiani  poiis  siipra  Vulturnum   2o5 
Domus  Cumanae   Sudatorium  106 

Dragonaria  Piscina  80 

Ducatus  Beiievenlanus     184  et  seqq. 
Ducalus  Spoietinus  ibid. 

Ducatus  Surreiilinus  i84 

Ducatus  Foriniaiius  184 

DUcatus  Caieiauus  184 

Ducatus  Capuanus  ,  vel  Campa- 
nus  ibid. 

Dusari  sacrum  i3 


Egoatia  via  '  197 

M'i»tKacfiKa  ,  vel  E'ty,^<n  quae- 

n«m  fuerint  '    •)     Jn-     jQ 

Elius  Seianus  a  Tiberio  !,/j|   Cff- 

preas  vocaiur  <.  ,€ 

T.   IL 


^P7 

tlysia  jo 

Eiinjorium   Puleolanum  18 

Epomaeus  mons  ignivomus    quo 

tenipore  conflagravit  ibid. 

Eraiiciis  Rex  Goihorum  inj 

Eriihrefnses  Inar.imi  dominanlur   joc 
Eiriisci  a  Phoenibibus  omnia  rau-     : 

luurunt  ii3 

Elruscorum  regnum  in  Italia  ve- 

luslissimum  i23satis  amplum  ibid. 
Elrusci  Xn.  urbes  habuere  ,   vel 

iii  Xil.  populos  dislincti  fuere   la^ 
Etrusci  tubarum  ,   et  militariuin 

cornuum  invenlores  la^ 

Eiruscorum  vasa  ,  et  statuae  liy 

Elruscorum  diviliae  ibid. 

Elrusci  cum  Romaaisusque  prae- 

liantur  i3a 

Eirusci  Campania  dominanlur    ibid. 
Eirusci  haruspicinae  ,  et    augu- 

riorum   invenlores  i33 

Elruscorum  Religio  ibid. 

Elruscorum  opera    Graecbrum   , 

et  Romanorum  causa     deper-. 

dila  ''^''■^ll^ 

Euboici  Prochjtam  occupant        io3 
Euiychius    postremus    in     lialia 
Graecorum   Exarchus  186 


Falisci  populi  laS 

Federicus  IL   imperator  iqo 

Feniculensis  vicus  07 
Ferdinandus  I,   Aragonius     Rex 

Neapolit.  ipo 
Ferdinandus  Aragoniae  Rex  ibid. 
Feroniae  deae  teruplum  ,   et  fons 

parum  ab  Anxure  dissitus  194 

Flavia  quae   urbs  dicta  3 

Fontes  Leucogaei  36 

Fons  Nitroli  ,06 

Fous  Relis  106 
Forum  Appii  a  quo  conditum  , 

et  quautum  a  Koma  aberat  inj 
Fossa    Neronis  eadein    ac    Dra- 

goiiaria  piscina  '  qi 
Fossa  navigabilis  iutxa  viam  Ap- 

riam  ,^3 

Fu ini  Turris  itfi 
Frequeniia  spectaculorum,  at  pu- 

giiaDlium  Dumerus  a5a 

38 


298 

f  requentia  bestiarum  ad  Specta- 
cula  adbibita  261  et  seqq,. 


Galla  Placidia  Aiaulfi  uxor  ijS 

Calli  quo  anno  Homani  adoriun- 


et    Transalpi- 

S.omanorum  a- 

i 

haud    procul  a 


69 


prc 


ibid. 

9' 

i8i 

i83 


tur 
Galli    Cisalpini  , 
ni  quo     anno 
gros  populatjtuv 
Gallinaria  Silva 

Silva  Hama 
Gariberlus  filius  Grimoaldi   Rex 
Laugobardoriim 
Gaudeberius    Rex    Laugobardo- 

rnm 
Gaurus     mons     4^  tfcs  eiusdem 

nominis    monte*    iuxta    Capa- 

cium  in  Campania  numeraulnr  ibid. 
Gaurana  ostrea  4^ 

Gauranura  vinum  4^ 

Gensericus  Vandalorum  Rex    in 

Italiam  venit     i"]^-    S.   Leonis 

hortatu  tantum  Romae  popula- 

tionem  militibus  permittit  ibid. 
S.  Germani  Sudatorium  4°  ^'  scq. 
S.   Germanus  Episcopus  Campa- 

nus 
Giganiis  templum  Cumis 
Giganluni  ossa  reperta  apud  Ca- 

preas 
Gisulfus  Alboini  fraler  lulii  Fo- 

ri  dux 
GJarea  quaenam 
Gladiatorius  ludus 

Gladiatores  ad  mensam    adhibili  25o 
Gothi  primum    in    Italiam    ve- 

niunt  sub  Rege  Radagaiso  178 

a  Stilichone  effringuntur  ibid. 

Sub    Alarico    duce     Puteolos 

occupant  ibid. 

Golhorum  praeliumapud  Lacta- 

rium  montem 
Gothorum     pugna    apud    Eugu- 

bium 
Graecorum  arles  ad  perfectionis 

apicem  perveniunt  i6t   et  seq. 

Graecia  mater  omnium  scieutia- 

rum  -,  ibid. 

Grimoaldus     dux    Beneventanus 

Neapolitanis  bellum  lafert         184 


4« 

88 

116 

180 
243 


,78 
172 


Grimoatdus    a  Radelchisio  occi- 

ditur  187 

Guadebertus  Dux  Papiensis  i8i 

Guaimarius  III.  Salerni  dux  cum 
Normannis  contra  Graecos,  et 
Langobardos  pugnat  iSq. 

Gulielmus  I.   Malus  noraine  190 

Gulielmus  II.  Bonus  nomiue       ibid.. 
Gulielmus  III.  ibid. 


H 

Hadriaous  iraperator  Baiis  mori- 
tur  ,  et  in  Ciceronis  villa  Pu- 
leolis  sepclitur. 

Hama  Silva 

liannibalPuteoIosoccupare  haud 

potest 
Haunibal    quot    annos    in  Ilalia 

moralur 
Hannibalis  calliditas  ,    quo   Pu- 

teolos  expugnaret 
Henricus  IV.  Imperalor 
Herculanea  via  apud  Baias  208  et 
Herculaea   via   apud  Caielam 
Herculanea     via    a    Neapoli  ad 

Porapeios 
Herculanea     via  ,    et    descripsio 

et  seqq. 
Herculis  teraplum  Puteolis 
Herodes  Alticus  Romanus    con- 

sul  villam  ,  el  templum  iuxta 

Appiara  aedificat 
Hippocles  ,  et  Megasihenes   du- 

ces  Cumas  aedificant 
Histrionum  origo 
Honorio  regnante  Barbari  Ilaliam 

excurrunt 
Hdrti  Cluvii  Puteolis 
Hortens'i  villa  Baiis 
Hypatus  ab  Augusto  riileclus 
Hypocausta  ,  seu  Sadaloria   Pi- 

tbecusana  10&  et 


29 
8t> 


8 

170 

& 

190 

seq. 

.210 

23o 

208 

16 


190 

83 
247 

173 
iS 
60 

114 

secf. 


S.  lanuarius  ,    et  Socii    ad  be- 
stias  damnati  2i 

S-   lanuarii  Ecclesia  Sitpra  Sul- 
phurariam  278 

S.   lanuarii  cultus  antiquissimns    ■ 
272  et     sec^q.  quo  anno  eiusr 


cruor  primum    rnirabiliter    li- 
quefaetus  286  et   eeqq. 

S.  lanuarii  Ecclesia    ad    Vome- 

rern  2^3 

Ildpbiandus  Rex  iba 

Ildelbaldus  Gothoruin  Rex  oc- 
cisus  ob  uxoris  pulchritudi- 
nem  >84 

lldericus  dux  l85 

Inarime  insula  99  continenii  uni- 
ta  olim  ibid.  Iscla  quare  di- 
cta  101.  Siracusani  ,  Neapoli- 
tani ,  et  Romaui  insula  domi- 
nanlur  102 

Iiisula  Maior  ,  et  Minor  i55 

lusula  S.  Leonardi  i55 

Insula  Prochyle  107  el  seqq. 

Jiisula  Capreae  112   et  seqq. 

Insula  Nesis  110  et  seq([. 

Insula  S.  Vincentii  i55 

loanna  I.    NeapolitanoruM    Re- 

gina  jgo 

Joanna  11.  Neapolilanorum    Re- 

gina  2()0 

lovis  villa  apud   Capreas  117 

S.   lulianae   translatio     a     Cumis 

in  Castruni  Luctnianum  1^8 

luncarae  balneum  o<) 

luraiuentum  gladiaturum  2^9 


299 

legerint  219 

Latinae  viae  cursus  ,  et    descri- 

ptio  202 

Leborius  canipu;  0-" 

Leges  latae  ad  spectacula  repri- 

menda  aSi 

S.  Leonardi  insala  i55 

Leucogaei  colles  35 

Leutharis      Alemannorum     dnx 

Italiam  occupat    179  a  Narse- 

te  ad  internecionem  redactus  ibid. 
Lignariae  viae  quaenam  243 

Liternum  urbs  92  a  quibus  ae- 

dificata  ibid- 

Longinus  Italiae  Exarchus  181 

LucuUiis  in  Neside    insula    vil- 

lain  pnssedit  1 1 1 

LucuIIi  villa  Pausilypana  i52  et  seqq. 
Luculli  villa  Misenensis  i^^elseqq. 
Luculli  pisciuae  i53 

Lucunioues  quinam  ja^ 

Ludiones  iidcm  ac  Histriones  a^T 
Ludovicus  Rex  et  Imperator  187 

Ludus  gladiatorius  a^Q 

Luitbertus   quo  anno  regnat  i8o 

Luitprandus    princeps     optimus 

bellum  gerit  cum    Beueventa- 

nis  ,85 

Lydli  spectaculorum    inventores   245 


M 


KOAONIA  SEBA2TH  ,     scu  Co- 
lonia   Augusti 


Lacus  Lucrinus  idem    ac    Bala- 

Dus  quare  Lucrinus  dictus,  et 

Oslreosus 
Lacus  Acherusius  80  el 

Lacus  Avernus 
Lacui  Baianus 
Lacus  Linternus 
Lacus   Anianus  39  quando  cmer- 

sit 
Langobardi  quo  anno  Cuinis  po- 

tiuntur  90   sub  Alboino    Rege 

Italiam  occupant     181     Italiae 

faciem  vertunt 
Lapides  ad  Carapaniae  vias  ster- 

nendas  undenam    veleres    col- 


45 

seq. 

48 

68 

40 


ibid, 


S.   Mariini  insula 


239 


Manfredus  Rex 

Mansio  quid  sibi  vult  apud  Ro- 

manos 
Mantua  Etruscorum  urbs     prin- 

ceps  125 

Maranus  pagus  q-i 

Marcellianus  dux    opida     munit 

contra  Valentiniani  iussum  172 

Marii  villa  5q 


107 


Masgabes  adolescens  ab  Augu- 
sto  dilectus  1 14 

Medici  Salernitani  Puteolanas 
evertunt  therinas  38  ei  seqq. 

Megaria  insula  faiso  credita  a 
quibusdam  Castrum  LucuUa- 
num  1 46  utrum  fuerit  urb« 
iu  hac  insula  ibid.  utrum  Laec 
insula  coangustala  ibid. 

Mercatores  Alexandrini  ,  Asiali- 


3  00 

ci  ,     aliique  cutn     Puleolanis 
coinmprcium    exercent  I^ 

Messii  ,  et  SarmeiUae  scurrarum 

rixa  quo   loco  evenit  196 

Militares   viae   quaenain  a^' 

MiHluin   Scliola  ^g  et    seqq. 

Minias   gigas  sub     Proclijla    in- 

clusus  108 

Miini   quinam  2^^ 

Misenense   p  roniontorium  ^G 

Miseaum  urbs^Geius  siius  ibid. 
a  quo  nomen  accepit  ibiil.  Co- 
loiiia  ibid.   quando  eversa  fuit     t8 
Moles  Puteolaiiae    ;  18  el  seqq. 

Moenia  Puteolaua  forlissima  .  8 

Mons  Gaurus  4^ 

Blontes  Leucogaei  35 

Mons  Novns  idero:    ac    Ciiiereus 

42  el  seqq. 
Monumenluin   quid  significat  21G 

Mulalio   quid  apud  liomauos 
Myiili  lilhophagi  quinam  12 

N 

Narses  eunuchus  177  eiusdem 
characler  ibid.  cum  Tolila 
Gothorum  Rege  pugnat  ibid. 
Teiae  exercitum  ad  Vesuvii 
radices  ad  iuternecionem  redi- 
git   J78   Cuinas  occupat  ibid. 

Neptuni  ternpluiu  Puteolis  i4 

Weronis    faciaus     in  matrem  A- 

grippinam  i>8  et  seqq. 

Nerouis  fossa  9' 

Nesis  insiila  » :o    et  seqq. 

Nilroli  balneum  loti 

Normaniii  qiio  anno  in  Ilaliam 
veirunt  189.  Eorum  primi 
Ileges  ibid. 

Nespolitani  ,  et  Siculi  ibiJ. 


O 


Odovacer  Erulorum  Rex  Augu- 
stuluin  eKlremum  Romanorum 
niiperatorem  in  Castruiu  in- 
cludit  Liicullaiiuiu  171 

Odova.cer  Roiuam  igne  ,   el  cae- 
,     dibus  vastat  ibid.    quo     anuo 
in  Italiam  advenit  ibid.    eius- 
detn  characler  ibid.    Otestem 
occidit  ibid. 


Oenobardus  Solimadae  classis 
praefectui  a  Pelro  Tolelano 
expulsus  32 

0'iv<pin  eadem   ac    /Enari.i  100 

Olibaniis    mons     36    vulcanicae    ^,, 
maleria*  '  '  •'^'^'^f, 

OJytnpius  Exarchus    a  Saracenis    ' 
fnsus  i"83 

Oiirea   Lucrini  lacus 


45 


P 


Pagus    VillaneHa    prope    Liter- 

nuin  06 

Pagus  Maranus  g7 

Pagus   Casamicciola  unde  diclus   102 
J-*agus     Laccus     unde    originem 

trahit  102 

Pagus  Forio  J62 

Palus  Acheriisia  8» 

Palus   Claiiia  92 

n(7vx9i(v«<>  quaenamerant  t>'6 

Pantomimi  quiiiam  aJJS 

Parochi    vox  quid    apud     Roma- 

nos  2^0  quaenam  eorum  munia  ibid. 
Paschasius  ad  Auianas    iherlnas 

damnalus  lij 

Patronl  ,  et    Tutelares    quinam 

apud   Cbristianos  78 

nooiyMT'"  iidem  ae  Cicerones  63 

Pastorales  viae  quaenam  a43 

D.   Patroba    unus  ex  LXXII  di- 

scipulis    Puteolorum      Episco- 

pus  a  D.  Paulo  constituiiur  JO 
D.  Pauli  advenlus  Puleolos  ibid. 
D.  Paulus  qua  via  Romain  venil  ai^ 
Peridaeus  Alboini  interfeclor  181 
Perusiiii  Etruriae  populi  125 

Petii  Toletani   vilta  1  f 

f'haiiis  Miseneiisis  7,2 

Pharus  apud  Capreas  n8 

Piiarus  Poloolana  19 

Philippus  II.   III.  et  IV.    Reges   igo 
Plilegraei  campi  quinam  sint  34 

Plilegraeus  campus  idem  ac  Le- 

borius  34 

Pliolades  qiiinani  '2 

Phridigeruus  Rex  Gothorurn  178 

Pialia  festa  '^^ 

Piciuia  apud   Etruscos  ad    per- 

feclionein  redacta  127  et  seqq. 
Pipinus  Iialiae  Rex  '54 

Pisciiu  Miisbilis  74  «'"s     siru- 


rturjt    ibi(i.    utrum     Cl.iuJius 
imperator  eam    construxerit     ibid. 
Piscina   Dr;igoiiaria  80 

Piscatoris  cuiusdam  audacia  apud 

Capreas  ii^ 

Piihecdse  eadem    ac    Inarime  , 

et  yEiiaria  gt)  et  seqq. 

Piliiecusani   qiiare   sic   dioli  100 

Pianura   vicus  187 

Pompeii  villa  Sg 

Poadera   Piileolana  3o 

Pons  supra    Clanium    diclus    ad 

Silicem  206 

PoDs  Curvus    super     viam    Pu- 

teolanain  226 

Porius  Misenensis  et  seqq. 

l'orius  Puteolanus  celebrer  18 

Portus  lulius  4^" 

Portus  Cumanus  idem  ac    kcus 

Lileruus  qi 

Praeioriae  viae  2^1 

Prooliyia    107'  et  seqq.   eiusdem 

descriplio  ibid. 

Puteoli  urbs  5  et  scqq.  eius  o- 
rigo  ibid.  eius  eiyraon  6  em- 
porium  celebre  ib.  —  urbs 
Oraecae  origiiiis  ib.  Colonia, 
et  niunicipiuiu  b  urbs  dilissi- 
sima  18  Komanis  IJdissima  8 
Puleolaui  in  Tiberii  lionorem 
opus  anaglyplitum  iii  foro  de. 
dicant  iti  Puleolaiiae  Pilae  18 
St  seqq.  eaedem  ab  Aiitonino 
Pio  restilutae  ibid.  Puteola- 
n.i«  ihermae  38  thealrum  29- 
et  scqq.  aiiiphitheatrum  21 
Itmpla  varia  16  et  seqq-.  moe- 
nia   iortissiuia  8 

Puleolana   via  217   el     seqq. 

Pjrrhus  Rex  cum  Ronianis  pu- 
gnMt  1 70 


Quatuorviri   viarum  curandarum   a^i 
Quaenara   causa  :   ob  quam    Ro- 

ni.-.ui  a  Barbaris  evertuntur        174 
Quid  de  A.'fiitoi   Homcriana    iu- 
diciiiudum  lot 

Quinam  auclores    viarura'    ster- 
neudarum  243' 

Quinquairia  fesia  quaenam  68 


3oi 

Quiuam  Bustuarii  25,^ 

Quo    anno    Avers»     fuit    aedili- 
cata  ,8c5 


R 


Racbis  quo    anno    Langobardo- 
rum  Rex  salutatur   lySmona-  ' 


chiis  factus 


ibid. 


ftadagaisus  Gothoriim  Rex     Iia- 

liam   excurrit  ,.,._> 

Radelchisius  Grimoaldum    occi- 

dit  ,84 

Raguinbprtus  Rcx  185 

D.  Ixeslitutae  corpus  quando  in 

insulam  Inarimen  pervenit  io5 

D.  Resliiutae  balneum  106 

Ribera   via  2, q 

Ripa  ,  vel  ad  Ripas  quid  signi- 

ficat  5  06 

Roberlus  Guiscardus    dux    Nor- 

niannorum  ,8q 

Robertiis  Andegnvensis  igo 

Rodoaldiis  Dux   Beneventi  jtj^ 

Rodoaldus   Rex    Langobardoruin    l83 
R.ogerius    frater   Robcrti  ,      quo 

auno   Siciliae     dux    saliitatur      i8a 
Roma  ab  Aureliano  quando  rau- 

ro  ducta  ,-| 

Rornanae  Plagae  baliieum  lotj 

Romani  mortuos  in   urbe     haud 

sepeliebant  ^ii, 

Romani  sub  opiimis  principi- 
bus  ad  maieslaiis  culmen  per- 
veniunt  2,5 

Romani  a  L.  tucullo  exempluin 

in   villis  aedificandis  seqiiuntur    i68 
Romani  elephanlorum      praeseu- 

tia   terrili   fugiunt  ,^,3 

Romaui   post  Haniiibab  m  debel- 

lalum   rcgiia   occupaiit  no 

Rosmunda   Alboiui  uxor  mortem 

viro  parat  iQi 

Rolharis ,  seu  Vrolarius  Rex 
Langobardorum  182  eiusdcm 
ediclum  ibid. 

Rufiuus  summam  impcrii  expelit 
et  ab  Arcadio  imperatoro  ca- 
pite  plectitur  i8» 

Ruselliani  populi  laS" 


302 


Salvaloris  insula  eadem  ac  Ma- 
ior  i55 

Saraceai  Inarimen  vasiant  io3 
quoanno  in  Italiam  adveniunt   i84 

Saxa  famosa  20 

Scipionis  sepulchrum         gS   et  seqq. 

Scipio  quani  ob  causam  iu  exi- 
lium  pulsus  q3 

Schola  Militum  73    et  seqq. 

Schrobs  Cliaroiiea  Ao 

SemproniusCracchusHannibalem, 
et  Canipanos  IVustralar  86 

Senator  in  amphithealro  Puteo- 
lano  male  exceptus  23 

Senaria  insula  eadem  ac  Capra- 
ria,  vel  Capreae  1 13 

Seneca  describit  cryptam  Puteo- 
lanam  218 

SepulcJiium   Agrippinae  69  et  seqq. 

Sepulchrela  super  viam  Campa- 
iiani  29  et  seqq. 

Serapidis  templum  11  et  seqq. 
eiusdem  descripiio  ibid.  quo 
aiino   effossum  ibid. 

Ser^,ius   Orala  45 

S.  Severini  Episcopi  Norini  cor- 
pus  in  caslro  Lucullano  tu- 
luulalum  i^J   et  seqq. 

SibyllacCumaeae  antrum  49  eius- 
dem  riymon  ibi J  Sibyllae  decein 
5o  Sibyllae  ciueres  a  S.  luslino 
Marljre  descripii  5i  Sibyllae 
culuis  ad  V.  usque  saeculum 
extansSi  Sibyllae  sepulchrum  ibid. 

Sicardus  dux  Beiieveutanus  cuni 
Neapolitanis   bellum   gerit  187 

Sico  dux  Beneveutanus  •»»87 

Silva   (Jalliuaria  91 

Siniculfus   princeps  Salernitanus    188 

Spectaculorum  origo  244  quinam 
spectaculorum    inventores  2^5 

Spectacula  quamuam  ob  causam 
instituta  f.:\5 

Spectacula  piiinum  edila  in  foro 
Boario  ■?-4'* 

Speclacula  impu(]iciti.irum  ex- 
cessus  4  Snnctorum  Palrum 
conira  speciacula  obiurgaiio- 
X1CS253  imperatorum  aiuor  ad 


spectacula  256  maxima  specta- 
torum  freqnenlia  et  leges  ab 
Auguslo  fit.ic  nd  hauc  rem        233 

Stilicho  Barbaros  apud  mon- 
tes  Fesulanos  ad  internecio- 
nem  redigit  172  et  seqq. 

Suessulana  via  232eiusdem  cursus  ibid. 

Sulphuraria  eadem  ac  Vulcani 
Forum  33  et  seqq. 

Sylla  thermis  Baianis  utitur  82 

Syracusani  Inarimen  perveniunt 
sub  duce  Hierone  i 


02 


Tabellarii  quomodo  inoederent  238 
Tangredius  Rex  Norraannorum  ino 
Tarentini  PyrrhumRegem  iu  Iia- 

liam  vocant  169    et  seqq. 

Tarquinius  Superbus  Roaia  eie- 
cius  Cumis  vilum  agit  priva- 
tam  85 

Taurubtilae  fortasse  eaedem     ac 

yEqua  1 15 

Teias  Goihorum  Rex  apud  La- 
ctarium  montem  in  praclio 
occidilur  178 

Tlicatrum  Puteolanum       24  et  seqq. 
Theatra   apud   anliquos   adhibila 
ad  plures  usus  25 

Theodatus  Rex  Italiae  176  eius- 
dem  character  ibid.  Amala- 
suntham  occidit  ibid. 

Theodoricus  post  Odovacrem  re- 
gnat  175  quo  in  loco  Odova- 
crem  vincit  ibid.  mutat  Ita- 
liae  faciem  ibid.  quo  anno  mo- 
rilur  ibid. 

Theodoberius    Rex     Francorum 

Ilaliam   invadit  17  7 

TheodelinJa  LangobarJorum  Re- 

gina  182 

Thcrmae  S.   Germani  i^i 

Thermae  Baianae  61 

Therinae  Puteolauae  36 

Tiberius  morilur  in  villa  Lu- 
culli  i57  Capreas  eligit  sedem 
irapudicitiamm'  ib.  Xll.  Vil- 
las   aedificat  iiG  et  seqq- 

Timotheus  Campaniae  Con-.ularis  22i 
Tiphoeus  gigas   lob    eiujdem  ia- 
bula  il^'^' 


Tiiidalis  Armeniae  Regis  in  Pu- 
teolaiio  aiiipliilheatro  egregiuni 
facinus  23 

P)oKot  Baianus  62 

Totilas  Rex  Gothorum  1^7  Cu- 
mas  occupal  89  ad  Eugubium 
occiditur  178 

Traiana  via  eadem  ac    Puteola- 

na  222  et  seqq. 

TrasimunHus  dux  i85 

Tripergularum    eversio     quando 

accidit  4^ 

Tripergulae   Sudatoriura  ^S 

Tripergulae  lacus  idem  ac  Aver- 

nus  48 

Tritulae  Sudatorium  52 

Tnrris  Furai  107 

TeoyKKtt  quid  significat  62 

Turrii  Gavita  i8i 


Vaciae  Villa  81 

Valentinianus  imperaJor    Barba- 

ros   fugat  172 

"Veliicularis  ,  vel  Veredarius  cur- 

sus  idera  ac  PuLlicus 
Veienies  laS 

\ela  in  Amphiiheatro 
Velulonienses  Etruriae  popuii        laS 
Via  Appia   191  et  seqq.  eiusdem 

cursus  jbid. 

Via  Aragonia  53 

Via  Campana    212  et    seqq.  et 

eiusdem  cursus  ibid. 

Via  Domitiana  ,   et  eius     cursus 

2o3  cl  seqq,  quare  sic  appel- 

lala  ibid. 

Via  Hercul.nnea  prope  Baias   68  208 
Via    Herculanea    a    Neapoli    ad 

Pompf  ios  23o  et  seqq. 

Via  Herculanea  prope    Caieiam   208 
Via  Aieilana  225  et  seqq. 

Via  Lalina  ,  eiusque    cursus  202  et 

seqq. 
Via  Nolana  227 

Via  a    Nola  in  Abellinum  ,    et 

iiide  in  Apuliam  233 

Via  a  S.   Pauliiio  aperta  229 

Via  Puteolana  217    et  seqq. 

Via  Ribera  eadem  ac  Puteolana 

Lttova  219 


«  3o3 

Yia  Suessulana  2i3  et  seqq. 

Via  Vicana  97  ,  eiusque  cursus    211 
Yiae     Agresies  ,    Lignariae  ,     et 
Pasiorales  2^3 

Viae  Praetoriae  ,  el  Mililares     ibid. 
Vicus  Feniculensis  07 

Vicus   Maranus  97 

Vicus  luliaiius  08 

Viciis  Planura  187 

Vicus  Soccavo  ibid. 

Vicus  Tripergulae  43 

Villa  Baiana  C.  Caesaris  Dicla- 

toris  5q 

Villa  Baiana  Cn.   Pompeii.  69 

Viiia  Baiana  C.   Marii  59 

Villa  Hortensii  Baiana  60 

Villa  lovis  ad  Capreas  117 

Villa  C.  Hirtii  60 

Villa  Catonis  Vticensis  ad  Baias     60 
Villa  C.  Marii  5g 

Villa  Pompeii  59 

Villa  C.   Caesaris  Diciatoris  59 

Vilia  Domiliana  Baiis  60 

Villa  L.   Crassi  '  60 

Villa  Luculli  Misenensis  79 

Villa  Cornelii  Sjllae  59 

Villa  Sergii  Oratae  45 

Villa  Pisonis  b'o 

Villa  Vaciae  8t 

Villa  Pelri  Toletani 
Villula  prope  pontem  Campanum 

ab  Hoiatio  memorata  196 

Viocuri  quinam  2:^2 

Visigothi  quando   ab  Attila  victi   174 
Vitiges  Rex  Gothorum  177  a  Be- 

lisario  captus  iLid. 

Vivaria    insula  ,      vel    scopulus 

prope  Prochyfam  1  56 

Volaterrani  pnpuli  Etruriae  126 

Volumnius    Tirrhenicarum     Ira- 

gaediarum  auctor  j33 

Vulcani  Forum   33  et  seqq.    i^i 
seqq.  quando  ignem  evomuit  ibid. 

Vulsinii   populi  125 

Virum  in  Aniano  lacu  olim    fa- 

bricae  fuerint  i38 


•4 


Zea  quaenara  apud  antiquos  36 

Zotlio  I.    Dux  Benevemanus         ibi 


/ 


fl^ 


•v^ 


-i 


^b^o-^^Sb 


i